Kama daryosi

Kama
udmurtcha Kam shur, komi-permyakcha Kama, boshqirdcha Sulman, tatarcha Chulman
Верховья реки Камы. Дамба и мост в Усолье (Пермский край)
Kama daryosining yuqori oqimi. Toʻgʻon va koʻprik — Usolye (Perm oʻlkasi)
Asosiy koʻrsatkichlar
Uzunligi 1805 km
Havzasi 507 000 km²
Suv sarfi 4100 m3/s ( Chistopol yaqinida)
Oqim xususiyatlari
Boshlanish joyi  
 • Joylashuvi qishloq: Kuliga (Udmurtiya)
 • Balandligi 335 m
 • Koordinatalari 58°11′42″ shim. keng. 53°45′15″ sharq. uzun.HGYaO
Quyilish joyi Volga
 • Joylashuvi Kuybishev suv ombori
 • Balandligi 36 m
 • Koordinatalari 55°21′50″ shim. keng. 49°59′52″ sharq. uzun.HGYaO
Daryoning nishabligi 0,11 m/km
Geografik joylashuvi
Suv tizimi Volga → Kaspiy dengizi

Mamlakat
Hududlar Udmurtiya, Kirov viloyati, Perm oʻlkasi, Boshqirdiston, Tatariston
Kodi — Davlat suv reyestri 10010100112111100000016
Raqami — Davlat geografik nomlar katalogi 0029849
Кама (Приволжский федеральный округ)
Голубая точка — исток
boshlanish joyi
Синяя точка
quyilish joyi
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Kama (udmurtcha Kam shur, komi-permyakcha Kama, boshqirdcha Sulman, tatarcha Chulman) — Rossiyaning Yevropa qismida oqadigan daryoboʻlib, uning eng yirik chap irmoqlaridan biridir. Bosh daryo — Volga.

Kama daryosining uzunligi 1805 km ( Kuybishev suv ombori qurilishidan oldin 2030 km edi). Daryoga 74 718 ta irmoqquyiladi, suv yigʻish havzasining maydoni esa 507 000 km² dan ortiq. Daryoning nishabligi 1952-yil holatiga koʻra — 0,11 m/km.

Etimologiyasi

Ilm-fanda ushbu gidronim Kamaning kelib chiqishi haqida yagona fikr yoʻq. Daryo nomi qadimiy boʻlib, koʻpincha fin-ugor tillariga oid deb izohlanadi. Maks Fasmerning «Rus tilining etimologik lugʻati» bu nom goʻyoki udmurtcha Kam — «daryo; oqim; Kama» soʻzidan kelib chiqqan deb taxmin qiladi, biroq udmurtlar Kamani koʻpincha shunday atashadi: Kam-shur (ruscha Kam-daryo). A. S. Krivoshchyokova-Gantman bu nom udmurt tilidan kelib chiqqani haqidagi farazning asosli ekaniga shubha qiladi va uni ikkilamchi deb hisoblaydi. Ayrim mualliflar quyidagi toponimlarni oʻzaro qarindosh deb hisoblaydi: Kem, Xem, Kemi, Kyumi. Ular Rossiyaning shimoli-gʻarbida va Finlyandiyada uchraydi.

Qadimgi farazlardan biriga koʻra, Kama daryosi nomidan etnonim komi (komi-mort = «Kamadan kelgan odamlar») kelib chiqqan. Krivoshchyokova-Gantman bu farazni Perm farazi deb atab, uni haqiqatga yaqin deb hisoblaydi va ugor farazi mahalliy oʻlka tarixiga mos kelmasligini qayd etadi. Perm qabilalari Kama havzasining butun hududida allaqachon neolitdavrida yashagan. Oʻsha paytda joy nomlari odatda «suv, oqim, daryo» maʼnolari asosida paydo boʻlgan, «tiniq, toza, yorugʻ» belgilariga asoslanmagan (xanticha kam — ruscha tiniq, toza), shuning uchun Kama gidronimining kelib chiqishini qadimgi Perm lahjalaridan izlash kerak.

