Adsorbsiya nima

Adsorbsiya (lot. ad — ustida, yonida, ichida; sorbeo — yutaman) — o‘z-o‘zidan kechadigan jarayon bo‘lib, erigan moddaning konsentratsiyasi ikki faza (qattiq faza — suyuqlik yoki kondensatsiyalangan faza — gaz) chegarasi yaqinida molekulalararo o‘zaro ta’sir kuchlari to‘liq muvozanatlanmagani tufayli ortadi. Adsorbsiya sorbsiyaning xususiy holatidir; unga teskari jarayon desorbsiya deb ataladi.

Asosiy tushunchalar

Yutiladigan, ammo hali fazaning asosiy hajmida bo‘lgan modda adsorbtiv, yutilgan modda esa adsorbat deb ataladi. Torroq ma’noda adsorbsiya deganda ko‘pincha gaz yoki suyuqlik tarkibidagi aralashmaning qattiq modda tomonidan (gaz va suyuqlik holatida) yoki suyuqlik tomonidan (gaz holatida) yutilishi tushuniladi. Bu yutuvchi modda adsorbent deb ataladi. Bunda ham, adsorbsiyaning umumiy holatidagi kabi, aralashma adsorbent bilan suyuqlik yoki adsorbent bilan gaz chegarasida to‘planadi. Adsorbsiyaga teskari jarayon, ya’ni moddaning fazalar chegarasidan faza hajmiga o‘tishi desorbsiya deyiladi. Agar adsorbsiya va desorbsiya tezliklari teng bo‘lsa, adsorbsion muvozanat qaror topgan hisoblanadi. Muvozanat holatida tashqi sharoitlar (bosim, harorat va tizim tarkibi) o‘zgarmasa, adsorbsiyalangan molekulalar soni cheksiz uzoq vaqt davomida o‘zgarmay qolishi mumkin.

Adsorbsiya va xemosorbsiya

Ikki faza chegarasida, asosan, fizik o‘zaro ta’sirlar (birinchi navbatda, Van-der-Vaals kuchlari) tufayli yuz beradigan adsorbsiya bilan birga kimyoviy reaksiya ham kechishi mumkin. Bu jarayon xemosorbsiya deb ataladi. Adsorbsiya va xemosorbsiyani har doim ham aniq chegaralab bo‘lmaydi. Ushbu hodisalarni farqlashning asosiy mezonlaridan biri issiqlik effektidir: fizik adsorbsiyaning issiqlik effekti, odatda, adsorbatning suyuqlanish issiqligiga yaqin bo‘ladi, xemosorbsiyaniki esa ancha yuqori. Bundan tashqari, fizik adsorbsiyadan farqli ravishda, xemosorbsiya odatda qaytmas va muayyan joylarda, ya’ni faol markazlarda kechadigan jarayondir. Adsorbsiya va xemosorbsiya xususiyatlarini birlashtiruvchi oraliq holatlarga metall sirtida kislorodning hamda nikel sirtida vodorodning o‘zaro ta’siri misol bo‘ladi: past haroratlarda ular fizik adsorbsiya qonunlariga muvofiq adsorbsiyalanadi, harorat ko‘tarilganda esa xemosorbsiya boshlanadi.

O‘xshash hodisalar

Oldingi bo‘limda sirt yuzasida kechadigan geterogen reaksiya — xemosorbsiya haqida so‘z bordi. Biroq geterogen reaksiyalar faqat sirtda emas, moddaning butun hajmida ham kechishi mumkin: bu odatiy geterogen reaksiyadir. Yutilish fizik kuchlar ta’sirida ham moddaning butun hajmida sodir bo‘lishi mumkin. Bunday holat absorbsiya deyiladi.

O‘zaro ta’sir turlariFaqat sirt yuzasidagi o‘zaro ta’sirButun hajmdagi o‘zaro ta’sir
FizikAdsorbsiyaAbsorbsiya
KimyoviyXemosorbsiyaGeterogen reaksiya

Fizik adsorbsiya

Fizik adsorbsiya modellari
Monoqatlam hosil bo‘lishi Energiya diagrammasi
Rasm. 1: a) adsorbent, b) adsorbat, c) adsorbtiv (gaz fazasi yoki eritma) Rasm. 2: a) adsorbent, b) adsorbat, c) gaz fazasi, d — masofa, E — energiya, Eb — adsorbsiya energiyasi, (1) desorbsiya, (2) adsorbsiya
Polikondensatsiya Tanlanma adsorbsiya
Rasm. 3: a) adsorbent, b) adsorbat, c) kondensat, d) adsorbtiv (gaz fazasi yoki eritma) Rasm. 4: a) adsorbent, b) adsorbat, c) adsorbtivlar (gaz fazasi yoki eritma): havorang zarrachalarning ustun ravishda adsorbsiyalanishi ko‘rsatilgan

Adsorbsiyaning sababi modda tabiatiga bog‘liq bo‘lmagan, ya’ni nospetsifik Van-der-Vaals kuchlari hisoblanadi. Adsorbent va adsorbat o‘rtasidagi kimyoviy o‘zaro ta’sir bilan murakkablashgan adsorbsiya alohida holatdir. Bunday hodisalar xemosorbsiya va kimyoviy adsorbsiya deb ataladi. O‘zaro ta’sir kuchlarining tabiatini alohida ta’kidlash zarur bo‘lganda «oddiy» adsorbsiya fizik adsorbsiya deb ataladi.

