Yuqori samarali suyuqlik xromatografiyasi (YSSX, ingl. High performance liquid chromatography) — murakkab aralashmalarni ajratish uchun samarali usullardan biribo‘lib, u analitik kimyodaham, kimyoviy texnologiyadaham keng qo‘llanadi. Xromatografik ajratishning asosini ajratilayotgan aralashma tarkibiy qismlarining fazalar chegarasidagi murakkab Van-der-Vaals o‘zaro ta’sirlari (asosan molekulalararo) tashkil etadi.
Tahlil usuli sifatida YSSX o‘rganilayotgan obyektlarning murakkabligi tufayli dastlabki murakkab aralashmani nisbatan sodda aralashmalarga ajratishni ham o‘z ichiga oladigan usullar guruhiga kiradi. Hosil bo‘lgan sodda aralashmalar keyin odatiy fizik-kimyoviy usullar yoki maxsus ishlab chiqilgan xromatografiya usullari yordamida tahlil qilinadi.
Bunda suyuqlik xromatografiyasi tamoyiliga ko‘ra, aralashma tarkibiy qismlari bir-biri bilan aralashmaydigan ikki faza o‘rtasida muvozanat holatida turlicha taqsimlanishi asosida ajratiladi. Bu fazalardan biri qo‘zg‘almas, ikkinchisi esa harakatchan (elyuent).
YSSXning o‘ziga xos xususiyati — yuqori bosimdan (400 bargacha) va mayda donali sorbentlardan (odatda 3—5 mkm, hozir esa 1,8 mkm gacha) foydalanilishidir. Bu murakkab moddalar aralashmalarini tez va to‘liq ajratish imkonini beradi (tahlilning o‘rtacha davomiyligi 3 dan 30 min. gacha).
YSSX usuli quyidagi sohalarda keng qo‘llanadi: kimyo, neft kimyosi, biologiya, biotexnologiya, tibbiyot, oziq-ovqat sanoati, atrof-muhitni muhofaza qilish, dori vositalarini ishlab chiqarish va boshqa ko‘plab sohalarda.
Tahlil qilinayotgan yoki ajratilayotgan moddalarning ajralish mexanizmiga ko‘ra, YSSX adsorbsion, taqsimlanish, ion almashinish, eksklyuzion, ligand almashinish va boshqa turlarga bo‘linadi.
Amaliyotda ajratish jarayoni ko‘pincha birgina mexanizm orqali emas, balki bir vaqtning o‘zida bir necha mexanizm orqali kechishini hisobga olish kerak. Masalan, eksklyuzion ajratishga adsorbsiya ta’sirlari, adsorbsion ajratishga esa taqsimlanish ta’sirlari qo‘shilishi mumkin; buning aksi ham uchraydi. Namuna tarkibidagi moddalarning ionlanish darajasi, asosiylik yoki kislotalilik darajasi, molekulyar massasi, qutblanuvchanligi va boshqa ko‘rsatkichlari qanchalik farq qilsa, ular uchun boshqa ajratish mexanizmlari ham namoyon bo‘lish ehtimoli shunchalik yuqori bo‘ladi.
Normal fazali YSSX
Qo‘zg‘almas faza harakatchan fazaga nisbatan qutbliroq bo‘ladi, shu sababli elyuent tarkibida qutbsiz erituvchi ustunlik qiladi:
- geksan:izopropanol = 95:5 (kam qutbli moddalar uchun);
- xloroform:metanol = 95:5 (o‘rtacha qutbli moddalar uchun);
- xloroform: metanol = 80:20 (kuchli qutbli moddalar uchun).