Volganing eng yirik irmogʻidan tashqari, Uralda va Sibirda (shuningdek, Kareliyada) ham shu nomli kichik daryolar mavjud. Bundan tashqari, koʻp joylarda bir xil undosh tovushlarga ega oʻxshash gidronimlar uchraydi (K va M). Bu «daryo» maʼnosidagi juda qadimiy umumiy oʻzak mavjud boʻlganini koʻrsatadi. Shu oʻzak Perm Kamasining nomiga asos boʻlgan boʻlishi mumkin, ammo uni bu yerlarga qaysi xalq olib kelgani hozircha aniq emas. Kama gidronimini Konda, Om, Vagil daryolari havzalarida uchraydigan taxminiy Yevrosiyo geografik atamasiga bogʻlash masalasida Krivoshchyokova-Gantman bunday tadqiqotlarda Kama boʻyidan hatto Xabarovsk oʻlkasigachayetib borgan koʻchmanchilar Uraldagi Kama nomini boshqa joylarga koʻchirgan boʻlishi ehtimolini istisno qilish zarurligini taʼkidlaydi. Masalan, xantlar va mansilar tillariga begona boʻlgan «Kama» nomi oʻrniga Vagil va Konda irmoqlari quyidagicha atalgan boʻlar edi: Kamyugan, Kamegan (xanticha yugan, egan — ruscha daryo), yoki Kamya (mansicha -ya — ruscha daryo).

Taxmin qilinishicha, tatarcha nom Chulman soʻzi qadimgi bulgʻorcha chul (yoki chal) — «tosh» maʼnosini bildiradi, ammo oddiy tosh emas, balki nisbatan yumshoq togʻ jinsi — ohaktoshlar va dolomitlar. Demak, Chulman (man — daryo) «toshli daryo» degan maʼnoni anglatadi.

Geografiyasi

Kama daryosi havzasi

Kama daryosi Yuqori Kama qirlarining markaziy qismida, 335 metr balandlikda joylashgan Kuliga qishlogʻi, Kez tumani, Udmurtiya Respublikasihududidan boshlanadi. Asosan Yuqori Volgaboʻyi qirlari orasidan, kengligi ayrim joylarda torayadigan vodiy boʻylab oqadi. Yuqori oqimida (boshlanish joyidan Pilvadaryosining quyilish joyigacha) oʻzani beqaror va egri-bugri boʻlib, qayirda eski oʻzan qoldiqlari.

Unga Vishera daryosi quyilgach, Kama sersuv daryoga aylanadi; qirgʻoqlarining xususiyati ham oʻzgaradi: chap qirgʻoq pastqamligicha qolib, asosan oʻtloqlardan iborat boʻladi, oʻng qirgʻoq esa deyarli hamma joyda baland, baʼzi joylarda tik jarlikka aylanadi. Bu qismda koʻplab orollar, sayozliklar va suv osti toʻsiqlari bor. Quyidagi daryo quyilgandan soʻng — Belaya — Kamaning oʻng qirgʻogʻi baland, chap qirgʻogʻi esa past boʻladi. Quyi oqimida Kama kengligi 15 km gacha yetadigan vodiyda oqadi, oʻzanining kengligi 450—1200 m; daryo tarmoqlarga boʻlinadi. Quyidagi daryoning quyilish joyidan pastroqda — Vyatka — daryo Kama qoʻltigʻiga, yaʼni Kuybishev suv omboriga quyiladi.

Kama va Vichegda havzalarini XIX asrda Shimoliy Yekaterina kanalibogʻlab turgan. Kanal Shimoliy Keltma va Janubiy Keltmadaryolari oqib oʻtadigan tutash vodiyda joylashgan. Muzlik davrida Keltma botiqligidagi paleovodiy orqali Vichegdadan Kamaga suv oqib oʻtgan (Keltma suv tashlash yoʻli (spillway)), chunki Vichegda muzlik bilan toʻsilgan edi. Bu hududda suvning shimoldan janubga soʻnggi oqib oʻtishi taxminan 100 ming yil avval sodir boʻlgan.

