

Sis-trans-izomeriya yoki geometrik izomeriya — stereoizomeriyaning turlaridan biri. Bunda o‘rinbosarlar qo‘shbog‘ yoki aromatik bo‘lmagan halqa tekisligining bir tomonida yoxud qarama-qarshi tomonlarida joylashishi mumkin. Barcha geometrik izomerlar diastereomerlarga kiradi, chunki ular bir-birining ko‘zgudagi aksi emas. Sis- va trans-izomerlar organik birikmalarda ham, noorganik birikmalarda ham uchraydi. sis va trans atamalari konformerlar, ya’ni bir-biriga oson aylana oladigan ikki geometrik shakl uchun qo‘llanmaydi; ularning o‘rniga «sin» va «anti» belgilari ishlatiladi.
«sis» va «trans» belgilari lotin tilidan kelib chiqqan bo‘lib, sis «bir tomonda», trans esa «boshqa tomonda» yoki «qarama-qarshida» degan ma’noni anglatadi. IUPAC bo‘yicha «geometrik izomeriya» atamasi sis-trans-izomeriyaning eskirgan sinonimi hisoblanadi.
Sis-trans-nomenklaturasi o‘rinbosarlarning nisbiy joylashuvini tavsiflaydi. Uni E,Z-nomenklaturasi bilan chalkashtirmaslik kerak, chunki bu nomenklatura mutlaq stereokimyoviy tavsif beradi. E/Z-nomenklaturasi o‘rinbosarlarning faqat qo‘shbog‘ga nisbatan (halqaga emas) joylashuvini ko‘rsatadi, biroq bir nechta qo‘shbog‘ mavjud bo‘lganda ham qo‘llanishi mumkin.
Organik kimyo
Agar diastereomerning o‘rinbosarlari qo‘shbog‘ning bir tomonida joylashgan bo‘lsa, bunday izomer sis-, ular qo‘shbog‘ tekisligining qarama-qarshi tomonlarida joylashgan bo‘lsa, trans-izomer deb ataladi. Misol sifatida kichik molekulali uglevodorod — 2-butenni keltirish mumkin.
Sis-trans-izomeriya alisiklik birikmalarda ham kuzatiladi: ularda o‘rinbosarlar halqa tekisligining bir tomonida yoki qarama-qarshi tomonlarida joylashishi mumkin. Masalan, 1,2-dixlorsiklogeksan:
| trans-1,2-dixlorsiklogeksan | sis-1,2-dixlorsiklogeksan |
Fizik xossalardagi farqlar
Sis- va trans-izomerlar, odatda, fizik xossalari bilan farqlanadi. Bu farqlar molekula shaklining, o‘rinbosarlar va funksional guruhlar orasidagi masofaning, shuningdek, umumiy dipol momentidagi farqlar bilan bog‘liq.
| sis-2-penten | trans-2-penten |
| sis-1,2-dixloretilen | trans-1,2-dixloretilen |
| sis-butendioy kislota (malein kislota) | trans-butendioy kislota (fumar kislota) |
| Olein kislota | Elaidin kislota |
Farqlar uncha katta bo‘lmasligi mumkin. Masalan, to‘g‘ri zanjirli alkenlarning qaynash haroratini olaylik: 2-penten, sis-izomeri 37 °C da, trans-izomeri esa 36 °C da qaynaydi. sis- va trans-izomerlar o‘rtasidagi farq molekulada qutbli bog‘lar mavjud bo‘lganda yanada ortadi. Buni 1,2-dixloretilen misolida ko‘rish mumkin. Sis-izomer bu holda 60,3 °C da, trans-izomer esa 47,5 °C da qaynaydi. sis-izomerda ikkita qutbli C−Cl bog‘ning ta’siri qo‘shilib, kuchli molekulyar dipolni hosil qiladi. Natijada kuchli molekulalararo o‘zaro ta’sirlar (Kezom kuchlari) yuzaga keladi; ular dispersion kuchlarga qo‘shilib, qaynash haroratini oshiradi. trans-izomerda esa, aksincha, bunday holat kuzatilmaydi: ikkita C−Cl bog‘ining dipol momentlari qarama-qarshi yo‘nalganligi sababli o‘zaro kompensatsiyalanadi va qo‘shimcha dipol momenti hosil bo‘lmaydi (biroq ularning kvadrupol momenti nolga teng emas).
