Yo‘ldosh (lot. placenta «yassi kulcha»; shuningdek — bola o‘rni, yo‘ldosh majmuasi) — embrional organ bo‘lib, barcha yo‘ldoshli sutemizuvchilarda, ayrim xaltalilarda, bolg‘abosh akulada va boshqa tirik tug‘uvchi tog‘ayli baliqlarda, shuningdek, tirik tug‘uvchi onixoforalarda va boshqa bir qator hayvon guruhlarida ham mavjud; u homila va ona qon aylanish tizimlari o‘rtasida moddalar almashinuvini ta’minlaydi;

Shuningdek, botanikada platsenta — meva bargchasining urug‘kurtak birikadigan qismi.

Sutemizuvchilarda yo‘ldosh homilaning embrional pardalaridan (tukchali parda — xorion va siydik xaltasi — allantois (allantois)) hosil bo‘ladi; bu pardalar bachadon devoriga zich yopishadi, shilliq qavatga kirib boruvchi o‘simtalar (vorsinkalar) hosil qiladi hamda embrion bilan ona organizmi o‘rtasida yaqin aloqa o‘rnatib, embrionning oziqlanishi va nafas olishini ta’minlaydi. Yo‘ldoshning asosiy vazifasi ona va homila o‘rtasida moddalar almashinuvini ta’minlashdir. Yo‘ldosh kichik molekulali moddalar (monosaxaridlar, suvda eriydigan vitaminlar) va ayrim oqsillarni o‘tkazadi. A vitamini yo‘ldosh orqali uning dastlabki shakli — karotin ko‘rinishida so‘riladi. Fermentlar ta’sirida yo‘ldoshda quyidagi yuqori molekulali moddalar: oqsillar — aminokislotalargacha, yog‘lar — yog‘ kislotalari va glitseringacha, glikogen — monosaxaridlargacha. Kindik ichagi embrionni yo‘ldosh bilan bog‘laydi.

Yo‘ldosh homila pardalari bilan birga (ya’ni yo‘ldosh majmuasi) ayoldan ajralib chiqadi — tug‘ruq yo‘llari orqali, 5—60 daqiqa ichida (tug‘ruqni olib borish usuliga qarab), tug‘ruqning yo‘ldosh ajralish davrida, bola tug‘ilganidan keyin.

Yo‘ldosh ko‘pincha bachadon orqa devorining shilliq qavatida, endometriy va sitotrofoblastdan hosil bo‘ladi. Yo‘ldoshning qatlamlari (bachadondan homila tomon, gistologik tartibda):

1. Detsidua — o‘zgargan endometriy (tarkibida glikogen ko‘p bo‘lgan detsidual hujayralar),
2. Ror fibrinoidi (Langgans qatlami),
3. Trofoblast, lakunalarni qoplab, spiral arteriyalar devoriga o‘sib kiradi va ularning qisqarishiga yo‘l qo‘ymaydi,
4. Lakunalar, qon bilan to‘lgan bo‘shliqlar,
5. Sinsitiotrofoblast (ko‘p yadroli simplast, sitotrofoblastni qoplaydi),
6. Sitotrofoblast (alohida hujayralardan tashkil topib, sinsitiy hosil qiladi va biologik faol moddalarni ajratadi),
7. Stroma (biriktiruvchi to‘qima, qon tomirlari va Kashchenko—Hofbauer hujayralari — makrofaglar),
8. Amnion (yo‘ldosh ustidagi qismi ko‘proq homilaoldi suvlarini sintezlaydi, yo‘ldoshdan tashqaridagi qismi esa ularni so‘rib oladi).