Volga yoki Kama

Xaritada Bulgʻor podsholigi ning 1880-yilgi nashrida quyidagilar koʻrsatilgan: Itil (Volga) — quyilish joyidan Kama bilan qoʻshilishigacha boʻlgan quyi oqim; undan keyin Kama oʻzani boʻylab: Itil, Chulmat (Itil) Vyatka bilan qoʻshilishigacha (Nukrat), soʻng Itil-(Kam)

Munozarali masalalardan biri — Kama Volgaga quyiladimi yoki aksinchami. Ehtimol, toʻrtlamchi davr muzlik bosish davrlaridan oldin va ular davomida Volga emas, balki Kama Vishera va Belaya daryolari bilan qoʻshilgach, Kaspiy dengizigaquyilgan, yuqori Kama suvlari esa Shimoliy Muz okeaniga quyilgan boʻlishi mumkin. Suv Keltma pastligi orqali oqib oʻtgan.

Oʻrta asrlarning arab geografik anʼanasiga koʻra, Kamaning quyi oqimi — Belaya daryosining qoʻshilish joyidan Volga bilan birlashguniga qadar — Itildeb atalgan «buyuk daryo»ning bir qismi boʻlgan; uning boshlanish joyi Belayaning yuqori oqimida joylashgan. Taxminan XIII asrda bulgʻorlar va arablar Kamaning Belaya quyiladigan joydan yuqori qismini Chulman (yoki Chuliman), quyi qismini esa «Qora Itil» (Qora Itil).

A. A. Sokolov asosiy daryoni aniqlash masalasi odatda obyektiv ilmiy mezonlardan koʻra tarixiy-maishiy omillar asosida hal qilinishini taʼkidlaydi. U bunga Angaranimisol keltiradi: u suvning miqdori boʻyicha Yeniseydan kattaroq boʻlgani uchun shu nuqtayi nazardan irmoq emas, asosiy daryo hisoblanishi mumkin.

Daryo boʻyidagi aholi punktlari va oʻtish joylari

Kama boʻyidagi eng yirik shahar — Perm oʻlkasining maʼmuriy markazi Perm. Shuningdek, (daryoning boshlanish joyidan quyilish joyiga qarab, aholisi 90 ming kishidan ortiq boʻlgan) quyidagi shaharlar joylashgan: Solikamsk, Berezniki, Sarapul, Naberejniye Chelni, Nijnekamsk.

Kama orqali 22 ta oʻtish yoʻlioʻtkazilgan, shu jumladan 11 ta koʻprik.

Urushdan oldingi loyiha Qozon — Bugulma temiryoʻli Kama ustidan Kubass qishlogʻi yaqinida uzunligi 1200 m boʻlgan koʻprik qurishni nazarda tutgan; bu koʻprik qurilmagan.

Irmoqlari

Kama havzasida 73 718 daryo mavjudboʻlib, ularning 94,5 foizini uzunligi 10 km dan kam boʻlgan kichik daryolar tashkil etadi. Asosiy chap irmoqlari: Janubiy Keltma, Vishera va uning Kolva, Chusovaya va uning Silva, Belaya va uning Ufa, Ik, Zay, Sheshma, Menzelya; oʻng irmoqlari: Kosa, Obva, Ij, Toyma, Vyatka, Mesha. Kamaning barcha oʻng irmoqlari (Kosa, Urolka, Kondas, Inva, Lisva, Obva) va ayrim chap irmoqlari (Veslyana, Lunya, Leman, Janubiy Keltma) — shimoldan oqib keladigan tekislik daryolaridir. Togʻli, sovuq va tez oqar daryolar Ural togʻlaridan boshlanib, Kamaga chap tomondan quyiladi (Vishera, Yayva, Kosva, Chusovaya va ularning bir qator irmoqlari).

Quyilish joyidan boshlab tartiblangan; uzunligi 100 km dan ortiq daryolarning uzunligi qavs ichida keltirilgan.