Teskari fazali YSSX
Teskari fazali YSSX (ingl. RP-HPLC, bu ingl. Reversed Phase— «teskari faza» degan ma’noni anglatadi) qutbsiz qo‘zg‘almas faza va qutbli (suvli) erituvchilar yordamida amalga oshiriladi. Qo‘zg‘almas faza sifatida yuzasi RMe2SiCl bilan modifikatsiyalangan oddiy silikagel ishlatiladi. Bu yerda R — C18H37 yoki C8H17kabi to‘g‘ri zanjirli alkil guruhidir. Shunga mos ravishda RP-18 va/yoki RP-8 materialli kolonkalar farqlanadi. Bunday qo‘zg‘almas fazalarda kamroq qutbli molekulalaruzoqroq ushlanib turadi, qutbli molekulalar esa tezroq elyutsiyalanadi (analitik YSSXda oldinroq chiqadi). Harakatchan fazaga ko‘proq suv qo‘shish orqali ushlanish vaqtini oshirish mumkin: bunda moyillik, ya’ni tahlil qilinayotgan gidrofob moddaning gidrofob qo‘zg‘almas fazaga moyilligi, nisbatan gidrofilroq bo‘lib qolgan harakatchan fazaga qaraganda kuchayadi. Aksincha, elyuentga (harakatchan fazaga) ko‘proq organik erituvchi qo‘shib, ushlanish vaqtini kamaytirish mumkin. Teskari fazali YSSX shu qadar keng qo‘llanadiki, uni ko‘pincha qo‘shimcha aniqlik kiritmasdan shunchaki YSSX (HPLC) deb atashadi, bu esa aniq ifoda emas. Farmatsevtikada teskari fazali YSSX dori vositalarini muomalaga chiqarishdan oldin tahlil qilishning majburiy usuli sifatida qo‘llanadi.

Teskari fazali YSSX gidrofob o‘zaro ta’sirlarga asoslanadi. Bu o‘zaro ta’sirlar suv molekulasining dipol tuzilishi yuqori simmetriyaga ega ekani bilan bog‘liq bo‘lib, biotexnologiyada qo‘llanadigan jarayonlarda juda muhim rol o‘ynaydi. Teskari fazali YSSX ushbu o‘zaro ta’sir kuchlarini o‘lchash imkonini beradi. Tahlil qilinayotgan moddaning qo‘zg‘almas fazaga bog‘lanishi modda molekulasining qutbsiz qismi bilan qo‘zg‘almas faza ligandi o‘rtasidagi kontakt yuzasi maydoniga mutanosibdir. Bu solvofob ta’sirda tahlil qilinayotgan modda va C18 zanjiri atrofidagi bo‘shliqlarni kamaytirishga intiluvchi suv ta’siri ustunlik qiladi; bunda ularning birgalikdagi kompleksiga nisbatan farq yuzaga keladi. Ajralib chiqadigan energiya elyuentning sirt tarangligiga mutanosibdir (suv: — 7,3·10−6 J/sm², metanol — 2,2·10−6 J/sm²), shuningdek tahlil qilinayotgan modda va ligandning gidrofob yuzasiga mutanosibdir. Suvning sirt tarangligini kamaytirish uchun harakatchan fazaga qutbliligi pastroq erituvchi (metanol, atsetonitril) qo‘shish orqali moddaning kolonkada ushlanishini kamaytirish mumkin. Erituvchilar gradiyenti tahlil davomida suvli harakatchan fazaning qutbliligi va sirt tarangligini izchil kamaytirib, shu ta’sirdan foydalanadi.
Tahlil qilinayotgan modda molekulasining tuzilish xususiyatlari uning qo‘zg‘almas fazada ushlanishiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Umuman olganda, katta gidrofob qismga (C-H, C-C va odatda S-S kabi qutbsiz atomlararo bog‘larga) ega moddalar uzoqroq ushlanadi, chunki ular suvli muhit bilan o‘zaro ta’sirlashmaydi. Aksincha, tarkibida -OH, -NH2, COO- yoki -NH3+kabi qutbli guruhlari katta ulushni tashkil etadigan moddalar suv bilan yaxshiroq bog‘langanligi sababli kamroq ushlanadi. Bunday o‘zaro ta’sirlarga sterik omillar ham ta’sir qiladi: juda katta molekulalarning qo‘zg‘almas faza g‘ovaklariga kirishi cheklanishi mumkin, aynan shu g‘ovaklarda ular sirt ligandlari (alkil zanjirlari) bilan o‘zaro ta’sirlashadi. Sirtga yaqinlashishdagi bunday to‘siqlar odatda ushlanishni kamaytiradi.