Yo‘ldoshning homilaga tegishli qismi va onaga tegishli qismi — bazal detsidual parda — o‘rtasida ona qoni bilan to‘lgan bo‘shliqlar joylashgan. Yo‘ldoshning bu qismi detsidual to‘siqlar bilan 15-20 ta kosachasimon bo‘shliqqa (kotiledonlarga) bo‘linadi. Har bir kotiledonda homilaning kindik qon tomirlaridan tuzilgan asosiy shox mavjud. U ko‘p sonli xorion vorsinkalariga tarmoqlanib, kotiledon yuzasini hosil qiladi (rasmda Villus deb belgilangan). Platsentar to‘siq tufayli ona va homilaning qon oqimlari bevosita qo‘shilmaydi. Moddalar almashinuvi diffuziya, osmos yoki faol transport orqali amalga oshadi. Homiladorlikning 7-haftasidan boshlab^{[manba ko‘rsatilmaganiga 1814 kun bo‘lgan]}, bolaning yuragi ura boshlaganida, homila kislorod va oziq moddalarni yo‘ldosh orqali oladi. Homiladorlikning 12-haftasigacha bu tuzilma aniq shakllanmagan bo‘ladi; 6-haftagacha esa butun homila tuxumini o‘rab turadi va xorion deb ataladi.

Morfologik jihatdan yo‘ldosh homila qon tomirlari endoteliy hujayralari qatlami, ularning bazal membranasi, kapillyarlar atrofidagi siyrak biriktiruvchi to‘qima qatlami, trofoblastning bazal membranasi hamda sitotrofoblast va sinsitiotrofoblast qatlamlaridan iborat. Homila qon tomirlari yo‘ldosh ichida eng mayda kapillyarlargacha tarmoqlanib, tayanch to‘qimalar bilan birga xorion vorsinkalarini hosil qiladi. Bu vorsinkalar ona qoni bilan to‘lgan lakunalarga botib turadi.

Shuningdek qarang: Platsentofagiya^[ingl.]

Hayvonlarda yo‘ldoshning bir necha turi mavjud. Xaltalilarda — to‘liq rivojlanmagan yo‘ldosh bo‘lib, shu sababli homiladorlik davri juda qisqa (8—40 kun) davom etadi. Juft tuyoqlilarda — placenta diffusa epitelioxorial turga, placenta zonaria yirtqichlarda (endotelioxorial tur), placenta discoid (gemoxorial tur) kemiruvchilarda uchraydi, inson va odamsimon oliy maymunlardagi yo‘ldosh unga o‘xshaydi (metadiskoidal tur); placenta cotyledonaria yoki multiplex kavsh qaytaruvchilarda, placenta vera esa ko‘rsichqonlarda uchraydi. Ayrim hayvonlarda yo‘ldosh bachadon sutini yoki embriotrofni^[ingl.] ishlab chiqaradi (odamda ham yo‘ldosh rivojlanishining ilk bosqichida; buni arilardagi ari suti bilan adashtirmaslik kerak).

Sutemizuvchi urg‘ochilarning aksariyati, jumladan o‘txo‘r hayvonlar (sigirlar va boshqa kavsh qaytaruvchilar), yangi tug‘ilgan bolasini yalab bo‘lgach, darhol yo‘ldosh majmuasini yeydi. Ular buni nafaqat yirtqichlarni o‘ziga jalb qiladigan qon hidini yo‘qotish, balki tug‘ruqdan keyin zarur bo‘lgan vitaminlar va oziq moddalarni olish maqsadida ham qiladi.

• 
  Gistologik preparat: yo‘ldosh tomiridagi tromb, homilaning trombotik vaskulopatiyasida^[ingl.]
• 
  Bachadon bo‘yniga yaqin joylashgan va bachadon tubida normal joylashgan yo‘ldoshlarning ko‘chishi, shuningdek homilaning chanoq bilan oldinda kelishi tasvirlangan sxematik rasmlar
• 
  Kindik ichagining pardaga birikishi^[ingl.]
• 
  Yo‘ldoshni qo‘lda ajratish, yo‘ldosh va homila pardalari ushlanib qolganida^[ingl.]
• 
  Yo‘ldoshning bachadon devoriga o‘sib kirishi (yopishib qolishi) turlari va ularning uchrash chastotasi^[ingl.]
• 
  Inson yo‘ldoshining anomaliyalari, qo‘shimcha bo‘laklari va boshqalar

