
Enantiomerlar (qadimgi yunoncha ἐνάντιος «qarama-qarshi» + μέρος «o‘lchov, qism») — juft stereoizomerlar, ya’ni bir-birining ko‘zgu akslari bo‘lib, fazoda ustma-ust tushmaydigan molekulalardir. Ikki enantiomerning klassik misoli sifatida o‘ng va chap kaftlarni keltirish mumkin: ularning tuzilishi bir xil, ammo fazoviy yo‘nalishi turlicha.
Enantiomer shakllarning mavjudligi molekulada xirallik — o‘zining ko‘zgu aksi bilan fazoda ustma-ust tushmaslik xususiyati borligi bilan bog‘liq.
Agar enantiomerlar bilan ta’sirlashuvchi boshqa moddalar — reagentlar, katalizatorlar, erituvchilar — simmetrik molekulalardan tashkil topgan bo‘lsa, enantiomerlarning kimyoviy xossalari bir xil bo‘ladi.
Ko‘zgu izomerlarining fizik xossalari ham bir xil, biroq qutblanish tekisligini aylantirish hodisasi tekis qutblangan yorug‘likda bir xil burchakka, ammo qarama-qarshi yo‘nalishlarda sodir bo‘ladi. Enantiomerlarning bu xususiyati optik faollik (optik izomeriya) deb ataladi, bunday moddalar esa optik izomerlar deyiladi.
Ko‘pchilik xiral tabiiy birikmalar (aminokislotalar, monosaxaridlar) tirik tabiatda enantiomerlardan faqat biri shaklida uchraydi.
Enantiomeriya farmatsevtikada muhim o‘rin tutadi, chunki dori moddalarining ikki xil enantiomeri, odatda, turlicha biologik faollikka ega bo‘ladi.
Enantiomerlar mavjudligining mezoni
Enantiomeriya xususiyati xiral birikmalarga, ya’ni tuzilishida xirallik elementi (xiral atom va boshqalar) mavjud bo‘lgan birikmalarga xos. Biroq bir nechta simmetrik joylashgan xirallik elementiga ega bo‘lsa-da, umuman olganda xiral bo‘lmagan molekulalar (mezo-shakllar) ham uchraydi. Bunga mezo-vino kislotasi misol bo‘la oladi: uning enantiomerlari yo‘q.
Nomenklatura
Optik faollikka ko‘ra (+/-)
Enantiomer eritmasi yorug‘likning qutblanish tekisligini qaysi yo‘nalishda burishiga qarab nomlanadi. Agar burilish soat mili yo‘nalishida sodir bo‘lsa, bunday enantiomer (+) yoki o‘ngga buruvchi deb ataladi. Uning optik antipodi (-) yoki chapga buruvchi deb ataladi. Bu nomenklatura enantiomerlarning absolyut konfiguratsiyasini aniqlash usullari kashf etilishidan oldin paydo bo‘lgan. U empirik bo‘lib, molekuladagi atomlarning joylashuvi bilan bevosita bog‘liq emas.
Absolyut konfiguratsiyaga ko‘ra (R/S)

R/S-nomenklaturasi hozirda eng keng qo‘llanadi, chunki u enantiomerni absolyut konfiguratsiyasiga ko‘ra tavsiflash imkonini beradi. Bunga molekuladagi atomlarning aniq fazoviy joylashuvini aniqlaydigan rentgenostrukturaviy tahlil usulining kashf etilishi sabab bo‘lgan.
Bu nomenklaturada xiral uglerod atomiga R yoki S belgisi unga bog‘langan to‘rtta o‘rinbosarning o‘zaro joylashuviga qarab beriladi. Bunda har bir o‘rinbosarning ustuvorligi Kan — Ingold — Prelog qoidalariga muvofiq aniqlanadi. So‘ng molekula eng past ustuvorlikdagi o‘rinbosar kuzatuvchidan nariga qaragan holda joylashtiriladi va qolgan uch o‘rinbosar ustuvorligining kamayish yo‘nalishi aniqlanadi. Agar ustuvorlik soat mili yo‘nalishida kamayib borsa, uglerod atomining konfiguratsiyasi R (lotincha rectus — «to‘g‘ri», bu yerda «o‘ng» ma’nosida) deb belgilanadi. Aks holda konfiguratsiya S (lotincha sinister — «chap») deb belgilanadi.
