Zarrachalar ro‘yxati

Bu zarrachalar ro‘yxati elementar zarrachalar fizikasiga oid bo‘lib, unda nafaqat kashf etilgan, balki faraziy elementar zarrachalar, shuningdek, elementar zarrachalardan tashkil topgan tarkibli zarrachalar ham keltirilgan.

Elementar zarrachalar

Elementar zarracha — ichki tuzilishga ega bo‘lmagan, ya’ni boshqa zarrachalardan tashkil topmagan zarrachadir. Elementar zarrachalar — kvant maydon nazariyasining fundamental obyektlaridir. Ular spiniga ko‘ra tasniflanadi: fermionlar yarim butun sonli spinga ega, bozonlar esa butun sonli spinga ega.

Standart model

Standart model elementar zarrachalarning xossalari va o‘zaro ta’sirini tavsiflaydigan nazariyadir. Standart model bashorat qilgan barcha nofaraziy zarrachalar tajribalarda aniqlangan. Umuman olganda, model 61 ta zarrachani tavsiflaydi.

Fermionlar

Fermionlarning spini yarimbutun sonli qiymatga ega; ma’lum bo‘lgan barcha elementar fermionlarning spini ½ ga teng. Har bir fermionning o‘z antizarrachasi mavjud. Fermionlar barcha materiyaning asosiy tarkibiy qismlaridir. Ular kuchli o‘zaro ta’sirda qatnashishiga ko‘ra tasniflanadi. Standart modelga ko‘ra, elementar fermionlarning 12 xil flavori mavjud: oltita kvark va oltita lepton.

Kvarklar rang zaryadiga ega bo‘lib, kuchli o‘zaro ta’sirda qatnashadi. Ularning antizarrachalari antikvarklar deyiladi. Kvarklarning oltita flavori mavjud (har bir avlodda 2 tadan):

	Kvark/antikvarkning (flavor) nomi	Kvark/antikvark belgisi	Massa MeV/c²	Kvark/antikvarkning (flavor) nomi	Kvark/antikvark belgisi	Massa MeV/c²
Avlod	Zaryadi (+2/3) bo‘lgan kvarklare			Zaryadi (−1/3) bo‘lgan kvarklare
1	u-kvark (up-kvark) / anti-u-kvark	$u/\,{\overline {u}}$	2,16+0,49 −0,26	d-kvark (down-kvark) / anti-d-kvark	$d/\,{\overline {d}}$	4,79±0,07
2	c-kvark (charm-kvark) / anti-c-kvark	$c/\,{\overline {c}}$	1250 ±90	s-kvark (strange-kvark) / anti-s-kvark	$s/\,{\overline {s}}$	95 ± 25
3	t-kvark (top-kvark) / anti-t-kvark	$t/\,{\overline {t}}$	172950 ±530	b-kvark (bottom-kvark) / anti-b-kvark	$b/\,{\overline {b}}$	4200 ± 70

Barcha kvarklarda, shuningdek, elektr zaryadi mavjud bo‘lib, uning qiymati elementar zaryadning 1/3 qismiga karralidir. Har bir avlodda bitta kvarkning elektr zaryadi +2/3 (u-, c- va t-kvarklar), ikkinchisiniki esa −1/3 (d-, s- va b-kvarklar) bo‘ladi; antikvarklarning zaryadlari qarama-qarshi ishoraga ega. Kvarklar kuchli va elektromagnit o‘zaro ta’sirdan tashqari, kuchsiz o‘zaro ta’sirda ham qatnashadi.

Shuningdek, qarang: leptokvark.

Qarang: Leptonlar ro‘yxati

Leptonlar kuchli o‘zaro ta’sirda qatnashmaydi. Ularning antizarrachalari antileptonlar deyiladi (elektronning antizarrachasi tarixiy sabablarga ko‘ra pozitron deb ataladi). Leptonlarning oltita flavori mavjud:

	Nomi	Belgisi	Elektr zaryadi (e)	Massa (MeV)	Nomi	Belgisi	Elektr zaryadi (e)	Massa (MeV)
Avlod	Zaryadlangan lepton / antizarracha				Neytrino / antineytrino
1	Elektron / Pozitron	$e^{-}\,/\,e^{+}$	−1 / +1	0,511	Elektron neytrinosi / elektron antineytrinosi	$\nu _{e}\,/\,{\overline {\nu }}_{e}$	0	< 0,0000022
2	Myuon	$\mu ^{-}\,/\,\mu ^{+}$	−1 / +1	105,66	Myuon neytrinosi / myuon antineytrinosi	$\nu _{\mu }\,/\,{\overline {\nu }}_{\mu }$	0	< 0,17
3	Tau-lepton	$\tau ^{-}\,/\,\tau ^{+}$	−1 / +1	1776,99	Tau-neytrino / tau-antineytrino	$\nu _{\tau }\,/\,{\overline {\nu }}_{\tau }$	0	< 15,5

Neytrinolar massasi nolga teng emas (buni neytrino ossillyatsiyalari mavjudligi tasdiqlaydi), biroq ular shu qadar kichikki, 2011-yil holatiga ko‘ra bevosita o‘lchanmagan edi.

Shuningdek, qarang: kvarkoniy

Bozonlar

Batafsil bozonlar ro‘yxatiga qarang.

Bozonlar butun sonli spinga ega. Tabiatdagi fundamental kuchlarni kalibrlovchi bozonlar tashiydi, massa esa nazariyaga ko‘ra Xiggs bozonlari. Standart modelga ko‘ra, elementar bozonlar qatoriga quyidagi zarrachalar kiradi:

Nomi	Zaryad (e)	Spin	Massa (GeV)	Tashiladigan o‘zaro ta’sir
Foton	0	1	0	Elektromagnit o‘zaro ta’sir
W^±	±1	1	80,4	Kuchsiz o‘zaro ta’sir
Z⁰	0	1	91,2	Kuchsiz o‘zaro ta’sir
Glyuon	0	1	0	Kuchli o‘zaro ta’sir
Xiggs bozoni	0	0	≈125	Xiggs maydoni

Xiggs bozoni yoki xiggson. Xiggs mexanizmiga ko‘ra, Standart modeldagi massali Xiggs bozoni Xiggs maydonidagi simmetriyaning o‘z-o‘zidan buzilishi natijasida hosil bo‘ladi. Elementar zarrachalarning massalari (xususan, W^± va Z⁰ bozonlarining katta massalari) ularning Xiggs maydoni bilan o‘zaro ta’siri orqali izohlanishi mumkin. Xiggs bozoni 2012-yilda Katta adron kollayderida (ingl. Large Hadron Collider, LHC) aniqlangan. Bu kashfiyot 2013-yil mart oyida tasdiqlandi, Xiggsning o‘zi esa kashfiyoti uchun Nobel mukofotiga sazovor bo‘ldi.

Triplon — tripletning qo‘zg‘algan holati

Faraziy zarrachalar

Supersimmetrik nazariyalar Standart modelni kengaytirib, yangi zarrachalar (Standart model zarrachalarining supersimmetrik sheriklari) mavjudligini bashorat qiladi. Biroq 2021-yil fevral holatiga ko‘ra ularning birortasi tajribada tasdiqlanmagan.

Neytralino (spin — ½) — kvant holatlarining superpozitsiyasi : supersheriklar Standart modeldagi bir necha neytral zarrachaga mos keladi. Bu zarracha qorong‘i materiyaning asosiy tarkibiy qismi bo‘lishi mumkin bo‘lgan yetakchi nomzoddir (shuningdek, VIMPga qarang). Zaryadlangan (ingl. charged) bozonlarning sheriklari charjino (ingl. chargino).
Fotino (spin — ½) — supersherik bo‘lib, u fotonning supersimmetrik sherigidir.
Gravitino (spin — ³⁄₂) — supersherik: graviton uchun supergravitatsiya nazariyalarida bashorat qilingan.
Sleptonlar va skvarklar (spin — 0) — Standart model fermionlarining supersimmetrik sheriklari. S-top kvark (Stop) (top-kvarkning supersherigi) nisbatan kichik massaga ega bo‘lishi taxmin qilinadi, shu sababli uni izlash bo‘yicha tadqiqotlar ayniqsa faol olib borilmoqda.
Kalibrlovchi bozonlarning supersheriklari bo‘lgan geyjinolar oilasi (glyuino — glyuonning supersherigi, vino — W-bozonining supersherigi, bino — kuchsiz giperzaryadga mos kalibrlovchi bozonning supersherigi, zino — Z-bozonining supersherigi).
Xiggsino — Xiggs bozonining supersherigi.