Homiladorlikdagi yo‘ldosh bilan bog‘liq buzilishlar deyarli faqat inson turiga xos bo‘lib, homiladorliklarning taxminan uchdan birida uchraydi. Bunday buzilishlarning ko‘pchiligi ona va homila o‘limi hamda kasallanish ko‘rsatkichlarini oshiradi va ona hamda bolaning sog‘lig‘iga umrbod ta’sir qilishi mumkin. Yo‘ldosh va homilaning o‘sish dinamikasi bir-biri bilan chambarchas bog‘liq; ular tug‘ilgandan keyingi salomatlikni bashoratlashda muhim ko‘rsatkichlardir. Homilaning o‘sishi oziq moddalar yetarliligiga bog‘liq. Bu esa, o‘z navbatida, onaning oziqlanishi, bachadon va yo‘ldoshning qon bilan ta’minlanishi, yo‘ldosh vorsinkalarining rivojlanishi hamda vorsinkali trofoblast va homila-yo‘ldosh qon aylanish tizimining ushbu oziq moddalarni tashish qobiliyati bilan bog‘liq.

Bachadon-yo‘ldosh spiral arteriyalarining qayta tuzilishi bilan kechadigan fiziologik o‘zgarishlar muvaffaqiyatli platsentatsiya va yo‘ldoshning normal ishlashi uchun asosiy shartdir. Bu murakkab jarayon bo‘lib, bachadon devoridagi ona detsidual immun hujayralari va to‘qimalarga kirib boruvchi trofoblastlarning o‘zaro murakkab ta’sirini o‘z ichiga oladi, biroq shu bilan cheklanmaydi. Normal homiladorlikda bachadon-yo‘ldosh spiral arteriyalari devoridagi silliq mushak hujayralari to‘qimaga kirib boruvchi trofoblastlar va fibrinoid bilan almashinadi, arteriyalar diametri esa 5-10 baravar kengayadi. Bachadon-yo‘ldosh spiral arteriyalarining yetarlicha qayta tuzilmasligi erta boshlanadigan preeklampsiya va boshqa bir necha asosiy akusherlik sindromlari, jumladan homila o‘sishining cheklanishi, yo‘ldoshning muddatidan oldin ko‘chishi va homila pardalarining o‘z-o‘zidan muddatidan oldin yorilishi bilan bog‘liq.

Yo‘ldosh bilan bog‘liq homila o‘sishining cheklanishi, avvalo, homiladorlikning dastlabki bosqichlarida yo‘ldoshni qon bilan ta’minlaydigan bachadon spiral arteriyalarining yetarlicha qayta tuzilmasligi oqibatida yuzaga keladi. Natijada qon oqimining yetishmasligi (malperfuziya) yo‘ldosh to‘qimalarida hujayraviy stressni keltirib chiqaradi; bu oqsil sintezining tanlab susayishiga va hujayralar ko‘payishining kamayishiga olib keladi. Og‘irroq holatlarda yo‘ldosh infarkti maydonlarining ortishi va fibrin to‘planishi ushbu ta’sirlarni kuchaytiradi. Shu sababli vorsinkalar hajmi va ona bilan homila o‘rtasidagi moddalar almashinuv yuzasi kichrayadi. Genlarning imprintingga uchragan va uchramagan ekspressiyasida keng ko‘lamli boshqaruv buzilishlari sodir bo‘ladi; bu transport, endokrin, metabolik hamda immun funksiyalarga ta’sir qiladi. Ikkilamchi o‘zgarishlar, jumladan yo‘ldoshning asosiy vorsinkalaridagi homila arteriyalarini o‘rab turgan silliq mushak hujayralarining dedifferensiatsiyasi kindik arteriyasida diastola oxiridagi qon oqimining yo‘qligi yoki teskari yo‘nalishi hamda tug‘ilish vaznining pastligi bilan o‘zaro bog‘liq. Ko‘plab morfologik o‘zgarishlarni, asosan yo‘ldosh ichidagi qon tomir shikastlanishlarini ultratovush tekshiruvi yoki magnit-rezonans tomografiya orqali ko‘rish mumkin. Bu ularning paydo bo‘lishi va kuchayishini in vivo (tirik organizmda) kuzatishga imkon beradi. Kindik ichagi va yo‘ldosh shaklining tug‘ma anomaliyalari bachadon-yo‘ldosh qon aylanish tizimi rivojlanishining buzilishi bilan bog‘liq bo‘lmagan yagona yo‘ldoshga oid holatlardir; ularning homila o‘sishiga ta’siri cheklangan.

