Kolloid sistemalar, kolloidlar (qadimgi yunoncha κόλλα — yelim + εἶδος — ko‘rinish; «yelimsimon») — dispers sistemalar bo‘lib, ular chin eritmalar va dag‘al dispers sistemalar — suspenziyalaro‘rtasidagi oraliq holatni egallaydi. Ularda dispers fazaning alohida zarrachalari, tomchilari yoki pufakchalari kamida bir o‘lchami bo‘yicha 1 dan 1000 nmgacha bo‘lgan kattalikda bo‘lib, tarkibi yoki agregat holatijihatidan dispers fazadan farq qiluvchi, odatda uzluksiz dispersion muhitda taqsimlangan bo‘ladi. Bunda 100 nm dan kichik o‘lchamlar «kvant o‘lchamli» kolloid sistemalar deb ataladigan alohida kichik sinf sifatida qaraladi. Erkin dispers kolloid sistemalarda (tutunlar, zollar) zarrachalar cho‘kmaga tushmaydi.
Kolloid suspenziyalar kolloid kimyofani doirasida o‘rganiladi. Ushbu tadqiqot yo‘nalishiga 1845-yilda italiyalik kimyogar Franchesko Selmiasos solgan, 1861-yildan boshlab esa uni shotlandiyalik olim Tomas Grem tadqiq etgan.
Asosiy xossalari
- Kolloid zarrachalar yorug‘likning o‘tishiga to‘sqinlik qilmaydi.
- Shaffof kolloidlarda yorug‘lik nurining sochilishi (Tindal effekti).
- Dispers zarrachalar cho‘kmaga tushmaydi — Broun harakati ularni muallaq holatda saqlab turadi. Biroq zarrachalarning Broun harakatidan farqli ravishda, kolloid eritmalardagi dispers zarrachalar o‘zaro uchrasha olmaydi; bu zarrachalarning bir xil zaryadi bilan izohlanadi.
Tasnifi

Kolloidlar dispers zarrachalarining tabiatiga ko‘ra organik va noorganikturlarga, dispers faza bilan dispersion muhit o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir kuchiga ko‘ra esa liofil va liofobturlarga bo‘linadi. Dispersion muhitning agregat holatiga ko‘ra gazsimon (aerozollar), suyuq (liozollar) va qattiq (kriozollar va solidozollar) kolloid sistemalar farqlanadi.
Asosiy turlari
- Tutun — gazda muallaq turgan qattiq zarrachalar.
- Tuman — gazda muallaq turgan suyuq zarrachalar.
- Aerozol — gazsimon muhitda muallaq turgan mayda qattiq yoki suyuq zarrachalardan iborat.
- Ko‘pik — suyuqlik yoki qattiq jismda tarqalgan gaz.
- Emulsiya — suyuqlik ichida tarqalgan suyuq zarrachalar.
- Zol — o‘ta mayda geterogen dispers sistema, liozol — dispersion muhiti suyuqlikdan iborat zol.
- Gel — ikki komponentli sistema bo‘lib, ulardan biri uch o‘lchamli karkas hosil qiladi, uning bo‘shliqlarini esa kichik molekulali erituvchi to‘ldiradi (qattiq jismning ayrim xossalariga ega).
- Suspenziya — suyuqlikda muallaq turgan qattiq zarrachalar.
Kimyoviy tahlilda qo‘llaniladigan kolloid sistemalar
Kolloid sistemalar orasida kimyoviy tahlil uchun eng muhimlari gidrozollar — nihoyatda yuqori disperslik bilan tavsiflanadigan ikki fazali mikrogeterogen dispers sistemalardir. Ularda dispersion muhit vazifasini suv bajaradi; suv analitik amaliyotda eng ko‘p ishlatiladigan erituvchidir. Shuningdek, organozollarham uchraydi, ularda dispersion muhit vazifasini suvsiz (organik) erituvchilarbajaradi. Dispers faza zarrachalari molekulyar kuchlar ta’sirida o‘zaro birikishi natijasida zollarning koagulyatsiyasi jarayonida gellar hosil bo‘ladi. Bunda fazalar ajralmaydi; boshqacha aytganda, zolning gelga aylanishi fazaviy o‘zgarish hisoblanmaydi.
Gel hosil bo‘lganda butun dispersion muhit (masalan, gidrozoldagi suv) dispers faza zarrachalarining sirti va gelning fazoviy tuzilmasidagi bo‘shliqlar bilan mustahkam bog‘lanadi. Gellar vaqt o‘tishi bilan o‘z fazoviy tuzilmasini qaytar tarzda tiklay oladi, biroq quritilgach, ularning tuzilmasi buziladi va bu xususiyat yo‘qoladi.