Bundan tashqari, boshqa modellarda hozircha aniqlanmagan quyidagi zarrachalar ham nazarda tutiladi:

Graviton (spin — 2) gravitatsiyani tashuvchi zarracha sifatida kvant gravitatsiyasi nazariyalarida taklif qilingan.
Dilaton (graviskalyar) (spin — 0) va gravifoton (spin — 1).
Inflaton va kurvaton — Koinot inflyatsiyasi jarayonida qatnashgan zarrachalardir.
Aksion (spin — 0) — psevdoskalyar zarracha bo‘lib, Pechchey — Kvinn nazariyasiga kuchli o‘zaro ta’sirning CP-muammosini hal qilish uchun kiritilgan.
Aksino (spin — ½) — aksionning supersherigi.
Saksion (spin — 0, skalyar, R-juftlik = 1) va aksino (spin — 1/2, R-juftlik = −1) aksion bilan birgalikda supermultipletni Pechchey — Kvinn nazariyasining supersimmetrik variantlarida hosil qiladi.
X-bozon va Y-bozon Buyuk birlashuv nazariyalarida W- va Z-bozonlarning og‘irroq muqobillari sifatida bashorat qilinadi.
Magnit foton.
Mayoron — neytrinolar massasini tushuntirish uchun see-saw mexanizmi asosida taklif qilingan.
Ko‘zgu zarrachalar juftlik simmetriyasini tiklashga asoslangan nazariyalarda bashorat qilinadi.
Steril neytrino Standart modelning ko‘plab variantlariga kiritilgan bo‘lib, LSND (neytrino ossillyatsiyalarini o‘rganuvchi tezlatkich tajribasi) natijalarini tushuntirishda yordam berishi mumkin.
Magnit monopol — magnit zaryadi nolga teng bo‘lmagan zarrachalarning umumiy nomi. Ularning mavjudligi Buyuk birlashuv nazariyalarining ayrimlarida bashorat qilinadi.
Preon (subkvark, maon, alfon, kink, rishon, tvidl, gelon, gaplon, Y-zarracha) kvarklar va leptonlarning ichki tarkibiy qismi sifatida taklif qilingan, ammo kollayderlardagi zamonaviy tajribalar uning mavjudligini tasdiqlamaydi.
Ribbon — rishonning Xarari tomonidan taklif etilgan, uzun tasmasimon obyektga aylantirilgan turi
Arion, aniq kiral simmetriyaning o‘z-o‘zidan buzilishi bilan bog‘liq, mutlaqo massasiz Goldstoun bozonidir
Arxion — Goldstoun bozoni bo‘lib, aksion, familon va mayoron xossalarini birlashtiradi.
Familon — fermionlar avlodlari o‘rtasidagi qo‘shimcha simmetriyaning o‘z-o‘zidan buzilishi natijasida hosil bo‘ladigan Goldstoun (yoki psevdo-Goldstoun) bozoni,
Eng yengil supersimmetrik zarracha (LSP) — supersimmetrik modellarda uchraydigan qo‘shimcha faraziy zarrachalarning eng yengiliga berilgan umumiy nom.
Sfermion — o‘ziga mos fermionning faraziy, spini 0 bo‘lgan supersherik zarrachasi (yoki s-zarracha).
Sneytrino
Selektron
Smyuon
Stau-lepton
Anomalon

Shuningdek, qarang: texnirang (texnikvarklar, texnileptonlar, texniadronlar).

Shuningdek, qarang: s-zarracha.

Tarkibli zarrachalar

Adronlar

Adronlar — kuchli o‘zaro ta’sirda qatnashadigan tarkibli zarrachalardir. Adronlar kvarklardan tashkil topadi va 2 toifaga bo‘linadi:

barionlar — 3 xil rangdagi 3 ta kvarkdan iborat bo‘lib, rangsiz kombinatsiya hosil qiladi;
mezonlar — 2 ta kvarkdan (aniqrog‘i, 1 ta kvark va 1 ta antikvarkdan) iborat.

Kvark modellari ilk bor 1964-yilda bir-biridan mustaqil ravishda Myurrey Gell-Mann va Jorj Tsveyg tomonidan taklif qilingan (Tsveyg kvarklarni «tuzlar» deb atagan). Bu modellar ma’lum adronlarni erkin (valent) kvarklar va/yoki antikvarklardan tashkil topgan zarrachalar sifatida tasvirlaydi; ular kuchli o‘zaro ta’sir orqali mustahkam bog‘langan bo‘lib, bu ta’sirni glyuonlar tashiydi. Har bir adronda, shuningdek, virtual kvark-antikvark juftliklaridan iborat «dengiz» mavjud.

