Atsetaldegid haqida

Atsetaldegid
Изображение химической структуры
Изображение молекулярной модели
Изображение молекулярной модели
Umumiy ma’lumotlar
Tizimli
nomi
Etanal
An’anaviy nomlari Atsetaldegid, metilformaldegid, sirka aldegidi, «aldotsit»
Kimyoviy formulasi C2H4O
Qisqartirilgan formulasi CH3CHO
Fizik xossalari
Agregat holati Gaz
Molyar massa 44,0526 ± 0,0022 g/mol
Zichligi 0,784 g/sm³
Dinamik qovushqoqligi ~0,215 (20 °C da)
Ionlanish energiyasi 10,22 ± 0,01 eV va 10,23 eV
Termik xossalari
Harorat
 • erish −123,37 °C
 • qaynash 20,2 °C
 • chaqnash −36 ± 1 ℉
 • alangalanish 234,15 K (−39 °C) °C
 • o‘z-o‘zidan alangalanish 458,15 K (185 °C) °C
Portlash chegaralari 4-60 %
Kritik nuqta 192,85
Entalpiya
 • hosil bo‘lish -166 kJ/mol
Bug‘ bosimi 279,450 °C; 492,670 °C; 1014100 °C kPa
Kimyoviy xossalari
Kislotaning dissotsiatsiya konstantasi pKa 13,57 (25 °C)
Eruvchanligi
 • suvda Suv va etanol bilan har qanday nisbatda aralashadi.
Optik xossalari
Sindirish ko‘rsatkichi 1,3316
Tuzilishi
Dipol momenti 2,750 ± 0,006 D
Tasnifi
Ro‘yxat CAS raqami 75-07-0
PubChem
Ro‘yxat EINECS raqami 200-836-8
SMILES
 
InChI
RTECS AB1925000
ChEBI 15343
BMT raqami 1089
ChemSpider
Xavfsizlik
Ruxsat etilgan chegaraviy konsentratsiya 5 mg/m3
LD50 1232 mg/kg (sichqonlar, oshqozonga yuborilganda),
900 mg/kg (sichqonlar, og‘iz orqali),
661 mg/kg (kalamushlar, og‘iz orqali)
Zaharliligi o‘rtacha zaharli, tirnash xususiyati beruvchi modda, atrof-muhit uchun xavfli
ECB piktogrammalari Пиктограмма «T: Токсично» системы ECBПиктограмма «Xi: Раздражитель» системы ECBПиктограмма «N: Опасно для окружающей среды» системы ECB
NFPA 704
NFPA 704 four-colored diamond
4
3
3
Ma’lumotlar standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun keltirilgan, boshqacha ko‘rsatilgan hollar bundan mustasno.
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Atsetaldegid (sirka aldegidi, etanal, oddiy so‘zlashuvda — aldotsit, kimyoviy formulasi — C2H4O yoki CH3CHO) — organik birikma, aldegidlar sinfiga mansub. U etanol va sirka kislotasining aldegididir.

Quyidagi standart sharoitlarda (+25 °C, 1 bar) u achigan olma hidini eslatuvchi o‘tkir hidli, oson suyuqlanadigan rangsiz gazdir. O‘rtacha darajada zaharli bo‘lib, tirnash xususiyati beruvchi modda hisoblanadi va atrof-muhit uchun xavflidir.

Yuqori konsentratsiyalarda u baytszyuda, quvvatlangan vinolarda, uzum siqindisi, olma, agava va shakarqamishdan tayyorlangan spirtli ichimliklarda uchraydi.

Tabiatda uchrashi

Atsetaldegid tabiatda keng tarqalgan (masalan, qahva, pishgan mevalar va nonda uchraydi) hamda o‘simliklarda moddalar almashinuvi jarayonida sintezlanadi.[manba 155 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Fizik xossalari

Bu modda rangsiz zaharli suyuqlikdir (20 °C dan pastda); standart sharoitlarda (+25 °C) esa achigan olma hidini eslatuvchi o‘tkir hidli rangsiz gaz bo‘lib, xona haroratida (25 °C) suvda, spirtda, efirda yaxshi eriydi. Qaynash harorati juda past (20,2 °C) bo‘lgani uchun atsetaldegid trimeri — paraldegid ko‘rinishida saqlanadi va tashiladi. Bu trimerni mineral kislotalar bilan qizdirib, atsetaldegidni qayta olish mumkin (odatda sulfat kislota yordamida).