Butendioy kislotaning ikki geometrik izomeri xossalari va reaksion faolligi jihatidan shu qadar farq qiladiki, ularga alohida nomlar berilgan: sis-izomer malein kislota, trans-izomer esa fumar kislota. Qaynash haroratlaridagi nisbiy farqni belgilovchi asosiy xossa — molekulaning qutbliligidir. Qutblilik molekulalararo o‘zaro ta’sirni kuchaytirib, qaynash haroratini oshiradi. Xuddi shunday, simmetriya erish haroratiga ta’sir qiladi, chunki simmetrik molekulalar qattiq holatda, hatto qutbliligi o‘zgarmasa ham, zichroq joylashadi. Bunga misol — olein va elaidin kislotalari. Olein kislota sis-izomer bo‘lib, uning erish harorati 13,4 °C; xona haroratida u suyuq holatda bo‘ladi. trans-izomer — elaidin kislotaning erish harorati esa yuqoriroq, ya’ni 43 °C, chunki nisbatan to‘g‘ri shaklga ega trans-izomer molekulalari zichroq joylashadi va xona haroratida qattiq holatini saqlaydi.
Shunday qilib, trans-izomerlar kamroq qutbli va simmetrikroq bo‘lgani uchun ularning qaynash harorati pastroq, erish harorati esa yuqoriroq bo‘ladi. sis-izomerlar esa, odatda, ko‘proq qutbli va kamroq simmetrik bo‘lib, qaynash harorati yuqoriroq, erish harorati pastroq bo‘ladi; ular suvda yoki inert erituvchilarda yaxshiroq eriydi. Bundan tashqari, ko‘pincha ularning yonish issiqligi yuqoriroq bo‘ladi, bu esa barqarorligi pastligi bilan bog‘liq.
Sis-trans-izomeriyaga ega dikarbon kislotalar kislotalilik jihatidan ham farqlanadi: malein kislota (sis) fumar kislotadan (trans) ancha kuchli kislotadir. Jumladan, fumar kislota uchun birinchi dissotsiatsiya konstantasi pKa1 = 3,03, malein kislota uchun esa pKa1 = 1,9. Aksincha, ikkinchi karboksil guruhning dissotsiatsiya konstantasi fumar kislotada malein kislotadagidan kattaroq: fumar kislota uchun pKa2 = 4,44, malein kislota uchun esa pKa2 = 6,07. sis-shaklda karboksil guruhlar bir-biriga fazoviy jihatdan yaqin bo‘lgani uchun vodorodning ionlanishga moyilligi ortadi; shu sababli malein kislotaning birinchi dissotsiatsiya konstantasi kattaroq. Biroq sis-izomerda ikkinchi proton bir-biriga yaqin joylashgan ikki karboksil guruhning tortishish kuchini yengishi qiyinroq. Shuning uchun malein kislotaning ikkinchi dissotsiatsiya konstantasi fumar kislotanikidan kichikroq. Shu qonuniyat alisiklik dikarbon kislotalar uchun ham amal qiladi, ammo halqa kattalashgani sari uning tekis bo‘lmagan shakli ta’sirini ham hisobga olish kerak.
Yadro spinlari orasidagi vitsinal spin-spin bog‘lanish konstantasi (3JHH) YaMR-spektroskopiyasi yordamida o‘lchanadi va trans-izomerlarda (oraliq: 12—18 Gs; o‘rtacha: 15 Gs) sis-izomerlardagidan (oraliq: 0—12 Gs; o‘rtacha: 8 Gs) kattaroq bo‘ladi.
