| Atsetaldegid | |
|---|---|
| | |
| Umumiy ma’lumotlar | |
| Tizimli nomi |
Etanal |
| An’anaviy nomlari | Atsetaldegid, metilformaldegid, sirka aldegidi, «aldotsit» |
| Kimyoviy formulasi | C2H4O |
| Qisqartirilgan formulasi | CH3CHO |
| Fizik xossalari | |
| Agregat holati | Gaz |
| Molyar massa | 44,0526 ± 0,0022 g/mol |
| Zichligi | 0,784 g/sm³ |
| Dinamik qovushqoqligi | ~0,215 (20 °C da) |
| Ionlanish energiyasi | 10,22 ± 0,01 eV va 10,23 eV |
| Termik xossalari | |
| Harorat | |
| • erish | −123,37 °C |
| • qaynash | 20,2 °C |
| • chaqnash | −36 ± 1 ℉ |
| • alangalanish | 234,15 K (−39 °C) °C |
| • o‘z-o‘zidan alangalanish | 458,15 K (185 °C) °C |
| Portlash chegaralari | 4-60 % |
| Kritik nuqta | 192,85 |
| Entalpiya | |
| • hosil bo‘lish | -166 kJ/mol |
| Bug‘ bosimi | 279,450 °C; 492,670 °C; 1014100 °C kPa |
| Kimyoviy xossalari | |
| Kislotaning dissotsiatsiya konstantasi | 13,57 (25 °C) |
| Eruvchanligi | |
| • suvda | Suv va etanol bilan har qanday nisbatda aralashadi. |
| Optik xossalari | |
| Sindirish ko‘rsatkichi | 1,3316 |
| Tuzilishi | |
| Dipol momenti | 2,750 ± 0,006 D |
| Tasnifi | |
| Ro‘yxat CAS raqami | 75-07-0 |
| PubChem | 177 |
| Ro‘yxat EINECS raqami | 200-836-8 |
| SMILES | |
| InChI | |
| RTECS | AB1925000 |
| ChEBI | 15343 |
| BMT raqami | 1089 |
| ChemSpider | 172 |
| Xavfsizlik | |
| Ruxsat etilgan chegaraviy konsentratsiya | 5 mg/m3 |
| LD50 |
1232 mg/kg (sichqonlar, oshqozonga yuborilganda), 900 mg/kg (sichqonlar, og‘iz orqali), 661 mg/kg (kalamushlar, og‘iz orqali) |
| Zaharliligi | o‘rtacha zaharli, tirnash xususiyati beruvchi modda, atrof-muhit uchun xavfli |
| ECB piktogrammalari |
|
| NFPA 704 | |
| Ma’lumotlar standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun keltirilgan, boshqacha ko‘rsatilgan hollar bundan mustasno. | |
Atsetaldegid (sirka aldegidi, etanal, oddiy so‘zlashuvda — aldotsit, kimyoviy formulasi — C2H4O yoki CH3CHO) — organik birikma, aldegidlar sinfiga mansub. U etanol va sirka kislotasining aldegididir.
Quyidagi standart sharoitlarda (+25 °C, 1 bar) u achigan olma hidini eslatuvchi o‘tkir hidli, oson suyuqlanadigan rangsiz gazdir. O‘rtacha darajada zaharli bo‘lib, tirnash xususiyati beruvchi modda hisoblanadi va atrof-muhit uchun xavflidir.
Yuqori konsentratsiyalarda u baytszyuda, quvvatlangan vinolarda, uzum siqindisi, olma, agava va shakarqamishdan tayyorlangan spirtli ichimliklarda uchraydi.
