Emulsiya nima

Sut — eng keng tarqalgan emulsiyalardan biri

Emulsiya (yangi lotincha emulsio; lotincha emulgeo — «sog‘aman, sog‘ib olaman» so‘zidan) — dispers tizim, unda bir suyuqlikning mikroskopik tomchilari (dispers faza) boshqa suyuqlikda tarqalgan bo‘ladi (dispersion muhit).

Emulsiyalar o‘zaro aralashmaydigan istalgan ikki suyuqlikdan hosil bo‘lishi mumkin; aksariyat hollarda emulsiya fazalaridan biri suv, ikkinchisi esa qutbliligi past molekulalardan tashkil topgan modda (masalan, suyuq uglevodorodlar, yog‘lar) bo‘ladi. Dastlab o‘rganilgan emulsiyalardan biri — sut; unda sut yog‘ining tomchilari suvli muhitda tarqalgan.

Emulsiyalar odatda yirik dispersli tizimlar qatoriga kiradi, chunki dispers faza tomchilarining o‘lchami 1 dan 50 mkm gacha bo‘ladi.

Past konsentratsiyali emulsiyalar — tuzilmalanmagan suyuqliklar. Yuqori konsentratsiyali emulsiyalar esa tuzilmalangan tizimlardir.

Emulsiyalarning asosiy turlari

Sut yog‘i emulsiyasining mikrofotosurati (1,5 % li sut)

Emulsiya turi uning suyuq fazalari tarkibi va nisbatiga, emulgatorning miqdori va kimyoviy xususiyatiga, emulsiyalash usuliga hamda boshqa ayrim omillarga bog‘liq.

  • To‘g‘ri emulsiyalar, bunda qutbsiz suyuqlik tomchilari qutbli muhitda tarqaladi («moy suvda» turi)

Moy/suv (м/в) turidagi emulsiyalar uchun suvda eriydigan sovunlar (yog‘ kislotalarining natriy va kaliy tuzlari) yaxshi emulgator bo‘lishi mumkin. Bu birikmalarning molekulalari fazalar chegarasida adsorbsiyalanib, nafaqat sirt tarangligini pasaytiradi, balki sirt qatlamida muayyan tartibda joylashgani tufayli mexanik jihatdan mustahkam parda hosil qiladi va emulsiyani parchalanishdan himoya qiladi.

  • Teskari emulsiyalar, yoki invert emulsiyalar («suv moyda» turi)

Suv/moy (в/м) turidagi emulsiyalar uchun yaxshi emulgatorlar sifatida suvda erimaydigan sovunlar (yog‘ kislotalarining kalsiy, magniy va alyuminiy tuzlari) xizmat qilishi mumkin.

Emulsiyalar tarkibining o‘zgarishi yoki tashqi ta’sir to‘g‘ri emulsiyaning teskari emulsiyaga aylanishiga yoki aksincha jarayonga sabab bo‘lishi mumkin.

emulsiya turidispers fazadispersion muhit
to‘g‘ri (м/в)moysuv
teskari (в/м)suvmoy

Emulsiyalar yana liofil va liofob turlarga bo‘linadi:

Emulsiyalarni olish

Emulsiya hosil bo‘lishi
A. o‘zaro aralashmaydigan ikki suyuqlik;
B. dispersiyalash (II faza), beqaror emulsiya hosil bo‘lishi;
C. koagulyatsiya jarayonida II faza zarrachalarining birikishi va beqaror emulsiya fazalarining ajralishi;
D. sirt faol modda qo‘shilishi (zarrachalar atrofidagi binafsha kontur), emulsiyaning barqarorlashishi.

Emulsiyalar ikki usulda hosil qilinadi:

  • tomchilarni maydalash orqali.

Bu usulda dispersiyalanadigan modda emulgator ishtirokida, uzluksiz va kuchli aralashtirish davomida dispers tizimga asta-sekin qo‘shiladi. Hosil bo‘ladigan emulsiya zarrachalarining disperslik darajasi va barqarorligiga ta’sir etuvchi asosiy omillar — aralashtirish tezligi, dispersiyalanadigan moddaning qo‘shilish tezligi va miqdori, emulgatorning tabiati va uning konsentratsiyasi, harorat va muhitning pH qiymatidir.

  • pardalar hosil qilish va ularni mayda tomchilarga parchalash orqali.

Hosil bo‘lish mexanizmi quyidagicha. Dispers fazani tashkil etadigan suyuqlik (masalan, moy) dispersion muhitga sekin qo‘shilganda parda hosil qiladi. Idish tubida joylashgan naycha teshigidan chiqayotgan havo pufakchalari bu pardani yoradi. Natijada alohida mayda tomchilar hosil bo‘ladi. Shu bilan birga havo pufakchalari butun suyuqlikni jadal aralashtirib, emulsiyalanishning davom etishiga yordam beradi. Hozirgi vaqtda moyning suv bilan konsentrlangan emulsiyasini olish uchun unga ultratovush ta’sir ettiriladi.

Emulsiyalarning parchalanishi

Vaqt o‘tishi bilan emulsiyalar o‘z-o‘zidan parchalanadi. Amaliyotda ba’zan emulsiyalarning parchalanishini tezlashtirish zarurati tug‘iladi (emulsiya mavjudligi materialga keyingi ishlov berish yoki undan foydalanishni qiyinlashtirgan hollarda). Emulsiyaning parchalanishini turli usullar bilan tezlashtirish mumkin:

  • Himoya pardalarini kimyoviy yo‘l bilan parchalash (emulgator hosil qilgan pardaga tegishli reagent bilan ta’sir ettirish): kimyoviy parchalash usulining asosi manfiy zaryadni neytrallashdan iborat; organik deemulgatorlarning ta’siri shu prinsipga asoslanadi.
  • Emulsiyaga emulgator qo‘shish orqali fazalarning o‘rin almashishini yuzaga keltirish va shu yo‘l bilan himoya pardasining mustahkamligini pasaytirish; masalan, natriy sovuni bilan barqarorlashtirilgan в/м turidagi emulsiyaga kalsiy tuzlari qo‘shilsa, uning barqarorligi kamayadi;
  • Adsorbsion yo‘l bilan emulgatorni sirt faolligi pastroq bo‘lgan sirt faol modda bilan almashtirish; bunday modda yetarlicha mustahkam parda hosil qila olmaydi[manba 876 kundan beri ko‘rsatilmagan];
  • Termik parchalash — emulsiyalarni qizdirish orqali qatlamlarga ajratish;
  • Mexanik ta’sir: masalan, qaymoqni yog‘sizlantirilgan sutdan separator yordamida ajratish;
  • Elektr toki yoki elektrolitlar ta’siri — zarrachalarning elektr zaryadi hisobiga barqarorlashgan emulsiyalarni parchalash: suv/neft.

Emulsiyalarning qo‘llanilishi

Emulsiyalar sanoatning turli tarmoqlarida keng qo‘llaniladi:

Adabiyotlar

  • Emulsiya // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
  • Emulsiyalar / Tarjima qilganlar: N. V. Abramov, Ye. Malaxov, L. I. Dorofeyeva; A. A. Abramzon tahriri ostida. — Ximiya, 1972. — 447 bet — 4600 nusxa.
  • Fizik va kolloid kimyo asoslari / S. A. Balezin, B. V. Yerofeyev, N. I. Podobayev. — Moskva: Prosveshcheniye, 1975. — 398 bet
  • Kolloid kimyo kursi / S. S. Voyutskiy. — 2-nashr. — Moskva, 1975. — B. 367—81.