Rezonans (rezonon) — adronning qo‘zg‘algan holatini ifodalovchi elementar zarracha.

Shuningdek, qarang: parton, Zc(3900).

Barionlar (fermionlar)

Batafsil barionlar ro‘yxatiga qarang.

Oddiy barionlar (fermionlar) tarkibida uchtadan valent kvark yoki uchtadan valent antikvark bo‘ladi.

Nuklonlar — odatiy atom yadrosining fermion tarkibiy qismlari:
- protonlar;
- neytronlar.
Giperonlar (masalan, Λ-, Σ-, Ξ- va Ω-zarrachalar) tarkibida bir yoki bir nechta s-kvark bo‘ladi; ular tez parchalanadi va nuklonlardan og‘irroq. Odatda atom yadrosida giperonlar bo‘lmasa ham (faqat virtual giperonlar aralashmasi bo‘ladi), bir yoki bir nechta giperonning nuklonlar bilan bog‘langan tizimlari mavjud. Ular giperyadrolar deb ataladi..
Shuningdek, charmli va beautyli barionlar ham aniqlangan.
Pentakvarklar beshta valent kvarkdan (aniqrog‘i, to‘rtta kvark va bitta antikvarkdan) tashkil topadi.

Yaqinda beshta valent kvarkdan tashkil topgan ekzotik barionlar mavjudligining belgilari aniqlangan, biroq salbiy natijalar haqida ham xabar berilgan. Ularning mavjudligi haqidagi masala ochiqligicha qolmoqda.

Shuningdek, qarang: dibarionlar.

Mezonlar (bozonlar)

Batafsil mezonlar ro‘yxatiga qarang.

Oddiy mezonlar tarkibida valent kvark va valent antikvark bo‘ladi. Ular qatoriga pion, kaon, J/ψ-mezon va ko‘plab boshqa mezonlar kiradi. Yadro kuchlari modellarida nuklonlar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir mezonlar orqali uzatiladi.

Shuningdek, ekzotik mezonlar ham mavjud bo‘lishi mumkin (ularning mavjudligi hozircha munozarali):

Tetrakvarklar ikkita valent kvark va ikkita valent antikvarkdan tashkil topadi.
Glyubollar (glyuoniy, glyuboll) — glyuonlarning valent kvarklarsiz bog‘langan holatlari.
Gibridlar bir yoki bir nechta kvark-antikvark juftliklari va bir yoki bir nechta haqiqiy glyuondan tashkil topadi.

Pioniy — ekzotik atom bo‘lib, bitta $\pi ^{+}$ va bitta $\pi ^{-}$ -mezondan tashkil topgan.

Mezon molekulasi — kuchli o‘zaro ta’sir orqali bog‘langan ikki yoki undan ortiq mezondan tashkil topgan faraziy molekula.

Spini nolga teng bo‘lgan mezonlar spiniga ko‘ra nonet hosil qiladi.

Kuchli o‘zaro ta’sirda qatnashmaydigan elementar zarrachalarga L. B. Okun adenonlar deb nomlashni taklif qilgan.

Atom yadrolari

Atom yadrolari kuchli o‘zaro ta’sir orqali bog‘langan proton va neytronlardan tashkil topadi. Har bir turdagi yadro qat’iy belgilangan miqdordagi protonlar va neytronlardan iborat bo‘lib, nuklid yoki izotop deb ataladi. Hozirda 3000 dan ortiq nuklid ma’lum, ulardan tabiatda atigi 300 ga yaqini uchraydi (qarang: nuklidlar jadvali). Yadro reaksiyalari va radioaktiv parchalanish bir nuklidni boshqasiga aylantirishi mumkin.

Ayrim yadrolarning o‘z nomlari bor. Proton (yuqoriga qarang) bilan birga quyidagilar ham alohida nomga ega:

deytron (deyton), d — deyteriyning yadrosi (²H);
triton, t — tritiyning yadrosi (³H);
gelion, h — geliy-3 yadrosi;
alfa-zarracha, α — geliy-4 yadrosi.