Tabiatda uchrashi
Atsetaldegid tabiatda keng tarqalgan (masalan, qahva, pishgan mevalar va nonda uchraydi) hamda o‘simliklarda moddalar almashinuvi jarayonida sintezlanadi.[manba 155 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Fizik xossalari
Bu modda rangsiz zaharli suyuqlikdir (20 °C dan pastda); standart sharoitlarda (+25 °C) esa achigan olma hidini eslatuvchi o‘tkir hidli rangsiz gaz bo‘lib, xona haroratida (25 °C) suvda, spirtda, efirda yaxshi eriydi. Qaynash harorati juda past (20,2 °C) bo‘lgani uchun atsetaldegid trimeri — paraldegid ko‘rinishida saqlanadi va tashiladi. Bu trimerni mineral kislotalar bilan qizdirib, atsetaldegidni qayta olish mumkin (odatda sulfat kislota yordamida).
Kimyoviy xossalari
Kimyoviy xossalariga ko‘ra, sirka aldegidi odatiy alifatik aldegid bo‘lib, unga ushbu sinf birikmalariga xos reaksiyalar xosdir. Uning reaksiyaga kirishish qobiliyati ikki omil bilan belgilanadi: aldegid guruhidagi karbonilning faolligi hamda karbonilning induktiv ta’siri natijasida metil guruhidagi vodorod atomlarining harakatchanligi.
α-uglerod atomida vodorod atomlari bo‘lgan boshqa karbonil birikmalar singari, atsetaldegid tautomerlanadi va enol — vinil spirtini hosil qiladi; muvozanat deyarli butunlay aldegid shakli tomon siljigan (muvozanat konstantasi — atigi 6⋅10−5, xona haroratida):
Kondensatsiya reaksiyasi
Molekulasi kichikligi va formaldegiddan farqli ravishda suvsiz monomer holida mavjud bo‘lishi tufayli atsetaldegid organik sintezda keng qo‘llanadigan elektrofil reagentdir. Kondensatsiya reaksiyalarida bu aldegid proxiral hisoblanadi. U, asosan, sinton «CH3C+H(OH)» ning aldol va unga yaqin kondensatsiya reaksiyalarida qo‘llanadi. Grinyar reaktivi va litiyorganik birikmalar MeCHO bilan reaksiyaga kirishib, gidroksietil hosilalarini hosil qiladi. Bir kondensatsiya reaksiyasida formaldegidning uch ekvivalenti birikadi, yana bir ekvivalenti esa hosil bo‘lgan aldegidni qaytaradi. Natijada MeCHO dan quyidagi modda olinadi: pentaeritrit (C(CH2OH)4.)
Shtreker reaksiyasida atsetaldegid sianid va ammiak bilan kondensatsiyalanib, gidrolizdan so‘ng alanin aminokislotasini hosil qiladi. Atsetaldegid aminlar bilan kondensatsiyalanib iminlar hosil qilishi mumkin; masalan, kondensatsiyalanish natijasida siklogeksilamindan N-etilidensiklogeksilamin olinadi. Bu iminlar keyingi bevosita reaksiyalarda, jumladan aldol kondensatsiyasida ishlatilishi mumkin.
Atsetaldegid geterotsiklik birikmalar sintezi uchun ham muhim boshlang‘ich modda hisoblanadi. Bunga uning ammiak ta’sirida 5-etil-2-metilpiridinga («aldegid-kollidin») aylanishi misol bo‘ladi
Aldol kondensatsiyasi reaksiyasi radikaldagi alfa-holat vodorodining harakatchanligi tufayli yuz beradi va suyultirilgan ishqorlar ishtirokida boradi. Uni bir aldegid molekulasining ikkinchisiga nukleofil birikish reaksiyasi sifatida qarash mumkin:
Atsetal hosilalari
Atsetaldegidning uch molekulasi kondensatsiyalanib, yakka C–O bog‘larini o‘z ichiga olgan siklik trimer — «paraldegid»ni hosil qiladi. Kondensatsiyalanish natijasida to‘rt molekuladan metaldegid deb ataladigan siklik birikma hosil bo‘ladi.
Atsetaldegid suvsizlantirish sharoitida etanol bilan reaksiyaga kirishib, barqaror atsetallarni hosil qiladi. CH3CH(OCH2CH3)2 formulali mahsulot «atsetal» deb ataladi. Ammo bu atama kengroq birikmalar guruhiga ham nisbatan qo‘llanadi; ularning umumiy formulasi RCH(OR')2.
