Oka daryosi

Oka
Ока (слева), впадающая в Волгу в Нижнем Новгороде
Oka (chapda), Volgaga quyilayotgan joy — Nijniy Novgorod
Xususiyatlari
Uzunligi 1500 km
Havzasi 245 000 km²
Suv sarfi 1258 m3/s (Gorbatov)
Suv oqimi
Boshlanish joyi  
 • Joylashuvi qishloq Aleksandrovka
 • Balandligi > 221 m
 • Koordinatalari 52°21′45″ shim. k. 36°13′20″ sharq. u.HGYaO
Quyilish joyi Volga
 • Joylashuvi Nijniy Novgorod
 • Balandligi 64 m
 • Koordinatalari 56°19′58″ shim. k. 43°59′04″ sharq. u.HGYaO
Joylashuvi
Suv tizimi Volga → Kaspiy dengizi

Mamlakat
Hududlar Oryol viloyati, Tula viloyati, Kaluga viloyati, Moskva viloyati, Ryazan viloyati, Vladimir viloyati, Nijniy Novgorod viloyati
Kod dagi Davlat suv reyestri 09010100112110000017555
Raqam dagi Davlat geografik nomlar katalogi 0002488
Ока (Центральный федеральный округ)
Голубая точка — исток
boshlanishi
Синяя точка
quyilish joyi
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Oka — Yevropa qismida oqadigan Rossiya daryosi, u Volganing eng yirik va eng sersuv o‘ng irmog‘i. Uzunligi — 1500 km. Suv yig‘ish havzasining maydoni — 245 ming km². O‘rtacha yillik suv sarfi Gorbatov shahri yaqinida — 1258 m³/s. Oka havzasidagi tarixiy-geografik mintaqa nomi — Poochye.

Konstantin Paustovskiy Oka daryosini «eng rusona daryo» deb atagan.

Etimologiyasi

Tilshunos M. Fasmer fikricha, Oka nomi got tilidagi aƕa «daryo», qadimgi yuqori nemis tilidagi aha, o‘rta yuqori nemis tilidagi ahe «suv, daryo», yangi yuqori nemis tilidagi Aa — daryo nomi bo‘lib, quyidagi hududlarda qo‘llanadi: Vestfaliya, Shveytsariya; shuningdek, lotin tilidagi aqua «suv» so‘ziga ham qarindosh.

Fasmer boltiq tillaridan kelib chiqqani haqidagi farazga shubha qiladi. U gidronim bilan litva tilidagi akas «muzlamagan ochiq suv», latish tilidagi aka «quduq» so‘zlari o‘rtasidagi bog‘liqlikka ham shubha bilan qaraydi. Shuningdek, u gidronimning boltiqbo‘yi-fin yoki mariy tillaridan kelib chiqqanini (masalan, fin tilidagi joki «daryo» yoki mariy tilidagi aka «opa» so‘zidan) mutlaqo ishonarsiz deb hisoblaydi. Bunday farazlarni ayrim boshqa tadqiqotchilar ham rad etadi. O. N. Trubachyov esa bu gidronimning boltiq tillaridan kelib chiqqanini ehtimolga yaqinroq deb biladi, chunki bu Oka shaklini yaxshiroq tushuntiradi.

Ba’zi olimlar, masalan X. Krae, shunday hisoblaydi: slavyanlar qadimgi til qatlamidan meros qolgan substrat gidronimini «qadimgi yevropacha» turidagi nom sifatida o‘zlashtirgan: Oka ← aqṷā «suv».

Gipoteza muallifi V. N. Toporov fikricha, Oka gidronimi boltiq tillaridan kelib chiqqan. U Oka nomini Litvadagi ko‘l nomlari va latish mikrogidronimlari bilan qiyoslaydi; ular litva tilidagi akis, latish tilidagi acis, akacis — «1) daryo, ko‘l yoki botqoqdagi muzlamaydigan joy; 2) muzda ochilgan teshik; 3) o‘t bosayotgan ko‘l yoki botqoqdagi kichik ochiq suv maydoni; 4) chuqurdan otilib chiqadigan buloq; 5) ko‘z» so‘zlaridan yasalgan.

Oqimi

Oka havzasi
Oka daryosining 1880-yilgi xaritasi

Daryo Aleksandrovka (Glazunov tumani, Oryol viloyati) qishlog‘idagi buloqdan, dengiz sathidan 221 m dan biroz balandroq joydan boshlanadi. U O‘rta Rossiya qirlaridanoqib o‘tadi; yuqori oqimida daryo vodiysi chuqur o‘yilgan, asosan tor va nishabligi katta.

Dastlab daryo shimolga oqib, Oryolda unga Orlikquyiladi. Keyin Tula viloyatida unga Upaquyiladi. Kaluga yaqinida Ugra bilan qo‘shilgan joyda daryo keskin sharqqa buriladi; so‘ng Aleksin va Tarusa orqali oqib, yana shimolga, keyin Protvino yaqinida sharqqa qayriladi.