Barqarorlik
Odatda, asiklik tizimlarda trans-izomer sis-izomerga nisbatan barqarorroq bo‘ladi. Buning sababi, odatda, sterik o‘zaro ta’sirlarning kuchayishidir: sis-izomerda bir-biriga yaqin o‘rinbosarlar orasida noqulay fazoviy to‘qnashuvlar yuzaga keladi. Xuddi shu sababli solishtirma yonish issiqligi trans-izomerlarda sis-izomerlardagidan pastroq bo‘lib, bu ularning termodinamik jihatdan barqarorroq ekanini bildiradi. Ushbu qoidadan 1,2-diftoretilen, 1,2-diftordiazen (FN=NF), 1-brompropen-1 hamda galogen yoki kislorod tutuvchi o‘rinbosarlarga ega ayrim boshqa etilenlar mustasno. Bunday hollarda sis-izomer trans-izomerga qaraganda barqarorroq bo‘ladi, chunki o‘rinbosarlar orasida itarishish emas, balki tortishish kuchlari (jumladan, London kuchlari) ustunlik qiladi. Bundan tashqari, o‘rinbosarlarning hajmi nisbatan kichik bo‘lgani uchun sterik to‘siqlar yuzaga kelmaydi. 1,2-digalogenetilenlar ichida faqat 1,2-diyodetilenning trans-izomeri sis-izomerga qaraganda barqarorroq: yod atomlarining radiusi katta bo‘lgani uchun ular qo‘shbog‘ning bir tomonida joylashganda kuchli fazoviy o‘zaro ta’sirga kirishadi.
Izomerlarning bir-biriga aylanishi
Qo‘shbog‘ atrofidagi o‘rinbosarlar joylashuvi bilan farqlanadigan geometrik izomerlar boshqa turdagi stereoizomerik shakllardan — konformerlardan farq qiladi. sis- va trans-izomerlarning alohida mavjud bo‘lishi qo‘shbog‘ atrofida aylanishning energiya to‘sig‘i yuqoriligi bilan izohlanadi. Shu sababli sis- va trans-izomerlar alohida mavjud bo‘la oladi, konformerlar esa faqat muvozanatdagi aralashma holida uchraydi. Oddiy alkenlarda qo‘shbog‘ atrofidagi aylanishning energiya to‘sig‘i 250—270 kJ/mol ni tashkil etadi. Agar qo‘shbog‘ning bir tomoniga kuchli elektron donorlar (-SR), boshqa tomoniga esa kuchli elektron akseptor guruhlar (-CN, -COC6H5) joylashtirilsa, qo‘shbog‘ qutblanadi va aylanish to‘sig‘i sezilarli darajada pasayadi. Bunday qutblangan bog‘ atrofidagi aylanish to‘sig‘i 60—100 kJ/mol gacha kamayishi mumkin. sis-trans-izomerlar bilan konformerlar orasidagi energiya farqi kamayib ketadigan past to‘siqlar atsetosirka efirining amin hosilalari va enaminoketonlarda aniqlangan. Bunday tizimlarda muvozanat holati erituvchining tabiatiga bog‘liqligi ko‘rsatilgan. Masalan, qutbsiz erituvchilarda enaminoketonlarning 100 % i molekula ichidagi vodorod bog‘i bilan barqarorlashgan sis-shaklda bo‘ladi, qutbli erituvchilarda esa 50 % gacha trans-shakl paydo bo‘ladi.
E,Z-nomenklaturasi

Belgilashning sis-trans tizimi faqat qo‘shbog‘ida ikki xil o‘rinbosar mavjud bo‘lgan alken izomerlarini nomlashda qulay. Murakkab molekulalarda esa bu nomenklatura yetarlicha aniq emas. Bunday hollarda IUPAC tomonidan ishlab chiqilgan E,Z-belgilash tizimi qo‘llanadi. U birikmalar nomini barcha mumkin bo‘lgan holatlarda aniq belgilaydi, shu sababli uch va to‘rt o‘rinbosarli alkenlarni nomlashda ayniqsa foydalidir. Bu tizim qaysi guruhlar bir-biriga nisbatan sis yoki trans joylashgan deb hisoblanishi borasidagi chalkashlikni bartaraf etadi.
Agar ustuvorligi yuqori bo‘lgan ikkita guruh qo‘shbog‘ning bir tomonida, ya’ni bir-biriga nisbatan sis-holatda joylashgan bo‘lsa, bunday modda Z-izomer deb ataladi (nemischa zusammen — «birga»). Ustuvorligi yuqori guruhlar qo‘shbog‘ning qarama-qarshi tomonlarida (trans-yo‘nalishda) joylashgan bo‘lsa, bunday izomer E-izomer deb ataladi (nemischa entgegen — «qarama-qarshi»). Guruhlar va atomlarning ustuvorligi Kan — Ingold — Prelog qoidalariga muvofiq belgilanadi. Qo‘shbog‘dagi har ikki atom uchun unga birikkan o‘rinbosarlarning ustuvorligini aniqlash kerak. Agar ustuvorligi yuqori bo‘lgan ikkala o‘rinbosar π-bog‘ tekisligining bir tomonida joylashsa, bunday konfiguratsiya Z belgisi bilan belgilanadi; bu guruhlar π-bog‘ tekisligining qarama-qarshi tomonlarida joylashsa, u E deb belgilanadi.
