Ekstraksiya (lotincha extraho — ajratib olaman) — moddani eritmadan yoki quruq aralashmadan erituvchi (ekstragent) yordamida ajratib olish jarayonidir. Bunda erituvchi dastlabki aralashma bilan deyarli aralashmaydi.
Ekstraksiya davriy (bir marta yoki bir necha marta amalga oshiriladigan) yoxud uzluksiz (perkolyatsiya).
Eritmadan ekstraksiya qilishning eng oddiy usuli — ajratish voronkasida ekstragent yordamida bir yoki bir necha marta yuvishdir. Ajratish voronkasi — suyuqlikning pastki qatlamini chiqarib yuborish uchun joʻmrak va tiqin bilan jihozlangan idish. Uzluksiz ekstraksiya uchun maxsus qurilmalar — ekstraktorlar yoki perkolyatorlardan foydalaniladi.
Laboratoriyalarda quruq mahsulotlardan alohida modda yoki muayyan aralashmani (ekstraktni) ajratib olish uchun uzluksiz ekstraksiya keng qoʻllanadi. Uning mashhur usullaridan biri — Sokslet usuli.
Kimyoviy sintez laboratoriyalarida ekstraksiya reaksion aralashmadan toza moddani ajratib olish yoki sintez davomida reaksiya mahsulotlaridan birini reaksion aralashmadan uzluksiz chiqarib turish uchun qoʻllanishi mumkin.
Ekstraksiya kimyo, neftni qayta ishlash, oziq-ovqat, metallurgiya, farmatsevtika va boshqa sanoat tarmoqlarida, shuningdek, analitik kimyoda hamda kimyoviy sintezda.
Suyuqlik-suyuqlik ekstraksiyasi

Ishlash prinsipi
Suyuqlik-suyuqlik ekstraksiyasi — bir yoki bir nechta erigan moddaning bir suyuq fazadan boshqa suyuq fazaga (ekstragentga) oʻtish jarayoni. Ikkinchi faza birinchi fazada deyarli erimaydi yoki qisman eriydi, ammo ajratib olinadigan moddalarni eritadi. Tarkibida taqsimlanayotgan modda erigan dastlabki suvli eritma ekstragent bilan bevosita kontaktga keltiriladi. Ularning oʻzaro taʼsiri natijasida ikkita faza hosil boʻladi: ekstrakt — ajratib olingan modda bilan boyigan, ajralgan organik faza va rafinat — taqsimlanayotgan modda deyarli qolmagan suvli faza.
Ekstragent, odatda, reagentning suyultirgichdagi eritmasidan iborat boʻladi. Reagent — taqsimlanayotgan modda bilan oʻzaro taʼsirlashib, ekstraksiya jarayonini belgilovchi modda. Suyultirgich — ekstragentning fizik xossalarini yoki ekstraksiyalash xususiyatlarini yaxshilaydigan inert organik erituvchi. Ayrim hollarda inert erituvchilar bilan ekstraksiya ham qoʻllanadi, masalan, koordinatsion solvatlanmagan birikmalarni ajratib olishda.
Ekstraksiya jarayonlarining tasnifi
Suyuqlik-suyuqlik ekstraksiyasi usullarini jarayonning amalga oshirilishiga hamda ishlatiladigan ekstragent turiga qarab tasniflashning bir nechta yondashuvi mavjud.
L. M. Gindin tasnifi
- Fizik taqsimlanish mexanizmiga asoslangan ekstraksiya. Bunda ajratib olinayotgan birikmaning tarkibi oʻzgarmaydi.
- Kation almashinish ekstraksiyasi. Bunda kislotali ekstragentlar, masalan, karbon kislotalar qoʻllanadi; metall ionlari, masalan, amminokomplekslar yoki akvakomplekslar shaklida ajratib olinadi.
- Anion almashinish ekstraksiyasi. Bunda asos xossali ekstragentlar, masalan, toʻrtlamchi ammoniy asoslarining tuzlari ishlatiladi; metall ionlari anionlar shaklida ajratib olinadi.
- Koordinatsion ekstraksiya. Metall ionlari ichki kompleks birikmalar shaklida ajratib olinadi.
- Geteropolibirikmalarning ekstraksiyasi.