Agar birikmada faqat bitta xiral markaz bo‘lsa, uning konfiguratsiyasi nomda old qo‘shimcha bilan ko‘rsatiladi. Birikmada bir nechta stereomarkaz bo‘lsa, har birining konfiguratsiyasi alohida belgilanadi.
R/S-nomenklaturasi (+/-) belgilari bilan bevosita bog‘liq emas. Masalan, R-izomer xiral atomga bog‘langan muayyan o‘rinbosarlarga qarab yorug‘likning qutblanish tekisligini o‘ngga ham, chapga ham burishi mumkin.
Nisbiy konfiguratsiyaga ko‘ra (D/L)
D/L-nomenklaturasini E. Fisher nisbiy konfiguratsiyani tavsiflash uchun monosaxaridlarga tatbiq etgan. Uning asosi — glitserin aldegidining ikki enantiomerda namoyon bo‘ladigan konfiguratsiyasidir. Uglerod zanjirini ketma-ket uzaytirish reaksiyalari orqali ulardan monosaxaridlar hosilalarini (tetrozalar, pentozalar, geksozalar va hokazo) olish mumkin. Zanjir uzaytirilganda glitserin aldegidining stereomarkaziga ta’sir etilmaydi. Shu sababli, Fisherga ko‘ra, hosil bo‘lgan barcha shakarlar boshlang‘ich glitserin aldegidi bilan bir xil nisbiy konfiguratsiya belgisini oladi. Fisher glitserin aldegidi enantiomerlari uchun D/L belgilarini shartli ravishda tanlagan.
Birikmalar tuzilishini aniqlashning zamonaviy usullari monosaxaridlarning konfiguratsiyasini ularni glitserin aldegidi bilan solishtirmasdan tavsiflash imkonini beradi. Shunga qaramay, d/l-nomenklaturasi shakarlar va aminokislotalar nomlarida an’anaviy ravishda saqlanib qolgan.
Bu yerda d yoki l belgisi birikmaning Fisher proyeksiyasidagi eng quyi stereomarkazda joylashgan funksional guruhning (shakarlarda gidroksil guruhi, aminokislotalarda aminoguruh) holatiga bog‘liq. Agar funksional guruh uglerod skeletining chap tomonida joylashsa, bunday enantiomer l (lotincha lævus — «chap», chapga buruvchi izomer) bilan belgilanadi; o‘ng tomonda joylashgan bo‘lsa, u d-enantiomer (lotincha dexter — «o‘ng», o‘ngga buruvchi izomer) hisoblanadi. Quyida L- va D-izomerlarning kimyoviy tuzilish formulalarida tasvirlanishiga misollar keltirilgan:

Enantiomerlarning fizik xossalari
Enantiomerlarning fizik xossalari bir xil. Masalan, ularning qaynash harorati yoki suyuqlanish harorati, sindirish ko‘rsatkichi, zichligi va boshqa xossalari bir xil bo‘ladi. Ularni faqat xiral muhit, masalan, yorug‘lik nurlanishi bilan o‘zaro ta’sirlashganda farqlash mumkin. Yorug‘lik to‘lqinini chap va o‘ng doiraviy qutblangan tarkibiy qismlarga ajratib tasvirlash mumkin. Bu qismlar enantiomer muhitida turli fazaviy tezliklar bilan tarqaladi, natijada qutblanish tekisligining aylanishi yuz beradi. Qarama-qarshi enantiomerlarda (optik antipodlarda) doiraviy qutblangan tarkibiy qismlardan birining yoki boshqasining tezligi yuqoriroq bo‘ladi. Shu bois enantiomerlarda qutblanish tekisligining aylanish yo‘nalishi qarama-qarshidir.
Enantiomerlar solishtirma aylanish qiymati bilan tavsiflanadi. Bu qiymat aylanish burchagini optik yo‘l uzunligi va enantiomer eritmasining konsentratsiyasiga bo‘lish orqali hisoblanadi:
- .