Kalugadan Aleksingacha bo‘lgan Oka daryosi vodiysi Kaluga–Aleksin kanyoni deb ataladi; 2021-yildan buyon u mintaqaviy ahamiyatga ega tabiat yodgorligi — alohida muhofaza qilinadigan tabiiy hudud hisoblanadi. Uning 11 ta klasteri 3720 ga maydonni egallaydi. Bu yerda viloyat Qizil kitobiga kiritilgan o‘simlik turlarining qariyb 25 % i uchraydi (qarang: Kaluga viloyati Qizil kitobi).

Daryoning Serpuxovdan tortib Stupinogacha bo‘lgan qismida Oka bo‘ylab taxminan Moskva va Tula viloyatlari chegarasi o‘tadi. Keyin Kolomna yaqinida Oka Moskva daryosi bilan qo‘shiladi. Keyin daryo Luxovitsidan 10 km sharqda katta burilish hosil qiladi; bu masofa Luxovitsi shahridan hisoblanadi (bu yerda Okaga Tsna daryosi quyiladi). Shundan so‘ng Oka janubi-sharqqa, Ryazangacha oqadi.

Keyingi qismda, Ryazan viloyatida tepaliklar sabab Oka sezilarli darajada egri-bugri oqadi. Pronya bilan qo‘shilish yaqinida o‘ngga buriladi, keyin Para bilan qo‘shilgach, yana shimolga oqib, Kasimov yaqinida katta burilish hosil qiladi. Undan quyiroqda, Yermishino tumani hududida Okaga Moksha quyiladi. Shuningdek, Kasimov tumani hududida Okaga Unja daryosi quyiladi.

Keyin Oka katta burilishlar hosil qilib, Vladimir va Nijniy Novgorod viloyatlari chegarasi bo‘ylab oqadi. U Murom, Pavlovo (Pavlovo tumanida Okaga Klyazma quyiladi), Dzerjinsk orqali oqib, keyin Nijniy Novgorodga yetadi va Volgaga quyiladi.

Daryoning quyilish joyi dengiz sathidan 64 m balandlikda joylashgan.

O‘rta oqimda, qayirning eng keng joyi, Pradaryosi quyiladigan hududda, taxminan 2,5 km ni tashkil etadi.

Shaharlar va viloyatlar

Oka daryosi Oryolda

Oka quyidagi viloyatlar hududidan oqib o‘tadi: Oryol, Tula, Kaluga, Moskva, Ryazan, Vladimir, Nijniy Novgorod viloyatlari. Oka bo‘yidagi eng yirik shaharlar: Oryol, Kaluga, Aleksin, Serpuxov, Kashira, Ozyori, Stupino, Kolomna, Ryazan, Kasimov, Murom, Pavlovo, Dzerjinsk va Nijniy Novgorod (daryoning quyilish joyida).

Moskva daryosi quyiladigan joydan pastdagi 100 km masofada kemachilik uchun shlyuzlar qurilgan. Gidrouzellar to‘g‘onlari: Beloo­mut, eski Kuzminskiy (tarkibida mikroGESbor) va yangi Kuzminskiy. Daryoning yuqori oqimida Venderevo kichik GESiqoldiqlari, Oryol viloyatining Kromi tumanidagi Shaxovskaya kichik GESi va Oryol suv ombori to‘g‘oni bor. Yuqori havzadagi yirik suv omborlari: Shatskoye, Cherepetskoye, Shchyokinskoye, shuningdek kichik Neruchanskoye va Lubenskoye suv omborlari. 1980-yillarning oxirida sig‘imi qariyb 100 mln m³ bo‘lgan yirik Upertskoye suv omborini qurish rejalashtirilgan edi.

Daryoning o‘ng qirg‘og‘ida qadimgi rus qal’a-shahri Devyagorskxarobalari saqlangan. Arxeologlar taxminiga ko‘ra, XXI asrga kelib Oka qadimgi manzilgohning taxminan 90 foizini yuvib ketgan.

Ryazan viloyatining Ribnoye tumanidagi Novosyolki qishlog‘i yaqinida Oka qirg‘og‘i panoramasi

Suv reyestri ma’lumotlari

Oka daryosining o‘rtacha suv sarfi (m³/s), 1891–1985-yillarda oylar va yil bo‘yicha
(o‘lchovlar gidrologik postda , Gorbatov shahri yaqinida o‘tkazilgan))

Rossiya davlat suv reyestri ma’lumotlariga ko‘ra, Oka Oka havza okrugiga kiradi. Daryo havzasi — Oka, daryo kichik havzasi — Moksha quyilishigacha bo‘lgan Oka irmoqlari havzalari, suv xo‘jaligi uchastkasi — Okaning boshlanish joyidan Oryol shahrigacha.

