Stereoizomerlar (qadimgi yunoncha στερεός — «hajmli, fazoviy» so‘zidan), shuningdek, fazoviy izomerlar — kimyoviy birikmalar bo‘lib, ular bir xil tuzilishga ega, ammo atomlarining fazoda joylashuvi bilan farqlanadi. Stereoizomerlarning atomlar bog‘lanish tartibi bir xil, biroq konfiguratsiyasi va/yoki konformatsiyasi turlicha bo‘ladi.
Tasnifi
Klassik stereokimyoda stereoizomerlar optik izomerlar, diastereomerlar va geometrik izomerlarga ajratilgan. 1965-yilda Mislou taklif etgan zamonaviy tasnif simmetriya va energetik ko‘rsatkichlarga asoslanadi.
Energetik mezonga ko‘ra, stereoizomerlar quyidagilarga bo‘linadi:
- konfiguratsion stereoizomerlar (bir-biriga aylanishi qiyin, energetik to‘siq > 100 kJ/mol)
- konformatsion stereoizomerlar (bir-biriga aylanishi nisbatan oson, energetik to‘siq < 60 kJ/mol)
Oraliq turdagi stereoizomerlar ham mavjud: ular yuqori haroratda bir-biriga oson aylanadi, sovitilganda esa bu jarayon sekin kechadi. Bunday holat qoldiq stereoizomeriya deb ataladi.
Bu tasniflar bir-birini istisno qilmaydi: enantiomerlar va diastereomerlar ularni ajratib turuvchi energetik to‘siqning yuqori yoki pastligiga qarab konfiguratsion yoki konformatsion stereoizomer bo‘lishi mumkin. Odatda enantiomerlar va diastereomerlarni ko‘rib chiqishda konfiguratsion farqlar e’tiborga olinadi, konformerlar esa fazoviy izomerlarning alohida turi sifatida qaraladi.
Enantiomerlar

Enantiomerlar (optik izomerlar, ko‘zgu izomerlari, optik antipodlar) — bir-birining ko‘zgudagi aksi bo‘lgan, ammo fazoda ustma-ust tushmaydigan stereoizomerlardir.

Har bir jismning ko‘zguda faqat bitta aksi bo‘lgani sababli enantiomerlar juft holda mavjud bo‘ladi (epimerlar). Enantiomer molekulalar xirallik xossasiga ega, ya’ni fazoda o‘zining ko‘zgudagi aksi bilan ustma-ust tushmaydi. Odatda molekuladagi xirallik elementi xirallik markazi — to‘rt xil o‘rinbosar bilan bog‘langan uglerod atomidir. Masalan, sut kislotasi CH3CH(OH)COOH molekulasidagi uglerod atomi vodorod atomi, metil guruhi, karboksil guruhi va gidroksil guruhi bilan bog‘langan, shu sababli u ikki enantiomer shaklida uchrashi mumkin: (+)-sut kislotasi mushak to‘qimasida biokimyoviy jarayonlar natijasida hosil bo‘ladi, (−)-sut kislotasi esa anaerob bijg‘ish orqali glyukozadan hosil bo‘ladi.
Enantiomerlarning aksariyat fizik xossalari bir xil. Masalan, ular bir xil haroratda qaynaydi va suyuqlanadi, bir xil eruvchanlik, zichlik, sindirish ko‘rsatkichi, ultrabinafsha (UB), infraqizil (IQ) va yadro magnit rezonansi (YMR) spektrlariga ega.
Enantiomerlarning o‘ziga xos xususiyati — optik faollik, ya’ni yorug‘likning qutblanish tekisligini burish qobiliyatidir. Qarama-qarshi enantiomerlarning solishtirma optik burilish qiymatlari moduli bo‘yicha teng, yo‘nalishi esa qarama-qarshi bo‘ladi (shuning uchun ular optik izomerlar yoki optik antipodlar deb ham ataladi). Biroq so‘nggi vaqtlarda bu nomlar kamroq qo‘llanmoqda, chunki ayrim enantiomerlar (masalan, R- yoki S-n-butil-n-geksil-n-propiletilmetan) sezilarli optik burilish namoyon qilmaydi (kriptoxirallik).
Enantiomerlarni xiral reagentlar yoki katalizatorlar ishtirokidagi reaksion qobiliyati, xiral erituvchilardagi YMR spektrlari orqali, ayrim hollarda esa kristallarining shakliga qarab farqlash mumkin.
Diastereomerlar