Fizik adsorbsiya qaytar jarayondir. Muvozanat sharti adsorbtiv P molekulalarining adsorbent sirtidagi bo‘sh S* joylarga adsorbsiyalanish tezligi bilan adsorbatning bog‘langan holatdan desorbsiyalanish tezligi teng bo‘lishidir. Adsorbatning bog‘langan holati S − P:

S∗+P↔S−P;

Bu holatdagi muvozanat tenglamasi:

K=[S−P][S∗][P],

bu yerda K — muvozanat konstantasi, [S − P] va [S*] — adsorbat egallagan va egallamagan adsorbent sirti ulushlari, [P] esa adsorbtiv konsentratsiyasidir.

Adsorbat molekulalari o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni hisobga olmasa ham bo‘ladigan holatda fizik monomolekulyar adsorbsiya jarayoni miqdoriy jihatdan Lengmyur tenglamasi orqali ifodalanadi:

θ=α⋅P1+α⋅P,

bu yerda θ — adsorbat egallagan adsorbent sirt maydonining ulushi, α — Lengmyurning adsorbsiya koeffitsiyenti, P esa adsorbtiv konsentratsiyasi.

Chunki [S−P]=θ va shunga mos ravishda, [S∗]=1−θ, adsorbsion muvozanat tenglamasini quyidagicha yozish mumkin:

K=θ(1−θ)P

Lengmyur tenglamasi adsorbsiya izotermasi tenglamasining shakllaridan biridir. Adsorbsiya izotermasi tenglamasi (ko‘pincha qisqacha «adsorbsiya izotermasi» deyiladi) doimiy haroratda adsorbsiyaning muvozanatdagi miqdori adsorbtiv konsentratsiyasiga qanday bog‘liqligini ko‘rsatadi: a=f(C) (T=const). Suyuqlikdan adsorbsiyalanish holatida adsorbtiv konsentratsiyasi, odatda, mol yoki massa ulushlari bilan ifodalanadi. Ko‘pincha, ayniqsa, eritmalardan adsorbsiyalanishda, nisbiy kattalik C/Cs ishlatiladi, bunda C — konsentratsiya, Cs — berilgan haroratdagi adsorbtivning chegaraviy konsentratsiyasi (to‘yinish konsentratsiyasi). Gaz fazasidan adsorbsiyalanishda konsentratsiya mutlaq bosim birliklarida yoki, ayniqsa bug‘lar adsorbsiyasida ko‘proq uchraydiganidek, nisbiy birliklarda ifodalanadi: P/Ps, bunda P — bug‘ bosimi, Ps — shu moddaning to‘yingan bug‘ bosimidir. Adsorbsiya miqdorini konsentratsiya birliklarida ham ifodalash mumkin (adsorbat molekulalari sonining fazalar chegarasidagi jami molekulalar soniga nisbati). Qattiq adsorbentlarda adsorbsiya uchun, ayniqsa, amaliy masalalarda yutilgan moddaning massasi yoki miqdorining adsorbent massasiga nisbati ishlatiladi; masalan, mg/g yoki mmol/g.

Adsorbsiyaning ahamiyati

Adsorbsiya — fazalar orasida chegara sirti mavjud bo‘lgan har qanday joyda va har doim kuzatiladigan umumiy hodisadir. Amaliy jihatdan eng katta ahamiyatga ega bo‘lgani sirt faol moddalarning adsorbsiyasi va gaz yoki suyuqlik tarkibidagi aralashmalarni maxsus yuqori samarali adsorbentlar yordamida adsorbsiyalashdir. Adsorbent sifatida solishtirma sirt maydoni katta turli materiallar ishlatilishi mumkin: g‘ovak uglerod (uning eng keng tarqalgan shakli — faollashtirilgan ko‘mir), silikagellar, seolitlar, shuningdek, tabiiy minerallarning ayrim boshqa guruhlari va sintetik moddalar. Tuproqlarning adsorbsion xossalari — muhandislik geologiyasi uchun muhim ko‘rsatkich.

Adsorbsiya (ayniqsa xemosorbsiya) geterogen katalizda ham katta ahamiyatga ega. Adsorbsion qurilmalarga misol quyidagi sahifada keltirilgan: azot qurilmalari.

Adsorbsiya jarayonini amalga oshiradigan qurilma adsorber deb ataladi.

Adabiyotlar

  • Frolov Yu. G. Kolloid kimyo kursi. Sirt hodisalari va dispers tizimlar. — M.: Ximiya, 1989. — 464 bet.
  • Keltsev N. V. Adsorbsiya texnikasi asoslari. — M.: Ximiya, 1984. — 592 bet.
  • Greg S., Sing K. Adsorbsiya, solishtirma sirt maydoni, g‘ovaklik. — M.: Mir, 1984. — 310 bet.*
  • Adamson A. Sirtlarning fizik kimyosi. — M.: Mir, 1979. — 568 bet.
  • Oura K., Lifshits V. G., Saranin A. A. va boshq. Sirt fizikasi bilan tanishuv / V. I. Sergiyenko tahriri ostida. — M.: Nauka, 2006. — 490 bet.
  • Karnauxov A. P. Adsorbsiya. Dispers va g‘ovak materiallarning tuzilishi. — Novosibirsk: Nauka, 1999. — 470 bet.
  • Kimyo ensiklopediyasi. 1-jild. — M.: Sovetskaya ensiklopediya, 1990. — 623 bet.
  • Poltorak O. M. Fizik kimyoda termodinamika. — M.: Visshaya shkola, 1991. — 319 bet.
  • Beryozkin V. I. Fizik adsorbsiya va uglerod adsorbentlari texnologiyasiga kirish. — Sankt-Peterburg: Viktoriya plyus, 2013. — 409 bet. — ISBN 978-5-91673-128-6

Havolalar