Olinishi
2003 yilda dunyoda atsetaldegid ishlab chiqarish hajmi yiliga taxminan bir million tonnani tashkil etgan.
Atsetaldegid quyidagi usullar bilan olinadi:
1) etilenni oksidlash (Vakker jarayoni):
Vakker jarayonida oksidlovchi sifatida palladiy xlorid qo‘llanadi; u mis xlorid yordamida kislorod (havo tarkibidagi) ishtirokida oksidlanib, qayta tiklanadi:
2) Gidratatsiya: atsetilenning simob tuzlari ishtirokida gidratlanishi (Kucherov reaksiyasi), natijada enol hosil bo‘lib, u aldegidga izomerlanadi:
3) Etil spirtini oksidlash yoki degidrogenlash, mis yoki kumush katalizatori ishtirokida (Vakker jarayoni kashf etilguniga qadar bu usul asosiy bo‘lgan):
Qo‘llanilishi
Atsetaldegid etilatsetat, sirka kislotasi, butadiyen, ayrim organik moddalar hamda aldegid polimerlarini olishda qo‘llanadi.
Ilgari atsetaldegid, asosan, prekursor sifatida sirka kislotasi ishlab chiqarishda ishlatilgan. Keyinchalik bu usuldan voz kechilgan, chunki sirka kislotasini metanoldan Monsanto[ingl.] va Kativa[ingl.] jarayonlari orqali samaraliroq olish mumkin. Kondensatsiya reaksiyalarida atsetaldegid piridin hosilalari, pentaeritritol va krotonaldegid uchun muhim prekursor hisoblanadi. Karbamid va atsetaldegid kondensatsiyalanib, smolalar hosil qiladi. Sirka angidridi atsetaldegid bilan reaksiyaga kirishib, etilidendiatsetat beradi; undan vinilatsetat olinadi. Vinilatsetat — polivinilatsetatning monomeri.
Biokimyo
Jigarda atsetaldegid etanolning alkogoldegidrogenaza fermenti ta’sirida oksidlanishi natijasida hosil bo‘ladi, so‘ng aldegiddegidrogenaza ta’sirida zararsiz sirka kislotasigacha oksidlanadi. Bu ikki oksidlanish reaksiyasi NAD+ ning NADH ga qaytarilishi bilan bog‘liq. Sirka kislotasi tez hosil bo‘ladi va me’yoriy miqdorda spirtli ichimlik iste’mol qilingandan so‘ng qonda atsetaldegid juda oz miqdorda aniqlanadi. Aldegiddegidrogenaza faolligining to‘sib qo‘yilishi qonda atsetaldegid miqdorini oshiradi va qator salbiy ta’sirlarni keltirib chiqaradi. Shu bilan birga, spirtli ichimlikni kam miqdorda iste’mol qilgan ayrim ishtirokchilarda salbiy ta’sirlar kuzatilmagani qayd etilgan. Ular qabul qilgan preparat — disulfiram. Atsetaldegid qondan bosh miyaga qiyin o‘tadi: buning sababi gematoensefalik to‘siqda aldegiddegidrogenaza mavjudligidir.
Bosh miyada etanol almashinuvining asosiy ishtirokchilari — katalaza va sitoxrom P450 fermentlaridir. Shu tariqa hosil bo‘lgan atsetaldegid monoaminlar va indolaminlar[ingl.] bilan reaksiyaga kirishib, tegishli tetragidroizoxinolin[ingl.] qatori va tetragidro-β-karbolinlar[ingl.] alkaloidlarini hosil qilishi mumkin.
Bakteriyalar, o‘simliklar va achitqilardagi spirtli bijg‘ishning yakuniy bosqichlarida piruvat piruvatdekarboksilaza ta’sirida atsetaldegidga, so‘ng atsetaldegid etanolga aylanadi. Oxirgi reaksiyani yana alkogoldegidrogenaza katalizlaydi, ammo bu safar u teskari yo‘nalishda boradi.