Gidrofob (qutbsiz) sirt maydoni kattalashgan sari ushlanish vaqti ortadi. Tarmoqlangan zanjirli moddalar mos chiziqli izomerlarga qaraganda ancha tez elyutsiyalanadi, chunki ularning umumiy sirt maydoni kichikroq bo‘ladi. Yakka C-C bog‘li organik birikmalar o‘xshash C=C qo‘shbog‘li yoki C-C uchbog‘li birikmalarga nisbatan kechroq elyutsiyalanadi, chunki qo‘shbog‘ va uchbog‘ uzunligi oddiy C-C bog‘idan qisqaroq.
Harakatchan fazaning sirt tarangligidan (elyuent tuzilishidagi tartiblovchi kuchdan) tashqari, uning boshqa xususiyatlari ham moddaning ushlanish vaqtiga ta’sir qilishi mumkin. Masalan, noorganik tuzlar qo‘shilganda suvli eritmalarning sirt tarangligi mo‘tadil darajada, chiziqli ravishda ortadi (taxminan 1.5⋅10−7 J/(sm²·mol) NaCl uchun, 2.5⋅10−7 J/(sm²·mol) (NH4)2SO4 uchun). Tahlil qilinayotgan modda eritmasining entropiyasi sirt tarangligiga bog‘liq bo‘lgani sababli tuzlar qo‘shish ushlanish vaqtini oshiradi. Bu yondashuv oqsillarni (gidrofob o‘zaro ta’sir xromatografiyasi yordamida) yumshoq sharoitlarda ajratish va qayta tiklash uchun qo‘llanadi hamda tahlil davomida ularning biologik faolligini saqlashga yordam beradi.
Yana bir muhim omil — harakatchan fazaning pH qiymatidir, chunki u tahlil qilinayotgan moddaning gidrofob xususiyatini o‘zgartirishi mumkin. Shu sababli ko‘p usullarda natriy fosfat kabi bufer moddalardan pHni boshqarish uchun foydalaniladi. Bufer eritmalar bir necha vazifani bajaradi: pHni nazorat qiladi, silikagel yuzasidagi qo‘zg‘almas faza zaryadini neytrallaydi hamda tahlil qilinayotgan modda zaryadini neytrallash uchun ion juftlari hosil qiluvchi reagent sifatida xizmat qiladi. Ammoniy formiat ayrim analitlarni aniqlashni yaxshilash maqsadida mass-spektrometriyada tez-tez ishlatiladi. Bunda analit bilan ammoniy o‘rtasida adduktlar hosil bo‘ladi. Agar kolonkadan elyutsiyalangan komponent mass-spektrometriya yordamida tahlil qilinsa, sirka kislotasiyoki ko‘proq hollarda chumoli kislotasi kabi uchuvchan organik kislotalar harakatchan fazaga ko‘pincha qo‘shiladi. Triftorsirka kislotasi mass-spektrometriyada kam ishlatiladi, chunki u detektor va erituvchi uzatish tizimida saqlanib qoladi. Ammo u karbon kislotalarikabi tahlil qilinayotgan moddalarning ushlanishini kuchaytirishda samarali bo‘lishi mumkin. Kislotalar va bufer eritmalar ta’siri qo‘llanish sharoitiga qarab farqlanadi, biroq odatda ular xromatografiya natijalarini yaxshilaydi.