Davlat suv reyestridagi obyekt kodi — 09010100112110000017555.

Kalugadan Seyma kanaligacha bo‘lgan kemachilikka «Moskva nomidagi kanal» federal davlat unitar korxonasi, Seyma kanalidan quyilish joyigacha esa «Volga havzasi ichki suv yo‘llari ma’muriyati» federal budjet muassasasi xizmat ko‘rsatadi.

Irmoqlari

Eng yiriklari (katta va o‘rta daryolar) qalin harflar bilan ajratilgan.

(quyilish joyidan masofa)

Kemachilik

Yuzlar tasvirlangan yilnomalar to‘plami (XVI asr). Qo‘shinlarning Dmitriy Donskoy boshchiligida Okadan kechib o‘tishi

Oka tarixan Rossiyaning Yevropa qismidagi muhim suv yo‘lidir. Qadimgi Rus davrida Oka va uning irmoqlari Donni Volga bilan bog‘lovchi yo‘llarning bir qismi bo‘lgan:

1860-yillargacha Oka Oryol shahridanboshlab faqat oqim bo‘ylab pastga, bahorgi toshqin vaqtida yoki suv to‘plovchi to‘g‘onlardan foydalanilganda kemalar qatnoviga yaroqli bo‘lgan. 1874—1900-yillarda Okaning birinchi lotsiya xaritasi (Kashiradan quyilish joyigacha) tuzilgan. U keyinchalik ko‘p marta yangilanib, qamrab olgan qismi asta-sekin quyi oqimga «siljib» borgan. 1939-yilda «Oka daryosining Shchurovo qishlog‘idan (Moskva daryosining quyilish joyi) Kaluga shahrigacha bo‘lgan lotsman xaritasi» nashr etilgan. 1960—70-yillarda u Mashkovichi qishlog‘i (1170 km) yaqinida joylashgan.

1990-yillargacha daryoda Chekalin shahrigacha (quyilish joyidan 1200 km) kema qatnagan. Rossiya hukumatining 19-dekabr 2002-yildagi 1800-r-son farmoyishi bilan tasdiqlangan «Suv yo‘llari ro‘yxati»ga ko‘ra, hozir Okada muntazam kemachilik shartli ravishda Kalugashahridan, tranzit qatnov esa Kolomna shahridan (taxminan Moskva daryosi quyilish joyidan) boshlanadi. 2006-yilda Oka «Kema yuradigan yo‘lakning kafolatlangan o‘lchamlarini ta’minlash dasturi»dan chiqarilgan, 2007-yilda yana dasturga kiritilgan.

Moskva daryosi quyiladigan joydan pastda 100 km davomida OkaBeloo­mut va Kuzminskiygidrouzellarining to‘g‘onlari bilan shlyuzlangan. 2015-yilgacha Okaning kemalar qatnaydigan qismida kerakli chuqurliklar asosan bahor va kuzda, suv sathi ko‘tarilgan davrda ta’minlangan. 2015-yilda Kuzminskiy gidrouzeli rekonstruksiya qilinganidan keyin Kolomnadan daryo quyilish joyigacha butun navigatsiya mavsumida kemalar qatnovi mumkin bo‘lgan. 2021-yilda rekonstruksiyadan so‘ng yangi Beloo­mut gidrouzeli ochilgan. Uning rekonstruksiyasi Okadagi sayozlik muammosini bartaraf etishga, kafolatlangan chuqurlikni ta’minlashga va ilgari «tor bo‘g‘in» bo‘lgan Okaning o‘rta oqimidagi uchastka o‘tkazish quvvatini yiliga 0,91 million tonnaga oshirishga imkon bergan.

Asosiy yuklar: qurilish materiallari, yog‘och, toshko‘mir, neft mahsulotlari va mashinalar. Mahalliy yo‘lovchi tashish Kalugadan quyi qismdagi cheklangan uchastkalarda amalga oshiriladi. Tranzit kemachilik Kolomnadan Nijniy Novgorodgacha bo‘lgan qismda mumkin. Daryo kruizlari quyidagi yo‘nalishlarda tashkil etiladi: Moskva — Ufa, Moskva — Nijniy Novgorod — Yaroslavl — Ribinsk — Moskva (yo‘nalish: Moskva bo‘ylab aylana sayohati), shuningdek Moskva — Perm va Moskva — Astraxan. Mahalliy yo‘lovchi tashish «Moskvich» teploxodlarida Oryol shahrining shahar suv omborida amalga oshiriladi.