Kimyoviy xossalari

Kimyoviy xossalariga ko‘ra, sirka aldegidi odatiy alifatik aldegid bo‘lib, unga ushbu sinf birikmalariga xos reaksiyalar xosdir. Uning reaksiyaga kirishish qobiliyati ikki omil bilan belgilanadi: aldegid guruhidagi karbonilning faolligi hamda karbonilning induktiv ta’siri natijasida metil guruhidagi vodorod atomlarining harakatchanligi.

α-uglerod atomida vodorod atomlari bo‘lgan boshqa karbonil birikmalar singari, atsetaldegid tautomerlanadi va enol — vinil spirtini hosil qiladi; muvozanat deyarli butunlay aldegid shakli tomon siljigan (muvozanat konstantasi — atigi 6⋅10−5, xona haroratida):

Kondensatsiya reaksiyasi

Molekulasi kichikligi va formaldegiddan farqli ravishda suvsiz monomer holida mavjud bo‘lishi tufayli atsetaldegid organik sintezda keng qo‘llanadigan elektrofil reagentdir. Kondensatsiya reaksiyalarida bu aldegid proxiral hisoblanadi. U, asosan, sinton «CH3C+H(OH)» ning aldol va unga yaqin kondensatsiya reaksiyalarida qo‘llanadi. Grinyar reaktivi va litiyorganik birikmalar MeCHO bilan reaksiyaga kirishib, gidroksietil hosilalarini hosil qiladi. Bir kondensatsiya reaksiyasida formaldegidning uch ekvivalenti birikadi, yana bir ekvivalenti esa hosil bo‘lgan aldegidni qaytaradi. Natijada MeCHO dan quyidagi modda olinadi: pentaeritrit (C(CH2OH)4.)

Shtreker reaksiyasida atsetaldegid sianid va ammiak bilan kondensatsiyalanib, gidrolizdan so‘ng alanin aminokislotasini hosil qiladi. Atsetaldegid aminlar bilan kondensatsiyalanib iminlar hosil qilishi mumkin; masalan, kondensatsiyalanish natijasida siklogeksilamindan N-etilidensiklogeksilamin olinadi. Bu iminlar keyingi bevosita reaksiyalarda, jumladan aldol kondensatsiyasida ishlatilishi mumkin.

Atsetaldegid geterotsiklik birikmalar sintezi uchun ham muhim boshlang‘ich modda hisoblanadi. Bunga uning ammiak ta’sirida 5-etil-2-metilpiridinga («aldegid-kollidin») aylanishi misol bo‘ladi

Aldol kondensatsiyasi reaksiyasi radikaldagi alfa-holat vodorodining harakatchanligi tufayli yuz beradi va suyultirilgan ishqorlar ishtirokida boradi. Uni bir aldegid molekulasining ikkinchisiga nukleofil birikish reaksiyasi sifatida qarash mumkin:

𝖢𝖧𝟥-𝖢𝖧𝖮+𝖢𝖧𝟥-𝖢𝖧𝖮→𝖢𝖧𝟥-𝖢𝖧(𝖮𝖧)-𝖢𝖧𝟤-𝖢𝖧𝖮

Atsetal hosilalari

Atsetaldegidning uch molekulasi kondensatsiyalanib, yakka C–O bog‘larini o‘z ichiga olgan siklik trimer — «paraldegid»ni hosil qiladi. Kondensatsiyalanish natijasida to‘rt molekuladan metaldegid deb ataladigan siklik birikma hosil bo‘ladi.

Atsetaldegid suvsizlantirish sharoitida etanol bilan reaksiyaga kirishib, barqaror atsetallarni hosil qiladi. CH3CH(OCH2CH3)2 formulali mahsulot «atsetal» deb ataladi. Ammo bu atama kengroq birikmalar guruhiga ham nisbatan qo‘llanadi; ularning umumiy formulasi RCH(OR')2.

Olinishi

2003 yilda dunyoda atsetaldegid ishlab chiqarish hajmi yiliga taxminan bir million tonnani tashkil etgan.