A. N. Rozen tasnifi
Bu tasnif suvli va organik fazalarda ekstraksiyalanayotgan moddaning dissotsiatsiyalanish xususiyatiga asoslanadi:
- Suvli fazada elektrolit — organik fazada noelektrolit.
- Suvli fazada elektrolit — organik fazada elektrolit. Bunday holda organik fazaning dielektrik singdiruvchanligi yuqori boʻlishi kerak.
- Suvli fazada noelektrolit — organik fazada noelektrolit.
Yu. A. Zolotov va N. M. Kuzmin tasnifi
1. Ionlanmagan birikmalarning ekstraksiyasi:
- Koordinatsion solvatlanmagan molekulyar galogenidlarni (I2, SnI4, SeBr4) inert erituvchilar (benzol, uglerod tetraxlorid) yordamida ekstraksiyalash.
- Ekstraksiya qilinadigan ichki kompleks birikmalar (xelatlar) kislotali ekstragentlar yordamida ajratib olinadi.
- Koordinatsion solvatlangan neytral komplekslarning ekstraksiyasi. Bunda ekstragent ajratib olinayotgan birikmaning tarkibiga kiradi.
2. Ionlangan birikmalarning ekstraksiyasi:
- Kompleks metall kislotalarining ekstraksiyasi (masalan, H[FeCl4]).
- Katta oʻlchamli kation va anionlarga ega koordinatsion solvatlanmagan tuzlarning ekstraksiyasi.
- Kuchli kislotalarning ekstraksiyasi.
- Geteropolibirikmalarning ekstraksiyasi.
Suyuqlik-suyuqlik ekstraksiyasining qoʻllanilishi
Analitik kimyoda suyuqlik-suyuqlik ekstraksiyasi mikroaralashmalarni konsentrlash hamda organik va noorganik moddalarni ajratib olish uchun qoʻllanadi. Keyinchalik bu moddalar turli usullar (spektrofotometriya, xromatografiya va boshqalar) yordamida miqdoriy aniqlanadi. Suyuqlik-suyuqlik ekstraksiyasi ekologik tadqiqotlarda va turli mahsulotlar sifatini laboratoriyada nazorat qilishda keng tarqalgan.
Sanoatda suyuqlik-suyuqlik ekstraksiyasi organik sintezning maqsadli mahsulotlarini reaksion massadan ajratib olish, shuningdek, tabiiy xomashyodan rangli va noyob yer metallarini olish usuli sifatida ishlatiladi.
Suyuqlik-suyuqlik ekstraksiyasi ilmiy tadqiqot usuli ham hisoblanadi. U eritmalardagi metall ionlarining kompleks birikmalari tarkibi, barqarorligi va boshqa xususiyatlarini oʻrganishda qoʻllanadi.
Nernst tenglamasi
Ekstraksiya taqsimlanish qonuniga asoslanadi: moddaning taqsimlanish koeffitsiyenti birdan qanchalik koʻp farq qilsa, uni eritmadan ajratib olish shunchalik toʻliq boʻladi.
, bunda a1 va a2 — mos ravishda birinchi va ikkinchi eritmadagi erigan moddaning aktivliklari. Bu tenglama Nernstning taqsimlanish qonuni deb ataladi va ekstraksiya usulining asosini tashkil qiladi: oʻzaro erimaydigan ikki suyuqlikdagi uchinchi komponentning muvozanatdagi aktivliklari nisbati doimiy haroratda oʻzgarmas boʻlib, termodinamik taqsimlanish konstantasi deb ataladi .
Adabiyotlar
- N. N. Tuturin Ekstraksiyalash, ekstraksiya // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lugʻati : 86 jild (82 jild va 4 qoʻshimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Tajribaviy organik kimyoda ekstraksiya
- Organik birikmalarni suyuq fazali mikroekstraksiya orqali konsentrlash : «Analitik kimyo» kursi boʻyicha oʻquv qoʻllanma / S. G. Dmitriyenko, V. V. Apyari, V. V. Tolmacheva, M. V. Gorbunova; tahriri ostida: Yu. A. Zolotov. — Moskva : Nauka, 2020. — 132 bet; ISBN 978-5-02-040783-1