Atomlar

Atomlar — materiyani kimyoviy reaksiyalar yordamida ajratish mumkin bo‘lgan eng kichik zarrachalardir. Atom nisbatan katta, yengil elektron buluti bilan o‘ralgan kichik, og‘ir, musbat zaryadlangan yadrodan iborat. Har bir atom turi muayyan kimyoviy elementga mos keladi. Shulardan 118 tasi rasmiy nomga ega (qarang: elementlar davriy jadvali).

Shuningdek, qisqa umrli ekzotik atomlar ham mavjud. Ularda yadro (musbat zaryadlangan zarracha) vazifasini pozitron (pozitroniy) yoki musbat myuon (myuoniy) bajaradi. Elektronlardan biri o‘rnida manfiy myuon bo‘lgan atomlar ham uchraydi (myuon atomi). Atomning kimyoviy xossalari undagi elektronlar soni bilan belgilanadi; bu son esa o‘z navbatida yadro zaryadiga bog‘liq. Yadro zaryadi bir xil (ya’ni yadrosidagi protonlar soni teng) bo‘lgan barcha neytral atomlar kimyoviy jihatdan bir xil bo‘lib, bitta kimyoviy elementga mansub hisoblanadi. Ammo yadrolaridagi neytronlar soni turlicha bo‘lgani uchun ularning massalari farq qilishi mumkin (bunday atomlar bir elementning turli izotoplaridir). Neytral atomlarda elektronlar soni yadrodagi protonlar soniga teng. Bir yoki bir nechta elektronini yo‘qotgan (ionlashgan) atomlar musbat ionlar (kationlar) deyiladi. Ortiqcha elektronga ega atomlar esa manfiy ionlar (anionlar).

Molekulalar

Molekulalar — moddaning kimyoviy xossalarini saqlab qoladigan eng kichik zarrachalardir. Har bir molekula turi muayyan kimyoviy moddaga mos keladi. Molekulalar ikki yoki undan ortiq atomdan tashkil topadi va elektr jihatdan neytraldir.

Kvazizarrachalar

Batafsil kvazizarrachalar ro‘yxatiga qarang.

Ular qatoriga quyidagilar kiradi:

Fononlar — kristall panjaradagi tebranish modalaridir.
Eksitonlar — quyidagilarning bog‘langan holati: elektron va kovak.
Trionlar — ikki elektron va bitta kovak yoki ikkita kovak va bitta elektronning bog‘langan holati.
Plazmonlar — plazmaning kogerent qo‘zg‘alishlari.
Dropletonlar — kvazizarracha — elektronlar va kovaklarning yarimo‘tkazgich ichidagi yig‘indisidan iborat.
Polyaritonlar — fotonlar va boshqa kvazizarrachalarning aralashmasi.
Polaronlar — modda ichida ionlar bilan o‘ralgan harakatlanuvchi zaryadlangan (kvazi)zarrachalar.
Magnonlar — moddada elektron spinlarining kogerent qo‘zg‘alishlari.
Rotonlar — aynigan muhitlarda uchraydigan aylanish holatlari (masalan, suyuq geliyda).
Primesonlar — kvant kristallaridagi aralashma atomining xatti-harakatini ifodalaydi.
Defektonlar — kvant kristallaridagi nuqsonlarning xatti-harakatini tavsiflaydi.
Kovak — elementar zaryadga teng musbat zaryadning yarimo‘tkazgichlardagi tashuvchisi.
Birotonlar.
Bieksitonlar — ikkita eksitonning bog‘langan holati. Aslida ular eksiton molekulalari.
Bipolaronlar — ikkita polaronning bog‘langan juftligi.
Orbitonlar — orbital to‘lqinning elementar kvantlari bo‘lib, ular qattiq jismda mavjud.
Fazonlar — fluktuonlar — faza o‘zgarishi bilan kechadi.
Fluktuonlar — kvazizarrachalar — tartibsiz qotishmalarda va ularga o‘xshash tizimlarda kuzatiladi.
Holonlar — spinon bilan birga bir o‘lchamli tizimlarda spin va zaryad ajralishi natijasida yuzaga keladigan kvazizarracha.
Spinonlar.
Chargon — elektronning spini va zaryadi ajralganda hosil bo‘ladigan kvazizarrachalar.
Konfiguronlar — amorf materialdagi kimyoviy bog‘ uzilishini o‘z ichiga olgan elementar konfiguratsion qo‘zg‘alish.
Kvazielektronlar — elektron va uning atrofidagi ekranlovchi bulut; bu holat qattiq jismdagi boshqa kuchlar va o‘zaro ta’sirlarga bog‘liq.
Plazmaronlar — plazmon bilan kovak bog‘lanishidan hosil bo‘lgan kvazizarrachalar.
Solitonlar — o‘zini kuchaytiruvchi yakka qo‘zg‘alish to‘lqinlari.
Majorana fermioni — ayrim o‘ta o‘tkazgichlarning taqiqlangan energiya zonasida uchraydigan, o‘z antizarrachasiga teng kvazizarracha.
Fraktonlar — fraktal tuzilishli asosda yuzaga keladigan jamoaviy kvantlangan tebranishlar.
Katsnelson fleksuronlari.
Konformonlar.
Fokusonlar — zarracha impulsining kristall ionlari yoki atomlariga ketma-ket uzatilishi va uning zich atom qatorlari bo‘ylab fokuslanishini ifodalovchi kvazizarracha.