Diastereomerlarga enantiomer bo‘lmagan, ya’ni bir-birining ko‘zgudagi aksi hisoblanmaydigan barcha stereoizomerlar kiradi. Molekulada bir nechta stereomarkaz (yoki boshqa xirallik elementlari) bo‘lsa, diastereomerlar vujudga keladi. Bunda barcha tegishli stereomarkazlar konfiguratsiyasi farq qiladigan stereoizomerlar enantiomerlar bo‘ladi. Agar stereoizomerlar faqat ayrim stereomarkazlarining konfiguratsiyasi bilan farqlansa, ular diastereomerlardir. Bunday diastereomerlar σ-diastereomerlar deb ataladi.
Diastereomerlarga qo‘sh bog‘ konfiguratsiyasi bilan farqlanadigan stereoizomerlar ham kiradi (π-diastereomerlar yoki geometrik izomerlar).
Enantiomerlardan farqli ravishda, diastereomerlar fizik xossalari, jumladan, optik faolligi bilan ham farqlanadi. Buning sababi shundaki, enantiomerlar barcha skalyar xossalari bo‘yicha bir xil: ulardagi istalgan ikki atom orasidagi masofa teng. Diastereomerlar bu jihatdan bir xil emas, shuning uchun ularning xossalari ham farq qiladi.
Stereoizomerlar soni
Umumiy holda, bitta molekuladagi n ta stereomarkaz 2n ta stereoizomer hosil qiladi. Ba’zan stereoizomerlar soni kamayadi: ulardan birortasi o‘zining ko‘zgudagi aksi bilan ustma-ust tushadigan simmetriyaga ega bo‘lishi mumkin (ya’ni mezo-shakl bo‘ladi). Demak, bunday holatda ikkita enantiomer aynan bitta birikmani ifodalaydi.
Konformerlar
Faqat konformatsiyasi bilan farqlanadigan stereoizomerlar konformerlar deb ataladi. Bunday stereoizomerlarning xususiy holati — rotamerlar, ya’ni yakka kimyoviy bog‘ atrofida aylanish cheklangani sababli yuzaga keladigan konformerlardir.
Qoldiq stereoizomeriya
Qoldiq stereoizomeriya tushunchasi molekulaning muayyan usullar va maxsus sharoitlarda tadqiq etilganda bir-biridan ajratib ko‘rsatish mumkin bo‘lgan stereoizomer shakllarini tavsiflaydi. Oddiy sharoitda esa bu stereoizomerlar bir-biriga tez aylangani sababli farqlanmaydi. Masalan, xlorosiklogeksan xlor atomi aksial va ekvatorial holatda joylashgan ikkita stereoizomerga ega. Ularni IQ-spektroskopiya yoki YMR-spektroskopiya yordamida −100 °C da tahlil qilganda farqlash mumkin. Xona haroratida ajratib olinganda yoki YMR usulida tahlil qilinganda esa xlorosiklogeksan bitta birikma sifatida namoyon bo‘ladi, ya’ni odatiy ma’noda stereoizomerlarga ega emas.
Adabiyotlar
- Eliel E., Vaylen S., Doyl M. Organik stereokimyo asoslari = Organik stereokimyo asoslari / Ingliz tilidan Z. A. Bredixina tarjimasi, A. A. Bredixin tahriri ostida. — M.: Binom. Bilimlar laboratoriyasi, 2007. — 703 b. — ISBN 978-5-94774-370-8.
- Potapov V. M. Stereokimyo. — M.: Ximiya, 1988. — ISBN 5-7245-0376-X.
- Nasipuri D. Organik birikmalar stereokimyosi: tamoyillar va qo‘llanilishi. — New Age International, 1994. — 564 b. — ISBN 81-224-0570-3.