Alfa-aminokislotalar haqida

Umumiy tuzilish: α-aminokislotalarning oqsillar tarkibiga kiruvchi turlari (prolin bundan mustasno). Aminokislota molekulasining tarkibiy qismlari — aminoguruh NH2, karboksil guruh COOH, radikal (barcha α-aminokislotalarda farqlanadi), α-uglerod atomi (markazda)

Aminokislotalar, shuningdek, aminokarbon kislotalar, AMK — organik birikmalar bo‘lib, ularning molekulasida bir vaqtning o‘zida karboksil va amin guruhlar mavjud. Aminokislotalarning asosiy kimyoviy elementlari — uglerod (C), vodorod (H), kislorod (O) va azot (N), biroq ayrim aminokislotalar radikalida boshqa elementlar ham uchraydi. Tabiatda uchraydigan 500 ga yaqin aminokislota ma’lum (garchi genetik kodda ulardan atigi 21 tasi ishlatilsa ham).

Tarixi

Ma’lum bo‘lgan 500 ga yaqin aminokislotaning aksariyati 1953-yildan keyin, jumladan, mikroorganizmlar, zamburug‘lar, urug‘lar, o‘simliklar, mevalar va hayvonlar suyuqliklaridan yangi antibiotiklarni izlash jarayonida kashf etilgan. Ulardan taxminan 240 tasi tabiatda erkin holda, qolganlari esa faqat moddalar almashinuvining oraliq mahsulotlari sifatida uchraydi.

Aminokislotalarning kashf etilishi — oqsillar tarkibida

Qalin harflar bilan ajratib ko‘rsatilganlar — almashinmaydigan aminokislotalar.

Aminokislota Qisqartmasi Yil Manba Birinchi bo‘lib ajratib olgan olim
Glitsin Gly, G 1820 Jelatin A. Brakonno
Leysin Leu, L 1820 Mushak tolalari A. Brakonno
Tirozin Tyr, Y 1848 Kazein Yu. fon Libix
Serin Ser, S 1865 Ipak E. Kramer
Glutamin kislotasi Glu, E 1866 O‘simlik oqsillari G. Ritthauzen[nemischa]
Glutamin Gln, Q 1877 Bug‘doy uni E. Shulse
Asparagin kislotasi Asp, D 1868 Konglutin, legumin (niholi sarsabil) G. Ritthauzen[inglizcha]
Asparagin Asn, N 1806 Sharbat sarsabil L.-N. Voklen va P. J. Robike
Fenilalanin Phe, F 1881 Nihollari lyupin E. Shulse, Y. Barbiyeri
Alanin Ala, A 1888 Fibroin ipak A. Shtekker, T. Veyl
Lizin Lys, K 1889 Kazein E. Dreksel
Arginin Arg, R 1895 Moddasi shox S. Gedin
Gistidin His, H 1896 Sturin, gistonlar A. Kossel, S. Gedin
Sistein Cys, C 1899 Moddasi shox K. Myorner
Valin Val, V 1901 Kazein E. Fisher
Prolin Pro, P 1901 Kazein E. Fisher
Gidroksiprolin Hyp, hP 1902 Jelatin E. Fisher
Triptofan Trp, W 1902 Kazein F. Xopkins, D. Kol
Izoleysin Ile, I 1904 Fibrin F. Erlix
Metionin Met, M 1922 Kazein D. Myoller
Treonin Thr, T 1925 Oqsillari suli U. Rouz va boshqalar
Gidroksilizin Hyl, hK 1925 Oqsillari baliqlar S. Shrayver va boshqalar

Fizik xossalari

Fizik xossalariga ko‘ra, aminokislotalar ularga mos keluvchi kislotalar va asoslardan keskin farq qiladi. Ularning barchasi kristall moddalar bo‘lib, suvda organik erituvchilarga qaraganda yaxshiroq eriydi, suyuqlanish harorati ancha yuqori; ko‘pchiligi shirin ta’mga ega. Bu xossalar mazkur birikmalarning tuzsimon xususiyatga ega ekanini yaqqol ko‘rsatadi. Aminokislotalarning fizik va kimyoviy xossalari ularning tuzilishi — xossalari qarama-qarshi bo‘lgan ikkita funksional guruhning bir vaqtda mavjudligi bilan bog‘liq: kislotali va asosli.