Boshqa mavjud va faraziy zarrachalar

VIMPlar («vimPlar»; ingl. weakly interacting massive particles — kuchsiz o‘zaro ta’sirlashuvchi massiv zarrachalar) — sovuq qorong‘i materiya tabiatini tushuntirishi mumkin bo‘lgan zarrachalar sinfiga mansub istalgan zarracha (masalan, neytralino yoki aksion). Bunday zarrachalar ancha og‘ir bo‘lishi va kuchli hamda elektromagnit o‘zaro ta’sirlarda qatnashmasligi kerak.
VISPlar (ingl. weakly interacting sub-eV particles) — massasi elektronvoltdan kichik bo‘lgan, kuchsiz o‘zaro ta’sirlashuvchi zarrachalar..
SIMPlar (ingl. strongly interacting massive particles — kuchli o‘zaro ta’sirlashuvchi massiv zarrachalar).
Rejyon — Reje nazariyasida paydo bo‘ladigan hamda alohida Reje trayektoriyalari bilan tavsiflanadigan obyekt (rejyon atamasini V. N. Gribov kiritgan).

Pomeron — kvazielastik sochilishni adronlar va Reje qutblarining Reje nazariyasidagi joylashuvini tushuntirish uchun ishlatiladi; bu rejyonning alohida turidir..
Odderon — rejyon — pomeronning barcha kvant sonlariga ega, faqat manfiy C-juftlik bilan farqlanadi..

Skirmion — topologik yechim bo‘lib, pion maydoniga tegishli va nuklonlarning past energiyali xossalarini, jumladan aksial-vektor tok va massa o‘rtasidagi bog‘lanishni modellashtirishda ishlatiladi..
Goldstoun bozoni — massasiz maydon qo‘zg‘alishi bo‘lib, u simmetriyaning o‘z-o‘zidan buzilishi natijasida hosil bo‘ladi. Pionlar — buzilgan kiral izospin simmetriyasiga ega kvant xromodinamikasining kvazi-Goldstoun bozonlaridir (ularning massasi nolga teng emasligi sababli «kvazi» deyiladi).
Goldstino (yoki Goldstoun fermioni) — fermion bo‘lib, supersimmetriyaning spontan buzilishida hosil bo‘ladi.
Faddeyev — Popov ruhlari — kalibrlovchi maydonlar nazariyasiga kalibrlovchi bozonlarning fizik bo‘lmagan vaqtga o‘xshash va bo‘ylama holatlaridan keladigan hissalarni qisqartirish uchun kiritiladigan yordamchi maydonlar va ularga mos zarrachalardir.
Instanton — Yevklid ta’sirining lokal minimumi bo‘lgan maydon konfiguratsiyasidir. Instantonlar tunnellanish sathlarining perturbativ bo‘lmagan hisoblashlarida qo‘llanadi.