Enantiomerlarning kimyoviy xossalari
Enantiomerlar axiral muhitda axiral reagentlar bilan kechadigan kimyoviy reaksiyalarda bir xil xususiyat namoyon qiladi. Ammo reagent, katalizator yoki erituvchi xiral bo‘lsa, odatda, enantiomerlarning reaksiyaga kirishish qobiliyati farq qiladi. Bunga dori birikmalarining organizmdagi xiral tarkibiy qismlar (oqsillar, fermentlar, retseptorlar) bilan ta’sirlashuvi misol bo‘ladi. Odatda, dori moddasining faqat bir enantiomeri terapevtik ta’sir ko‘rsatadi, ikkinchi enantiomeri esa faol bo‘lmaydi yoki faolligi past bo‘ladi.
Enantiomerlarning biokimyoviy xossalari
Inson organizmidagi xiral birikmalarning aksariyati L-izomerlardir. Buning aniq sabablari noma’lum. Biroq ayrim mutaxassislar bu holatni Krebs sikli va vino kislotasining L- hamda D-izomerlariga xos xususiyatlar bilan bog‘laydi.[manba 1013 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Ratsematlar
Ratsemat (ratsemik aralashma) — enantiomerlarning teng molyar miqdordagi aralashmasi. Optik aylanish additiv kattalik bo‘lgani uchun bir enantiomerning aylantirish ta’siri ikkinchisiniki bilan qoplanadi va ratsemik aralashmaning umumiy aylanishi 0 ga teng bo‘ladi. IUPAC nomenklaturasiga ko‘ra, ratsematlar (±)-, rac- (yoki racem-) yoki quyidagi belgilar bilan ham ifodalanadi: RS va SR.
Odatda, kimyoviy sintez natijasida ratsemik aralashmalar hosil bo‘ladi. Alohida enantiomerlar yoki enantiomerlaridan biri ko‘proq bo‘lgan mahsulotlarni olish uchun ikkita usul qo‘llanadi: stereoselektiv sintez yoki ratsematlarni ajratish.
Misollar

Yallig‘lanishga qarshi dori vositasi — ibuprofen molekulasida karboksil guruhiga nisbatan α-holatda bitta stereomarkaz bor, shuning uchun u ikki enantiomer shaklida mavjud bo‘ladi. Odatdagi sintetik ibuprofen ratsemik aralashmadan iborat. Faqat bitta enantiomer — (S)-(+)-ibuprofen biologik faol ekani aniqlangan, uning optik antipodi — (R)-(-)-ibuprofen esa organizmda faol emas. Shu sababli sof enantiomer bo‘lgan (S)-(+)-ibuprofen, ya’ni deksibuprofen savdoga chiqarilgan. Ammo keyingi tadqiqotlar inson organizmida ferment izomeraza mavjudligini ko‘rsatdi. Bu ferment faol bo‘lmagan (R)-(-)-ibuprofenni faol (S)-(+)-ibuprofenga aylantiradi.
Yana bir misol — antidepressantlar: sitalopram va essitalopram. Sitalopram (R)-sitalopram va (S)-sitalopramning ratsemik aralashmasidir. Essitalopram esa sof (S)-enantiomerdir. Tadqiqotlar essitalopram depressiv holatlarni davolashda sitalopramning xuddi shunday dozasiga qaraganda samaraliroq ekanini ko‘rsatgan.
Adabiyotlar
- Eliel E., Vaylen S., Doyl M. Organik stereokimyo asoslari = Basic Organic Stereochemistry / Ingliz tilidan Z. A. Bredixina tarjimasi, A. A. Bredixin tahriri ostida. — M.: Binom. Bilimlar laboratoriyasi, 2007. — 703 bet — ISBN 978-5-94774-370-8.
- Kan R., Dermer O. Kimyoviy nomenklaturaga kirish = Introduction to Chemical Nomenclature / Ingliz tilidan N. N. Shcherbinovskaya tarjimasi, V. M. Potapov va R. A. Lidin tahriri ostida. — M.: Kimyo, 1983. — 224 bet
- Potapov V. M. Stereokimyo. — M.: Kimyo, 1988. — ISBN 5-7245-0376-X.