Umumiy kimyoviy xossalari

Barcha aminokislotalar — amfoter birikmalar. Ular ham kislotali xossalarni namoyon etadi, chunki molekulalarida karboksil guruhi  —COOH, ham asosli xossalarni namoyon etadi, chunki ularda aminoguruh  —NH2 mavjud. Aminokislotalar kislotalar va ishqorlar bilan reaksiyaga kirishadi:

NH2 —CH2 —COOH + HCl → HCl · NH2 —CH2 —COOH (Xlorid kislota bilan hosil qilingan glitsin tuzi — gidroxlorid)
NH2 —CH2 —COOH + NaOH → H2O + NH2 —CH2 —COONa (glitsinning natriyli tuzi — natriy glitsinat)

Aminokislotalarning suvdagi eritmalari shuning uchun bufer eritmalar xossasiga ega, ya’ni ichki tuzlar holatida bo‘ladi.

NH2 —CH2COOH N+H3 —CH2COO-

Muayyan sharoitlarda uchala ionogen guruh ham zaryadlanishi mumkin (masalan, gistidinda); bunday holda qo‘sh tuzlar hosil bo‘ladi. Aminokislotalar odatda karbon kislotalar va aminlarga xos bo‘lgan barcha reaksiyalarga kirisha oladi.

Esterifikatsiya:

NH2 —CH2 —COOH + CH3OH → H2O + NH2 —CH2 —COOCH3 (glitsinning metil efiri)

Aminokislotalarning muhim xususiyatlaridan biri — ularning polikondensatsiya reaksiyasiga kirishishidir. Natijada poliamidlar, jumladan, peptidlar, oqsillar, neylon, kapron hosil bo‘ladi.

Reaksiya natijasida hosil bo‘ladigan peptidlar:

HOOC —CH2 —NH —H + HOOC —CH2 —NH2 → HOOC —CH2 —NH —CO —CH2 —NH2 + H2O

Izoelektrik nuqta deb aminokislota uchun pH ko‘rsatkichining shunday qiymatiga aytiladiki, bunda aminokislota molekulalarining eng katta qismi nol zaryadga ega bo‘ladi. Bunday pH qiymatida aminokislota elektr maydonida eng kam harakatlanadi; bu xossadan aminokislotalarni, shuningdek, oqsillar va peptidlarni ajratishda foydalanish mumkin.

Svitter-ion (zwitterion) deb aminoguruhi -NH3+, karboksil guruhi esa -COO− shaklida bo‘lgan aminokislota molekulasiga aytiladi. Umumiy zaryadi nol bo‘lsa ham, bunday molekula sezilarli dipol momentga ega. Aksariyat aminokislotalarning kristallari aynan shunday molekulalardan tuzilgan.

Ba’zi aminokislotalarda bir nechta aminoguruhlar va karboksil guruhlar mavjud. Bunday aminokislotalar uchun aniq bir svitter-ion haqida gapirish qiyin.

Olinishi

Aminokislotalarning ko‘pchiligini oqsillar gidrolizi orqali yoki quyidagi kimyoviy reaksiyalar natijasida olish mumkin:

CH3COOH + Cl2 + (katalizator) → CH2ClCOOH + HCl; CH2ClCOOH + 2NH3 → NH2 —CH2COOH + NH4Cl

Tirik organizmlar tarkibidagi barcha α-aminokislotalar, glitsindan tashqari, asimmetrik atom uglerodga ega (treonin va izoleysin tarkibida ikkita asimmetrik uglerod atomi mavjud) va optik faoldir. Tabiatda uchraydigan α-aminokislotalarning deyarli barchasi L-konfiguratsiyaga ega; faqat ular oqsillar tarkibiga qo‘shiladi, bu oqsillar ribosomalarda sintezlanadi.