Atsetaldegid quyidagi usullar bilan olinadi:

1) etilenni oksidlash (Vakker jarayoni):

𝟤𝖢𝖧𝟤=𝖢𝖧𝟤+𝖮𝟤→𝟤𝖢𝖧𝟥𝖢𝖧𝖮

Vakker jarayonida oksidlovchi sifatida palladiy xlorid qo‘llanadi; u mis xlorid yordamida kislorod (havo tarkibidagi) ishtirokida oksidlanib, qayta tiklanadi:

𝖢𝖧𝟤=𝖢𝖧𝟤+𝖯𝖽𝖢𝗅𝟤+𝖧𝟤𝖮→𝖢𝖧𝟥𝖢𝖧𝖮+𝖯𝖽+𝟤𝖧𝖢𝗅
𝖯𝖽+𝟤𝖢𝗎𝖢𝗅𝟤→𝖯𝖽𝖢𝗅𝟤+𝟤𝖢𝗎𝖢𝗅
𝟦𝖢𝗎𝖢𝗅+𝟦𝖧𝖢𝗅+𝖮𝟤→𝟦𝖢𝗎𝖢𝗅𝟤+𝟤𝖧𝟤𝖮

2) Gidratatsiya: atsetilenning simob tuzlari ishtirokida gidratlanishi (Kucherov reaksiyasi), natijada enol hosil bo‘lib, u aldegidga izomerlanadi:

𝖢𝟤𝖧𝟤+𝖧𝟤𝖮→𝖧𝗀𝟤+,𝖧+𝖢𝖧𝟥𝖢𝖧𝖮

3) Etil spirtini oksidlash yoki degidrogenlash, mis yoki kumush katalizatori ishtirokida (Vakker jarayoni kashf etilguniga qadar bu usul asosiy bo‘lgan):

𝖢𝟤𝖧𝟧𝖮𝖧→𝖠𝗀,𝗈𝖢𝖢𝖧𝟥𝖢𝖧𝖮+𝖧𝟤
𝟤𝖢𝟤𝖧𝟧𝖮𝖧+𝖮𝟤→𝖠𝗀,𝗈𝖢𝟤𝖢𝖧𝟥𝖢𝖧𝖮+𝟤𝖧𝟤𝖮

Qo‘llanilishi

Atsetaldegid etilatsetat, sirka kislotasi, butadiyen, ayrim organik moddalar hamda aldegid polimerlarini olishda qo‘llanadi.

Ilgari atsetaldegid, asosan, prekursor sifatida sirka kislotasi ishlab chiqarishda ishlatilgan. Keyinchalik bu usuldan voz kechilgan, chunki sirka kislotasini metanoldan Monsanto[ingl.] va Kativa[ingl.] jarayonlari orqali samaraliroq olish mumkin. Kondensatsiya reaksiyalarida atsetaldegid piridin hosilalari, pentaeritritol va krotonaldegid uchun muhim prekursor hisoblanadi. Karbamid va atsetaldegid kondensatsiyalanib, smolalar hosil qiladi. Sirka angidridi atsetaldegid bilan reaksiyaga kirishib, etilidendiatsetat beradi; undan vinilatsetat olinadi. Vinilatsetat — polivinilatsetatning monomeri.

Biokimyo

Jigarda atsetaldegid etanolning alkogoldegidrogenaza fermenti ta’sirida oksidlanishi natijasida hosil bo‘ladi, so‘ng aldegiddegidrogenaza ta’sirida zararsiz sirka kislotasigacha oksidlanadi. Bu ikki oksidlanish reaksiyasi NAD+ ning NADH ga qaytarilishi bilan bog‘liq. Sirka kislotasi tez hosil bo‘ladi va me’yoriy miqdorda spirtli ichimlik iste’mol qilingandan so‘ng qonda atsetaldegid juda oz miqdorda aniqlanadi. Aldegiddegidrogenaza faolligining to‘sib qo‘yilishi qonda atsetaldegid miqdorini oshiradi va qator salbiy ta’sirlarni keltirib chiqaradi. Shu bilan birga, spirtli ichimlikni kam miqdorda iste’mol qilgan ayrim ishtirokchilarda salbiy ta’sirlar kuzatilmagani qayd etilgan. Ular qabul qilgan preparat — disulfiram. Atsetaldegid qondan bosh miyaga qiyin o‘tadi: buning sababi gematoensefalik to‘siqda aldegiddegidrogenaza mavjudligidir.

Bosh miyada etanol almashinuvining asosiy ishtirokchilari — katalaza va sitoxrom P450 fermentlaridir. Shu tariqa hosil bo‘lgan atsetaldegid monoaminlar va indolaminlar[ingl.] bilan reaksiyaga kirishib, tegishli tetragidroizoxinolin[ingl.] qatori va tetragidro-β-karbolinlar[ingl.] alkaloidlarini hosil qilishi mumkin.