Kumush galogenidlarining kolloid xossalari
Kumush tuzlari eritmalari bilan galogenid ionlarini titrlash jarayonida kolloid eritmalar hosil qilishga juda moyil bo‘lgan kumush galogenidlari olinadi. Hal−ionlari ortiqcha bo‘lganda, ya’ni ekvivalentlik nuqtasidan oldin amalga oshiriladigan titrlashda galogenidlarni ionlar (ya’ni kumush ionlari) bilan titrlanganda yoki ekvivalentlik nuqtasidan keyin kumush ionlarini galogenidlarbilan titrlanganda, Hal ionlarining adsorbsiyasi natijasida Hal− ionlari muallaq AgHal zarrachalariga adsorbsiyalanib, ularni manfiy zaryadlaydi:
- mAgHal + nНаl− → [AgHal]m · nНаl−
Ag ionlari ortiqcha bo‘lganda± (ya’ni kumush ionlarini galogenidlar bilan titrlashda ekvivalentlik nuqtasigacha yoki galogenidlarni kumush ionlari bilan titrlashda ekvivalentlik nuqtasidan keyin) muallaq zarrachalar musbat zaryad oladi:
- mAgHal + nAg+ → [AgHal]m · nAg+
Demak, muallaq zarracha [AgHal]m · nHal− yoki [AgHal]m · nAg+ ning zaryadi mitsella yadrosi [AgHal]msirtida adsorbsiyalangan ionlar zaryadiga hamda sistemada Hal− yoki Ag+ionlari ortiqcha bo‘lishiga bog‘liq. Bu zarrachalarning manfiy yoki musbat zaryadlanishini belgilaydi.
Mitsella yadrosi sirtidagi, muayyan elektr zaryadini belgilovchi adsorbsion qatlamdan tashqari, mitsella tarkibiga qarama-qarshi zaryadli ionlarning bir qismi ham kiradi. Ular ionlarning ikkinchi (tashqi) qatlamini hosil qiladi.
Masalan, quyidagi jarayonda kaliy yodidi kumush nitrat eritmasi bilan titrlanadi:
- Ag+ + NO3− + К+ + I− → AgI + K+ + NO3−
Natijada quyidagi tuzilishdagi mitsellalar hosil bo‘ladi:
- Kumush nitrat ortiqcha bo‘lganda AgI hosil qiladigan mitsellalar:
- {[AgI]m · nAg+ · (n − x)NO3−}x+ · xNO3−
- Kaliy yodid ortiqcha bo‘lganda AgI hosil qiladigan mitsellalar:
- {[AgI]m · nI− · (n − x)K+}x− · xK+
Bir xil ishorali elektr zaryadiga ega kolloid zarrachalar bir-birini itaradi. O‘zaro itarilish kuchlari zarrachalarning tortishish yuzaga keladigan darajada yaqinlashishiga yo‘l qo‘ymaydi. Shu bilan birga, zaryadlangan zarrachalar yuqori adsorbsion qobiliyatgaega. Ular qarama-qarshi ishorali elektr zaryadga ega zarrachalarni o‘ziga tortib, ular bilan kam eriydigan birikmalar hosil qiladi. Dastlab zaryadlangan kolloid zarrachalar sirtiga shu zarrachalar tarkibiga kiruvchi ionlarbilan eng kam eruvchan cho‘kmalarni hosil qiluvchi ionlar adsorbsiyalanadi. Bundan tashqari, konsentratsiyasi eng yuqori bo‘lgan ionlar ham adsorbsiyalanadi. Masalan, AgI cho‘ktirilganda u bilan birga cho‘kishi mumkin bo‘lgan ionlar — Br−, Cl−, SCN− va boshqalardir. Begona aralashmalar bo‘lmagan galogenidlarni titrlashda cho‘kma eritmadagi Hal−ionlarini adsorbsiyalaydi va AgHal zarrachalariga manfiy zaryad beradi. Har ikkala holatda ham titrlash natijalari buziladi. Shu bois muayyan moddalarni aniqlash usullarida tavsiya etilgan cho‘ktirish sharoitlariga qat’iy rioya qilish kerak.
Kolloid sistemalarni tahlil qilish
Kolloid sistemalarni tahlil qilishning bir nechta usuli mavjud. Ular kimyoviy va fizik-kimyoviy usullarni o‘z ichiga oladi: adsorbsion indikatorlar yordamidagi tahlil; o‘tayotgan yorug‘likning sochilishini o‘lchashga asoslangan usullar (nefelometriya va turbidimetriya); sedimentatsiya tezligini o‘lchashga asoslangan usullar (sedimentatsion tahlil), shuningdek, kolloid sistemalardagi Broun harakati tezligini o‘lchashga asoslangan usullar (nanozarrachalar trayektoriyalarini tahlil qilish), dinamik va statik yorug‘lik sochilishini tahlil qilish.
Adabiyotlar
- Morozova E. Ya. Kolloid kimyo. Ma’ruzalar konspekti. — Vitebsk: VGMU, 2003. — 86 bet.
Havolalar
- Kolloid jurnali
- Dispers va kolloid sistemalar. Asosiy terminologiya.