Tirik organizmlardagi D-aminokislotalar

Asparagin kislotasining qoldiqlari metabolik jihatdan nofaol strukturaviy oqsillarda asta-sekin, o‘z-o‘zidan, fermentsiz ratsemizatsiyalanadi: tishlarning dentin va emalidagi oqsillarda L-aspartat yiliga ~0,1 % tezlikda D-shaklga o‘tadi; bundan sutemizuvchilarning yoshini aniqlashda foydalanish mumkin. Ratsemizatsiya aspartatda, ayniqsa qarib borayotgan kollagen tarkibida ham kuzatiladi. Taxminlarga ko‘ra, bu jarayon asparagin kislotasiga xos bo‘lib, suksinimid halqasi hosil bo‘lishi orqali kechadi: bunda peptid bog‘ining azot atomi asparagin kislotasining erkin karboksil guruhi ta’sirida molekula ichida atsillanadi.

Aminokislotalarning iz miqdorini tahlil qilish usullari rivojlangach, D-aminokislotalar dastlab ayrim hujayra devorlarida , xususan, bakteriyalarda (1966), keyinchalik esa yuqori organizmlar to‘qimalarida ham aniqlangan. Masalan, D-aspartat va D-metionin sutemizuvchilarda, ehtimol, neyromediatorlar hisoblanadi.

Ayrim peptidlar tarkibiga posttranslyatsion modifikatsiya jarayonida hosil bo‘ladigan D-metionin va D-alanin kiradi. Masalan, ular Janubiy Amerika amfibiyalarining terisidagi opioid geptapeptidlar tarkibida uchraydi. Bu amfibiyalar — fillomeduzalar (dermorfin, dermenkefalin va deltorfinlar). D-aminokislotalar mavjudligi ushbu peptidlarning kuchli og‘riq qoldiruvchi ta’sirini belgilaydi.

Xuddi shunday usulda gram-musbat bakteriyalarga qarshi ta’sir ko‘rsatadigan bakterial peptid antibiotiklar — nizin, subtilin va epidermin ham hosil bo‘ladi.

D-aminokislotalar ko‘pincha ribosomalardan tashqari sintez yo‘li bilan zamburug‘ va bakteriyalar hujayralarida hosil bo‘ladigan peptidlar hamda ularning hosilalarida uchraydi. Bunda L-aminokislotalar dastlabki modda bo‘lib, ular izomerlanadi. Bu jarayonni ferment kompleksining peptid hosil qiluvchi subbirliklaridan biri amalga oshiradi. Natijada peptid hosil bo‘ladi.

Proteinogen aminokislotalar

Oqsil biosintezi jarayonida polipeptid zanjiriga 20 ta α-aminokislota qo‘shiladi; ular genetik kod bilan kodlanadi. Bu aminokislotalar proteinogen yoki standart deb ataladi. Ayrim oqsillarda esa maxsus nostandart aminokislotalar mavjud bo‘lib, ular standart aminokislotalardan posttranslyatsion modifikatsiya jarayonida hosil bo‘ladi. So‘nggi paytlarda oqsil sintezida bevosita qo‘shiladigan selenotsistein (Sec, U) va pirrolizin (Pyl, O) ham ba’zan proteinogen aminokislotalarga kiritiladi. Bular 21- va 22-aminokislotalar deb ataladi.

Nega aynan shu 20 ta aminokislota «tanlangan»ligi hozirgacha hal etilmagan. Ular o‘ziga o‘xshash boshqa aminokislotalardan nimasi bilan afzal ekani to‘liq tushunarli emas. Masalan, treonin, izoleysin va metionin biosintezida asosiy oraliq metabolit α-aminokislota gomoserindir. Gomoserin juda qadimiy metabolit, biroq treonin, izoleysin va metionin uchun aminoatsil-tRNK-sintetazalar, tRNK mavjud, gomoserin uchun esa yo‘q.

