Ikki karra beta-parchalanish, 2β-parchalanish, ββ-parchalanish — bir necha turdagi radioaktiv parchalanishning umumiy nomi bo‘lib, ular atom yadrosida kuchsiz o‘zaro ta’sir tufayli yuz beradi va yadro zaryadini ikki birlikka o‘zgartiradi.
Ikki karra beta-parchalanish tor ma’noda yadro zaryadining ikki birlikka ortishi va ikkita elektron chiqarilishi bilan kechadi:
2β-parchalanishning boshqa turlarida esa yadro zaryadi ikki birlikka kamayadi:
- ikki karra elektron tutib olish, 2ε-tutib olish
- elektron tutib olish va pozitron chiqarilishi, εβ+-parchalanish
- ikki karra pozitronli parchalanish, 2β+-parchalanish
Ikki karra beta-parchalanish — barcha radioaktiv parchalanish jarayonlari ichida eng kam uchraydiganidir. Ushbu jarayon ishonchli tarzda kuzatilgan 14 ta nuklidning barchasida yarimparchalanish davri 7×1018 yildan ortiq, 128Te izotopining yarimparchalanish davri esa (3,5±2,0)⋅1024 yilni tashkil etadi. Bu hozirgacha barcha radioaktiv nuklidlar orasida qayd etilgan mutlaq rekorddir. Tasdiqlangan kuzatuvlar, asosan, yadro zaryadi ortadigan 2β-parchalanishga tegishli. Istisnolar — ehtimol, ikki karra elektron tutib olishga uchraydigan bariy-130 (uning yarimparchalanish davri (2,2±0,5)⋅1021 yil bo‘lib, bu ko‘rsatkich qadimiy, tarkibida bariy bo‘lgan mineralning kristall panjarasida parchalanish mahsuloti — ksenon-130 to‘planishini o‘rganuvchi geokimyoviy tajribada o‘lchangan), shuningdek kripton-78 va ksenon-124.
Parchalanish nafaqat hosil bo‘ladigan yadroning asosiy holatiga, balki qo‘zg‘algan holatlariga ham olib kelishi mumkin. Bunday holda qo‘shimcha ravishda bir yoki bir nechta gamma-kvant va/yoki konversion elektron chiqariladi.
Neytrinosiz ikki karra beta-parchalanish
Yuqorida keltirilgan reaksiyalardan (ular ikki neytrinoli 2ν2β-parchalanishga kiradi) farqli ravishda, neytrinosiz 0ν2β-parchalanishda neytrino yoki antineytrino chiqarilmaydi. Bunday jarayonda lepton soni saqlanmaydi (ikki birlikka o‘zgaradi). Garchi elementar zarralar fizikasining Standart modeli lepton sonining saqlanish qonuni buziladigan jarayonlarni taqiqlasa-da, Standart modelning ko‘plab kengaytmalarida bunday jarayonlar nazarda tutiladi. Neytrinosiz 2β-parchalanish sodir bo‘lishi uchun neytrino quyidagi xususiyatlarga ega bo‘lishi zarurligi isbotlangan:
- u Mayorana zarrasi (ya’ni o‘zining antizarrasi) bo‘lishi va
- massaga ega bo‘lishi kerak.
Shu sababli 0ν2β-parchalanish neytrinoning Mayorana massasiga juda sezgir ko‘rsatkich hisoblanadi. Hozircha neytrinosiz 2β-jarayonlarning ishonchli kuzatuvlari mavjud emas, biroq turli yadrolar uchun ushbu parchalanish yo‘li bo‘yicha yarimparchalanish davrining quyi chegaralari yilga yetadi. Bu neytrinoning Mayorana massasi uchun bir necha yuz millielektronvolt atrofidagi yuqori chegaraga mos keladi. Bundan tashqari, neytrinosiz 2β-parchalanish ehtimoliga qo‘yilgan cheklovlar nazariyaning boshqa parametrlariga ham chegaralar belgilashga imkon beradi. Masalan, bog‘lanish konstantalariga (kuchsiz o‘zaro ta’sirdagi o‘ng yo‘nalishli lepton va kvark toklariga tegishli), neytrinoning mayoron bilan bog‘lanish konstantalariga hamda ayrim supersimmetrik modellar parametrlariga. Hozir dunyo bo‘yicha neytrinosiz ikki karra beta-parchalanishni izlash uchun mo‘ljallangan o‘nga yaqin yirik yerosti detektori ishlamoqda yoki qurilmoqda: GERDA, NEMO-3, Genius, Cuore, Majorana va boshqalar.
Neytrinosiz ikki karra beta-parchalanishni tadqiq qilish orqali neytrinoning tabiatini (u Dirak zarrasimi yoki Mayorana zarrasimi) hamda neytrino massalarining iyerarxiyasini (to‘g‘ri yoki teskari tartibda ekanini) aniqlash mumkin.
Adabiyotlar
- Ikki karra beta-parchalanish / Muharrir: B. S. Ishxanov. — Moskva: KDU, 2016. — 204 bet — ISBN 978-5-913046-17-8.
- Barabash A. S. Ikki karra beta-parchalanish bo‘yicha zamonaviy tajribalar sharhi // Yadro fizikasi. — 2007. — 70-jild, 7-son. — 1230-1241-betlar.
- Ali A., Borisov A. V., Juridov D. V. Neytrinosiz ikki karra beta-parchalanishda elektronlarning burchak bo‘yicha taqsimoti va yangi fizika // Yadro fizikasi. — 2007. — 70-jild, 7-son. — 1305-1310-betlar.
- Reyko Henning. Neytrinosiz ikki karra beta-parchalanishni izlashning hozirgi holati (ingliz tilida) // Reviews in Physics. — 2016. — Jild 1. — Betlar 29–35. — doi:10.1016/j.revip.2016.03.001.