XXI asr boshida Okada yuk va yo‘lovchi kemalari qatnamagan (taxminan 2005-yildan). Taxminan 2006-yilda Oka kemachiligining asosiy qismini tashkil qilgan «Okskiy» va «Oka» rusumidagi kemalarning ommaviy qatnovi ham butunlay to‘xtagan. Taxminan 2006-yilda quyidagi ma’lumot tarqalgan: Moskva havzasining kema yo‘llariga xizmat ko‘rsatuvchi «Moskva nomidagi kanal» davlat unitar korxonasi Oka daryosining Kaluga shahridan quyilish joyigacha bo‘lgan 1200 kilometrlik kema yo‘lida, shuningdek, Moskva daryosining 170 kilometrlik qismida — Moskva kanali 8-shlyuzidan quyilish joyigacha — kafolatlangan chuqurlikni saqlash imkonsizligini e’lon qilgan. Bu kemalar qatnovi yo‘llariga texnik xizmat ko‘rsatish to‘xtashini anglatgan. Navigatsiya belgilari olib tashlangan, tubni chuqurlashtirish ishlari bajarilmagan. Kemalar faqat eng quyi oqimda, daryo quyilish joyidan Dudenevo qo‘ltig‘igacha qatnagan.[ishonchsiz manba] Kuzminskiy va Beloo­mut gidrouzellari rekonstruksiyasidan so‘ng vaziyat o‘zgargan. Moskva daryosi quyilish joyidan Nijniy Novgorodgacha kemalar qatnovi tiklangan, endi yirik teploxod kompaniyalarining jadvalida Oka bo‘ylab qatnovlar bor.

Oka bo‘ylab amaldagi transport yo‘nalishlari
  • Serpuxov porti — Sadi; Sadi bekati Serpuxov ro‘parasida
  • Sayr reyslari: Serpuxov porti — Polenovo; Serpuxov porti — Pushchino
  • Kolomna porti. Bachmanovo — Pritika. Reys shanba kuni ertalab va yakshanba kuni kechqurun.
  • Moskva — Kolomna — Konstantinovo — Ryazan — Moskva («Oka klassikasi» kruizi).
  • Moskva — Kolomna — Konstantinovo — Ryazan — Kasimov — Murom — Nijniy Novgorod («Quyoshli Oka» kruizi)
  • Moskva bo‘ylab aylana sayohati (navigatsiya mavsumida bir necha reys; «Borodino» va «Grigoriy Pirogov» teploxodlari jadvalida 2022-yil yozgi navigatsiya mavsumiga ham rejalar bor).
  • Nijniy Novgorod — Dzerjinsk (har kuni) — Pavlovo (haftaning ayrim kunlarida) — Murom (ayrim sanalarda) («Valday» suvosti qanotli kemasi)

Ko‘priklar

Daryo ustidan 73 ta doimiy ishlaydigan ko‘prik qurilgan. Bundan tashqari, o‘nga yaqin parom o‘tish joyi bor.

Tarixi

Oka Rossiya tarixida katta rol o‘ynagan. Shimoli-Sharqiy Rusning slavyanlar tomonidan o‘zlashtirilishi davrida u slavyanlar tarqalgan asosiy yo‘llardan biri bo‘lgan. Xususan, vyatichlar Okaning yuqori va o‘rta oqimiga, krivichlar esa quyi oqimiga joylashgan.

XIV—XVII asrlarda Oka Moskva knyazligi va markazlashgan Rus davlati ni dashtdan keladigan bosqinlardan himoya qilgan muhim mudofaa chegarasi bo‘lgan. Undagi Beregdeb atalgan istehkomlar tizimi Katta qo‘riqlovchi chegara chizig‘i va boshqa mudofaa chiziqlaridan oldin paydo bo‘lgan eng qadimgi hamda eng shimoldagi mudofaa chizig‘i edi.

Diqqatga sazovor joylar

Sayozlashish

Taxminan XX asrning o‘rtalaridan boshlab Oka asta-sekin sayozlashib bormoqda. Shu davr ichida daryo Kashira yaqinida 2 metrga, Serpuxovda esa 1,6 metrga sayozlashgan. 2007-yilda suv sathi pasayishi sabab kemalar qatnovi qisman to‘xtatilgan. Bu holat 2014 va 2015-yillarda ham takrorlanib, turizm sohasi hamda yuk tashuvchilarga katta zarar yetkazgan. Okaning sayozlashishi undagi baliqlar dunyosiga juda salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda, ayrim baliq turlari yo‘qola boshlagan. 2007-yilda daryo tubini chuqurlashtirish uchun federal budjetdan mablag‘ ajratilgan, biroq ishlar boshlanmagan. 2021-yilda sayozlashishga qarshi ishlar qayta tiklangan. Aleksin shahri yaqinida maxsus daryo tubini chuqurlashtiruvchi kema butun navigatsiya mavsumida Oka tubini tozalash va chuqurlashtirish bilan shug‘ullanmoqda.

Galereya

Adabiyotlar

Havolalar