Nazariy jihatdan 20 tadan kam aminokislota bilan ishlaydigan organizmlar ham bo‘lishi mumkin. 2026-yilgi tadqiqotda maxsus ichak tayoqchasi yaratildi; uning muhim hujayra tuzilmalari faoliyatida atigi 19 ta aminokislota ishlatilgan (asosiy ribosomal oqsillar [inglizcha] tarkibida izoleysin bo‘lmagan).

20 ta proteinogen aminokislotaning tuzilish formulalari odatda proteinogen aminokislotalar jadvali ko‘rinishida beriladi:

Tasnifi

Aminokislota 3 harfli 1 harfli Genetik kod Mnemonik

qoida

Qutblilik Guruhga ko‘ra sinfi — radikal Mr Vw

(Å3)

pI Gidrofoblik Oqsillardagi uchrash chastotasi (%)
GlitsinGlyG GGU, GGC, GGA, GGGGlycine Qutbsiz Alifatik 75,067 48 6,06 −0,4 7,03
AlaninAlaA GCU, GCC, GCA, GCGAlanine Qutbsiz Alifatik 89,094 67 6,01 1,8 8,76
ValinValV GUU, GUC, GUA, GUGValine Qutbsiz Alifatik 117,148 105 6,00 4,2 6,73
IzoleysinIleI AUU, AUC, AUAIsoleucine Qutbsiz Alifatik 131,175 124 6,05 4,5 5,49
LeysinLeuL UUA, UUG, CUU, CUC, CUA, CUGLeucine Qutbsiz Alifatik 131,175 124 6,01 3,8 9,68
ProlinProP CCU, CCC, CCA, CCGProline Qutbsiz Geterotsiklik 115.132 90 6,30 −1,6 5,02
SerinSerS UCU, UCC, UCA, UCG, AGU, AGCSerine Qutbli Gidroksimonoaminokarbon 105,093 73 5,68 −0,8 7,14
TreoninThrT ACU, ACC, ACA, ACGThreonine Qutbli Gidroksimonoaminokarbon 119,119 93 5,60 −0,7 5,53
SisteinCysC UGU, UGCCysteine Qutbli Oltingugurt tutuvchi 121,154 86 5,05 2,5 1,38
MetioninMetM AUGMethionine Qutbsiz Oltingugurt tutuvchi 149,208 124 5,74 1,9 2,32
Asparagin kislotasi AspD GAU, GACasparDic acid Qutbli manfiy zaryadlangan 133,104 91 2,85 −3,5 5,49
AsparaginAsnN AAU, AACasparagiNe Qutbli Amidlar 132,119 96 5,41 −3,5 3,93
Glutamin kislotasi GluE GAA, GAGgluEtamic acid Qutbli manfiy zaryadlangan 147,131 109 3,15 −3,5 6,32
GlutaminGlnQ CAA, CAGQ-tamine Qutbli Amidlar 146,146 114 5,65 −3,5 3,9
LizinLysK AAA, AAGbefore L Qutbli musbat zaryadlangan 146,189 135 9,60 −3,9 5,19
ArgininArgR CGU, CGC, CGA, CGG, AGA, AGGaRginine Qutbli musbat zaryadlangan 174.203 148 10,76 −4,5 5,78
GistidinHisH CAU, CACHistidine Qutbli

zaryadlangan

musbat

Geterotsiklik 155,156 118 7,60 −3,2 2,26
FenilalaninPheF UUU, UUCFenylalanine Qutbsiz Aromatik 165,192 135 5,49 2,8 3,87
TirozinTyrY UAU, UACtYrosine Qutbli Aromatik 181,191 141 5,64 −1,3 2,91
TriptofanTrpW UGGtWo rings Qutbsiz Aromatik,