Antigraviton — spini 1 bo‘lgan faraziy zarracha
Dion — bir vaqtning o‘zida elektr va magnit zaryadga ega faraziy zarracha..
Geon (kugelblits) — elektromagnit yoki gravitatsion to‘lqin bo‘lib, o‘z maydonining energiyasi hosil qilgan gravitatsion tortishish tufayli cheklangan hududda saqlanadi.
Oh-My-God (ingl. — «voy Xudoyim») zarrachasi — nihoyatda yuqori energiyali kosmik nurlar (ehtimol, protonlar) bo‘lib, ularning energiyasi Greyzen — Zatsepin — Kuzmin chegarasidan yuqori. Bu chegara kosmik nurlarning nazariy jihatdan mumkin bo‘lgan eng katta energiyasini ifodalaydi..
Spurion — matematik tarzda saqlanish qonuni izospin buzilishi sodir bo‘ladigan parchalanishga kiritilgan «zarracha» nomi. Bu orqali jarayonni izospin saqlanishi sifatida tahlil qilish mumkin.
Akseleron — faraziy subatom zarracha bo‘lib, qorong‘i energiya tabiatini tushuntirish uchun taklif qilingan..
Maksimon (plankeon) — massasi Plank massasiga teng bo‘lgan faraziy zarracha. Bu massa elementar zarrachalar massalari spektridagi mumkin bo‘lgan eng katta massa deb taxmin qilinadi.
Minimon — massasi 0 ga teng bo‘lmagan, ammo imkon qadar eng kichik massali faraziy zarracha (maksimonning aksi).
Enion — fermion va bozon tushunchalarining ikki o‘lchamli tizimlarda mavjud umumlashmasi.
Plekton — enionga ikki o‘lchamdan yuqori fazoda o‘xshash nazariy zarrachalar turi.
Fridmon — massasi va o‘lchamlari nihoyatda kichik bo‘lgan faraziy elementar zarracha.
Magnit monopol — elementar magnit zaryadga ega faraziy zarracha.
X(4140) (Y(4140)) — ilgari Standart model tomonidan bashorat qilinmagan zarracha. U birinchi marta Fermilabda kuzatilgan va kashf etilgani 17-mart 2009-yilda e’lon qilingan.
Sfaleron
Kosmion
Meron Meron^[ingl.] (yarim instanton)
Xopfion — Faddeyev — Skirm modelining soliton konfiguratsiyasi.
Lipaton
Gelikon — tashqi doimiy magnit maydonidagi kompensatsiyalanmagan plazmada yuzaga keladigan past chastotali elektromagnit to‘lqin.
Parafoton — materiya bilan o‘zaro ta’sirlashmaydigan, ossillyatsiyalar orqali oddiy fotonga va undan yana o‘z holatiga aylana oladigan faraziy elementar zarracha.
Giperfoton — massasi juda kichik, spini esa birga teng bo‘lgan faraziy zarracha.
f1(1285) — psevdovektor zarracha.
X17 — qorong‘i fotonlarni izlash jarayonida olingan g‘ayrioddiy o‘lchash natijalarini tushuntirish uchun taklif etilgan faraziy zarracha (bozon).
Xameleon — nochiziqli o‘zaro ta’sirga ega faraziy skalyar bozon; bu xususiyat zarrachaning samarali massasini atrof-muhit sharoitiga bog‘liq qiladi.

Tezlikka ko‘ra tasniflash

Tardionlar yoki bradionlar yorug‘likdan sekin harakatlanadi va tinchlik massasi nolga teng emas. Ularga massasiz zarrachalardan tashqari barcha ma’lum zarrachalar kiradi.
Luksonlar yorug‘lik tezligida harakatlanadi va tinchlik massasiga ega emas. Ularga foton va glyuon (shuningdek, hali kashf etilmagan graviton) kiradi.
Taxionlar yoki dromotronlar — yorug‘likdan tez harakatlanadigan va mavhum massaga ega faraziy zarrachalardir.
Superbradionlar — yorug‘likdan tez harakatlanadigan, ammo haqiqiy massaga ega faraziy zarrachalardir.

Havolalar

S. Eydelman va boshqalar Zarrachalar fizikasi sharhi (Review of Particle Physics) (ingl.) // Physics Letters B : jurnal. — 2004. — 592-jild. — 1-bet. ( Particle Data Group saytida zarrachalar xossalari haqidagi ushbu sharhning muntazam yangilanib turadigan elektron versiyasi mavjud.)
Jozef F. Alvord, Elementar zarrachalar (Elementary Particles), Tinch okeani universiteti fizika kafedrasi
Elementar zarrachalar, Kolumbiya ensiklopediyasi, oltinchi nashr. 2001.
Temur Keshelava. Sayyoralar harakati graviton massasiga cheklov qo‘ydi. https://nplus1.ru/news/2019/10/21/ephemeris-graviton