Gidrologiyasi

Daryo asosan qor, shuningdek, yerosti va yomgʻir suvlari hisobiga toʻyinadi; bahorgi toshqin davrida (mart—iyun) yillik oqimning 62,6 foizidan ortigʻi, yoz va kuzda 28,3 foizi, qishda esa 9,1 foizi oqib oʻtadi. Suv sathi tebranishi yuqori oqimda 8 m gacha, quyi oqimda 7 m gacha yetadi. Kama GES yaqinida oʻrtacha suv sarfi — 1630 m3/s, Votkinsk GES yaqinida — taxminan 1750 m3/s, quyilish joyida — taxminan 4100 m3/s, eng katta suv sarfi esa taxminan 27 500 m³/s. Kamaning yillik suv oqimi meʼyori — 117 km3boʻlib, bu Kamani Rossiyada suv miqdori jihatidan Aldan va Angaradankeyingi uchinchi eng sersuv irmoq daryoga aylantiradi. Muzlash suv ichida koʻp miqdorda muz hosil boʻlishi va muz oqimi 10 kundan 20 kungacha davom etishi bilan kechadi. Muz qoplami yuqori oqimda noyabr boshidan, quyi oqimda noyabr oxiridan aprelgacha saqlanadi. Bahorgi muz oqishi 2—3 kundan 10—15 kungacha davom etadi.

Volga–Kama suv omborlari tizimi qurilgach, Kamaning uzunligi sezilarli darajada qisqardi va daryo Kuybishev suv omborining Kama qoʻltigʻiga quyiladigan boʻldi. Ilgari Kamaning quyi oqimiga tegishli boʻlgan butun suv yigʻish hududi Kuybishev suv omboriga oʻtdi va Kama havzasining suv yigʻish maydoni 521 700 km² dan 507 ming km² gacha kamaydi.

Xoʻjalikda foydalanish

Daryoda uchta suv ombori va GESqurilgan: Urolka daryosining quyilish joyidan (Kama quyilish joyidan 996 km) boshlanadigan Kama suv ombori (Kama GES), bevosita undan pastroqda — Votkinsk suv ombori (Votkinsk GES), undan keyin esa — Nijnekamsk suv ombori (Nijnekamsk GES).

Kama daryosida Perm oʻlkasidagi eng yirik yelkanli sport musobaqasi — «Kama kubogi» regatasi oʻtkaziladi. Kama qadimdan yirik kema qatnovi yoʻli boʻlib kelgan. Suv omborlari qurilishi kema qatnovi sharoitini yaxshiladi. Kamada kemalar qatnay oladi — Kerchevskiy posyolkasigacha (966 km), yaʼni yogʻoch sollarni yigʻish uchun eng yirik joygacha; suv koʻtarilganda esa yana 600 km yuqoriga ham kemalar suza oladi. Quyi Kamada kema qatnovi uchun zarur chuqurlik tubni chuqurlashtirish ishlari orqali saqlanadi.

Asosiy portlar va pristanlar: Solikamsk, Berezniki, Lyovshino, Perm, Krasnokamsk, Chaykovskiy, Sarapul, Kambarka, Naberejniye Chelni, Nijnekamsk, Chistopol. Permdan Moskva, Nijniy Novgorod, Astraxan va Ufashaharlariga muntazam yoʻlovchi qatnovi mavjud. Kamaning manzarali qirgʻoqlari koʻplab sayyohlarni jalb etadi.

Daryoda sterlyad, osyotr, leshch, chexon, sazan, karas, jerex, gustera, yaz, golavl, ukleyka, sudak, okun, yorsh, choʻrtan, nalim, laqqa baliq va boshqa baliqlar yashaydi. Yuqori oqimida (va ayrim irmoqlarida) taymen va xariusuchraydi. Kamalakrang forelham koʻpaytirish uchun qoʻyib yuborilgan. Suv oʻsimliklari, ayniqsa koʻplab qoʻltiq va suvning sokin qismlarida, yaxshi rivojlangan. Hozirda Kama sanoat oqova suvlari bilan kuchli ifloslanmoqda.

Galereya

Adabiyotlar