Spirtli ichimlik iste’moli
Iste’mol qilingan etanoldan hosil bo‘ladigan atsetaldegid fermentlar bilan bog‘lanib, adduktlar hosil qiladi; ular a’zolar kasalliklari bilan bog‘liq.
Tug‘ma alkogolni ko‘tara olmaslik mexanizmlaridan biri atsetaldegidning to‘planishidir.
Tamaki qaramligi
Atsetaldegid tamaki tutunining sezilarli qismini tashkil etadi. Uning sinergik ta’siri nikotin bilan birga kuzatilgan bo‘lib, bu qaramlik paydo bo‘lish ehtimolini, ayniqsa yoshlarda, oshiradi.
Altsgeymer kasalligi
Atsetaldegidni sirka kislotasiga aylantiruvchi genetik omili mavjud bo‘lmagan odamlarda Altsgeymer kasalligiga moyillik xavfi yuqori bo‘lishi mumkin. «Bu natijalar ALDH2 ning yo‘qligi kech boshlanadigan Altsgeymer kasalligi uchun xavf omili ekanini ko‘rsatadi».
Kanserogen
Atsetaldegid birinchi guruh kanserogenidir. «Hayvonlarda o‘tkazilgan tajribalarda atsetaldegidning (etanolning asosiy metaboliti) kanserogenligi haqida yetarli dalillar mavjud», bundan tashqari, atsetaldegid DNKni shikastlaydi va tananing umumiy massasiga nisbatan nomutanosib mushak o‘sishiga sabab bo‘ladi; bu organizmdagi oqsillar muvozanati buzilishi bilan bog‘liq. 818 nafar alkogolga qaram shaxs ishtirokidagi tadqiqotda olimlar atsetaldegidning ko‘proq ta’siriga uchragan bemorlarda alkogoldegidrogenaza fermenti genida nuqson mavjud degan xulosaga kelishdi. Shu sababli bunday bemorlarda oshqozon-ichak traktining yuqori qismi va jigar saratoni xavfi yuqoriroq bo‘ladi.
Xavfsizlik
Atsetaldegid bug‘lari nafas olish a’zolarini ta’sirlantiradi, yuqori konsentratsiyada bronxit va pnevmoniyaga sabab bo‘lishi mumkin. Suyuq atsetaldegid teriga tegsa, qizarish (giperemiya) va infiltratlar yuzaga keladi. Ammo atsetaldegidning zaharliligi formaldegidnikiga qaraganda ancha past, chunki, masalan, organizmda atsetaldegid tezda zararsiz sirka kislotasigacha oksidlanadi. U yonish, chekish va avtomobil chiqindi gazlarida uchraydigan havo ifloslantiruvchisidir. Bundan tashqari, etanal polimerlar va plastmassalarga termik ishlov berilganda hosil bo‘ladi.
Havo bilan uzoq vaqt aloqada bo‘lganda peroksidlar hosil bo‘lishi hamda idishni parchalab yuborishi mumkin bo‘lgan portlash yuz berishi ehtimoli bor.
Sanitariya-gigiyena tavsiyalari
- Teri: teriga tegishining oldini olish uchun tegishli himoya kiyimlaridan foydalanish.
- Ko‘zlar: ko‘z uchun mos shaxsiy himoya vositalaridan foydalanish.
- Kiyimni almashtirish: kiyim namlanganda (yong‘in xavfi tufayli).
- Tavsiyalar: ko‘zlarni yuvish moslamalarini o‘rnatish, kiyimni tez almashtirish uchun joylar tashkil etish.
Rossiya gigiyena me’yorlariga ko‘ra, ish zonasidagi havoda atsetaldegidning ruxsat etilgan eng yuqori konsentratsiyasi 5 mg/m3, atmosfera havosida esa 0,01 mg/m3. Shu bilan birga, bu moddaning hidini sezish bo‘sag‘asi 1800 mg/m3.