Sis–trans va E,Z-nomenklaturalari alkenlardagi turli o‘rinbosarlarni taqqoslashga asoslanadi. Shu sababli Z-izomer har doim ham sis-izomerga, E-izomer esa trans-izomerga mos kelavermaydi. Masalan, trans-2-xlorbuten-2 (asosiy zanjirdagi C1 va C4 metil guruhlari buten-2a molekulasida trans-yo‘nalishda joylashgan) bir vaqtning o‘zida (Z)-2-xlorbuten-2 hisoblanadi. Sababi, xlor metil guruhidan, metil esa vodoroddan ustun; shu bois xlor va C4-metil bir tomonda joylashgan deb hisoblanadi.
Noorganik kimyoda
Sis–trans-izomeriya noorganik birikmalarda ham, birinchi navbatda, diazenlarda va kompleks birikmalarda uchraydi.
Diazenlar
Diazenlar (va ularga o‘xshash difosfenlar) sis-trans-izomeriyani namoyon qiladi. Organik birikmalardagi kabi, sis-izomer reaksiyaga faolroq kirishadi. Faqat shu izomer alkenlarni va alkinlarni alkanlargacha qaytara oladi. Trans-izomer alkenga yaqinlashganda uning vodorod atomlari alkenni samarali qaytarishga mos tarzda bir chiziqqa joylasha olmaydi. sis-izomer esa mos fazoviy tuzilishi tufayli bu vazifani muvaffaqiyatli bajara oladi.
| trans-diazen | sis-diazen |
Kompleks birikmalar
Oktaedrik yoki tekis kvadrat geometriyali noorganik koordinatsion birikmalar ham sis-izomerlarga (bir xil ligandlar yonma-yon joylashadi) va trans-izomerlarga (ligandlar bir-biridan uzoqda joylashadi) bo‘linadi.

Masalan, tekis kvadrat shaklli Pt(NH3)2Cl2 birikmasi uchun ikkita geometrik izomer mavjud. Bu hodisani Alfred Verner 1893-yilda tushuntirib bergan. Sis-izomerning to‘liq nomi sis-dixlorodiamminplatina(II) bo‘lib, u o‘smalarga qarshi faollikka ega. Buni Barnett Rozenberg 1969-yilda ko‘rsatgan. Hozir bu moddaning kimyoterapiyada ishlatiladigan qisqa nomi — sisplatin. Trans-izomer (transplatin) esa, aksincha, dorivor faollikka ega emas. Har ikkala izomerni trans-effekt asosida sintez qilish mumkin; bu usul kerakli izomerni ko‘proq miqdorda olish imkonini beradi.
Oktaedrik komplekslarning MX4Y2 formulasiga ega oktaedrik komplekslarning ham ikkita izomeri mavjud. (Bu yerda M — metall atomi, X va Y esa ligandlarning ikki xil turidir.) sis-izomerda ikkita Y ligandi bir-biriga 90° burchak ostida qo‘shni joylashadi; chapdagi rasmda xlor atomlari ham xuddi shunday joylashgan sis-[Co(NH3)4Cl2]+ kompleksi ko‘rsatilgan. trans-izomer o‘ngdagi rasmda tasvirlangan: unda ikkita xlor atomi markaziy kobalt atomi orqali o‘tuvchi diagonalning qarama-qarshi uchlarida joylashadi.
Shunga o‘xshash izomeriya oktaedrik MX3Y3 tarkibli komplekslarda ham uchraydi. Bu — gran-os-izomeriya yoki yoq–o‘q izomeriyasidir. Bunda ligandlarning muayyan qismi bir-biriga nisbatan sis- yoki trans-holatda bo‘ladi. gran-izomerlarda bir xil turdagi ligandlar oktaedrning uchburchak shaklli yog‘i uchlarini egallaydi, os-izomerlarda esa o‘sha ligandlar uchta qo‘shni o‘rinda joylashadi; bunda ikki ligand markaziy atomning qarama-qarshi tomonlarida, u bilan bir o‘qda yotadi.