Bakteriyalar, o‘simliklar va achitqilardagi spirtli bijg‘ishning yakuniy bosqichlarida piruvat piruvatdekarboksilaza ta’sirida atsetaldegidga, so‘ng atsetaldegid etanolga aylanadi. Oxirgi reaksiyani yana alkogoldegidrogenaza katalizlaydi, ammo bu safar u teskari yo‘nalishda boradi.

Spirtli ichimlik iste’moli

Iste’mol qilingan etanoldan hosil bo‘ladigan atsetaldegid fermentlar bilan bog‘lanib, adduktlar hosil qiladi; ular a’zolar kasalliklari bilan bog‘liq.

Tug‘ma alkogolni ko‘tara olmaslik mexanizmlaridan biri atsetaldegidning to‘planishidir.

Tamaki qaramligi

Atsetaldegid tamaki tutunining sezilarli qismini tashkil etadi. Uning sinergik ta’siri nikotin bilan birga kuzatilgan bo‘lib, bu qaramlik paydo bo‘lish ehtimolini, ayniqsa yoshlarda, oshiradi.

Altsgeymer kasalligi

Atsetaldegidni sirka kislotasiga aylantiruvchi genetik omili mavjud bo‘lmagan odamlarda Altsgeymer kasalligiga moyillik xavfi yuqori bo‘lishi mumkin. «Bu natijalar ALDH2 ning yo‘qligi kech boshlanadigan Altsgeymer kasalligi uchun xavf omili ekanini ko‘rsatadi».

Kanserogen

Atsetaldegid birinchi guruh kanserogenidir. «Hayvonlarda o‘tkazilgan tajribalarda atsetaldegidning (etanolning asosiy metaboliti) kanserogenligi haqida yetarli dalillar mavjud», bundan tashqari, atsetaldegid DNKni shikastlaydi va tananing umumiy massasiga nisbatan nomutanosib mushak o‘sishiga sabab bo‘ladi; bu organizmdagi oqsillar muvozanati buzilishi bilan bog‘liq. 818 nafar alkogolga qaram shaxs ishtirokidagi tadqiqotda olimlar atsetaldegidning ko‘proq ta’siriga uchragan bemorlarda alkogoldegidrogenaza fermenti genida nuqson mavjud degan xulosaga kelishdi. Shu sababli bunday bemorlarda oshqozon-ichak traktining yuqori qismi va jigar saratoni xavfi yuqoriroq bo‘ladi.

Xavfsizlik

Atsetaldegid bug‘lari nafas olish a’zolarini ta’sirlantiradi, yuqori konsentratsiyada bronxit va pnevmoniyaga sabab bo‘lishi mumkin. Suyuq atsetaldegid teriga tegsa, qizarish (giperemiya) va infiltratlar yuzaga keladi. Ammo atsetaldegidning zaharliligi formaldegidnikiga qaraganda ancha past, chunki, masalan, organizmda atsetaldegid tezda zararsiz sirka kislotasigacha oksidlanadi. U yonish, chekish va avtomobil chiqindi gazlarida uchraydigan havo ifloslantiruvchisidir. Bundan tashqari, etanal polimerlar va plastmassalarga termik ishlov berilganda hosil bo‘ladi.

Havo bilan uzoq vaqt aloqada bo‘lganda peroksidlar hosil bo‘lishi hamda idishni parchalab yuborishi mumkin bo‘lgan portlash yuz berishi ehtimoli bor.

Sanitariya-gigiyena tavsiyalari

  • Teri: teriga tegishining oldini olish uchun tegishli himoya kiyimlaridan foydalanish.
  • Ko‘zlar: ko‘z uchun mos shaxsiy himoya vositalaridan foydalanish.
  • Kiyimni almashtirish: kiyim namlanganda (yong‘in xavfi tufayli).
  • Tavsiyalar: ko‘zlarni yuvish moslamalarini o‘rnatish, kiyimni tez almashtirish uchun joylar tashkil etish.

Rossiya gigiyena me’yorlariga ko‘ra, ish zonasidagi havoda atsetaldegidning ruxsat etilgan eng yuqori konsentratsiyasi 5 mg/m3, atmosfera havosida esa 0,01 mg/m3. Shu bilan birga, bu moddaning hidini sezish bo‘sag‘asi 1800 mg/m3.