Teskari fazali YSSX kolonkalariga oddiy silikagelli kolonkalar bilan solishtirganda shikast yetkazish qiyinroq. Biroq teskari fazali kolonkalar ko‘pincha silikagelning alkil hosilalaridan tayyorlanadi, shuning uchun ulardan suvli ishqoriy eritmalar bilan foydalanish qat’iyan man etiladi: bunday eritmalar silikagelning asosiy zarrachalarini yemiradi. Suvli kislota eritmalaridan foydalanish mumkin, ammo kolonkani kislota ta’sirida uzoq ushlab turmaslik kerak, chunki bu YSSX qurilmasining metall qismlarida korroziyaga olib kelishi mumkin. Ishlatilgandan so‘ng teskari fazali YSSX kolonkalarini kislota va bufer eritmalari qoldiqlarini ketkazish uchun toza erituvchi bilan yuvish hamda «mos erituvchi»da saqlash lozim (masalan, metanol bilan yuvib, kolonkaga havo kirmasligi uchun nasos shlanglarini spirtda qoldirish mumkin). Moddalarni yuqori samaradorlik bilan ajratish xususiyatini saqlash zarur bo‘lsa, YSSX kolonkalaridagi metall miqdori kam bo‘lishi kerak. Kolonkadagi metall miqdorini tekshirishning yaxshi usullaridan biri tarkibida 2,2'- va 4,4'-bipiridin aralashmasi bo‘lgan namunani kiritishdir. 2,2'-bipiridin metallar bilan xelat komplekslar hosil qilgani sababli silikagel yuzasida metall ionlari mavjud bo‘lsa, 2,2'-bipiridinning cho‘qqisi shakli buziladi («dum» hosil bo‘ladi).
YSSX uchun matritsalar
YSSXda matritsa sifatida kremniy oksidi (silikagel) yoki alyuminiy oksidikabi noorganik birikmalar yoxud polistirol (divinilbenzol bilan tikilgan) yoki polimetakrilat kabi organik polimerlar ishlatiladi. Hozirgi kunda silikagel eng ko‘p e’tirof etilgan material hisoblanadi.
Matritsaning asosiy xususiyatlari:
- zarrachalar o‘lchami;
- ichki g‘ovaklarning o‘lchami.
YSSX uchun silikagel olish bosqichlari:
- polikremniy kislotaning mikrosferalarini shakllantirish;
- silikagel zarrachalarini quritish;
- havo yordamida separatsiyalash.
Sorbent zarrachalari:
- muntazam shaklli (sferik): bosimga chidamliligi yuqoriroq, narxi qimmatroq;
- nosferik: bosimga chidamliligi pastroq.
YSSXda g‘ovaklarning o‘lchami eng muhim ko‘rsatkichlardan biridir: g‘ovaklar qanchalik kichik bo‘lsa, elyutsiyalanayotgan modda molekulalarining ularga kirib borishi shunchalik qiyinlashadi, natijada sorbentning sorbsion sig‘imi kamayadi. G‘ovaklar qanchalik katta bo‘lsa, sorbent zarrachalarining mexanik mustahkamligi va sorbsiyalovchi sirt maydoni shunchalik kamayadi, samaradorlik ham pasayadi.
Qo‘zg‘almas fazaga funksional guruhlarni biriktirish
Normal fazali YSSX:
- propilnitril guruhlari biriktirilgan qo‘zg‘almas faza (nitrilli);
- propilamin guruhlari biriktirilgan qo‘zg‘almas faza (aminli).
Teskari fazali YSSX:
- alkil guruhlari biriktirilgan qo‘zg‘almas faza;
- alkilsilil guruhlari biriktirilgan qo‘zg‘almas faza.
End-kepping (end-capping) — sorbentning funksional guruh biriktirilmagan qismlarini qo‘shimcha ravishda «kichik» molekulalar bilan qoplab himoyalash. Gidrofob end-kepping (C1, C2): selektivligi yuqoriroq, namlanishi yomonroq; gidrofil end-kepping (diol): selektivligi pastroq, namlanishi yaxshiroq.
YSSX uchun detektorlar
- Ultrabinafsha detektor
- Fotodiod matritsali detektor
- Fluorimetrik detektor
- Elektrokimyoviy detektor
- Refraktometrik detektor
- Mass-selektiv detektor