Geterotsiklik

204,228 163 5,89 −0,9 6,73

Tasniflash: radikaliga ko‘ra

Sinflanish mezoni — aminoatsil-tRNK-sintetazalar

Quyidagi aminokislota — lizin — uchun har ikkala sinf aminoatsil-tRNK-sintetazalari mavjud

Proteinogen aminokislotalarning biosintez yo‘llari turlicha. Bitta aminokislota bir necha yo‘l bilan hosil bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, butunlay boshqa yo‘llarning ayrim bosqichlari juda o‘xshash bo‘lishi mumkin. Shunga qaramay, ularni biosintez yo‘llari bo‘yicha tasniflashga urinishlar o‘rinli. Quyidagi biosintetik oilalar ajratiladi: aspartat, glutamat, serin, piruvat va pentozalar. Muayyan aminokislotani har doim ham aniq bir oilaga kiritib bo‘lmaydi; bunda organizmning o‘ziga xosligi va ustun biosintez yo‘li hisobga olinadi. Odatda aminokislotalar oilalar bo‘yicha quyidagicha guruhlanadi:

Fenilalanin, tirozin, triptofan ba’zan alohida shikimat oilasiga kiritiladi.

Organizmning oldingi moddalardan sintez qilish qobiliyatiga ko‘ra

Aminokislotalarni almashinadigan va almashinmaydigan guruhlarga ajratishning ayrim kamchiliklari bor. Masalan, tirozin fenilalanin yetarli miqdorda qabul qilingandagina almashinadigan aminokislota hisoblanadi. Agar bemorda fenilketonuriya bo‘lsa, tirozin almashinmaydigan aminokislotaga aylanadi. Arginin inson organizmida sintezlanadi va almashinadigan aminokislota hisoblanadi, ammo uning metabolizmidagi ayrim o‘ziga xosliklar tufayli organizmning muayyan fiziologik holatlarida uni almashinmaydigan aminokislotalar qatoriga kiritish mumkin. Gistidin ham inson organizmida sintezlanadi, lekin har doim ham yetarli miqdorda emas. Shuning uchun u ovqat bilan ham qabul qilinishi kerak.

Hayvonlarda katabolizm xususiyatiga ko‘ra

Biologik parchalanish jarayoni aminokislotalarda turli yo‘llar bilan kechishi mumkin.

Hayvonlarda proteinogen aminokislotalarni katabolizm mahsulotlarining tabiatiga qarab uch guruhga bo‘lish mumkin:

Aminokislotalar:

«Miller» aminokislotalari

«Miller» aminokislotalari — Yerning dastlabki sharoitlariga o‘xshash muhitda hosil bo‘luvchi aminokislotalarning umumiy nomi (qarang: tajriba, Stenli L. Miller, 1953-yil). Turli aminokislotalarning ratsemat shaklida hosil bo‘lishi aniqlangan, jumladan: glitsin, alanin, valin, izoleysin, leysin, prolin, serin, treonin, aspartat, glutamat

O‘xshash birikmalar

Tibbiyotda aminokislotalarning ayrim biologik funksiyalarini bajaradigan bir qator moddalar ham aminokislotalar deb ataladi:[manba 1888 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Qo‘llanilishi

Aminokislotalarning muhim xususiyatlaridan biri — ularning polikondensatsiya reaksiyasiga kirishishidir. Natijada poliamidlar, jumladan, peptidlar, oqsillar, neylon, kapron, enant hosil bo‘ladi.

Aminokislotalar sport ozuqasi va omuxta yem tarkibiga kiradi. Aminokislotalar oziq-ovqat sanoatida ham ta’m beruvchi qo‘shimchalar sifatida, masalan, glutamin kislotasining natriy tuzi shaklida qo‘llaniladi.

Adabiyotlar

Havolalar