Avvalo hayvonlar yo‘ldoshi, shuningdek abort natijasida olingan yo‘ldosh odamlar tomonidan ishlatiladi^[ingl.]; xususan, ayrim dori vositalari, kosmetika mahsulotlari va boshqa moddalarni ishlab chiqarishda qo‘llanadi.

Shuningdek, yo‘ldosh majmuasi, ayniqsa yo‘ldosh farmakologiyada platsentar preparatlar olish, transfuziologiyada kindik qonini yig‘ish, mikrobiologiyada oziqa muhitlarini tayyorlash, sitologiya va transplantologiyada o‘zak hujayralarni olishda ham ishlatilishi mumkin.

Turli xalqlarda yo‘ldosh bilan bog‘liq qator e’tiqodlar va urf-odatlar mavjud bo‘lgan. Masalan, Rusda bola tug‘ilganidan keyin yo‘ldoshni daraxt tagiga ko‘mish odati bo‘lgan. Yo‘ldoshdan xalq tabobatida, xususan, Xitoy va yapon xalq tabobatida, shuningdek boshqa mamlakatlardagi zamonaviy muqobil tibbiyotda biologik faol qo‘shimchalar yoki turli urfga aylangan amaliyotlar (masalan, platsentofagiya^[ingl.]) shaklida foydalaniladi. Bunday usullarning samaradorligi ko‘pincha ilmiy isbotlanmagan va ular sharlatanlik usuli sifatida ham qo‘llanadi. Ayrim mamlakatlarda inson yo‘ldoshini iste’mol qilish qonun bilan taqiqlangan, ba’zilarida esa bu hatto kannibalizm bilan tenglashtiriladi.

• 
  Inson yo‘ldoshi, egizak homilada
• 
  Plastinat — homila qon tomirlari, jumladan kindik ichagi va yo‘ldoshga tegishli tomirlar; yumshoq to‘qimalar olib tashlangan
• 
  Yo‘ldosh majmuasi va yo‘ldoshi, yaqinda buzoqlagan sigir
• 
  Yo‘ldoshning echki tomonidan yeyilishi
• 
  Yo‘ldosh majmuasining ajralib chiqishi, yaqinda qo‘zilagan qo‘yda
• 
  Emayotgan yangi tug‘ilgan dengiz sheri bolasining o‘ng tomonida Galapagos dengiz sherining yo‘ldosh majmuasi

• Yo‘ldosh / Bodyajina V. I., Jeleznov B. I., Nadirashvili S. A. // Katta tibbiyot ensiklopediyasi : 30 jildda / bosh muharrir B. V. Petrovskiy. — 3-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1982. — J. 19 : Perelman — Pnevmopatiya. — 536 b. : rasmlar.
• Yo‘ldosh majmuasi // Katta tibbiyot ensiklopediyasi : 30 jildda / bosh muharrir B. V. Petrovskiy. — 3-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1983. — J. 20 : Pnevmopeksiya — Prednizolon. — 560 b. : rasmlar.
• Tug‘ruqning yo‘ldosh ajralish davri / Novikov Yu. I. // Katta tibbiyot ensiklopediyasi : 30 jildda / bosh muharrir B. V. Petrovskiy. — 3-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1983. — J. 20 : Pnevmopeksiya — Prednizolon. — 560 b. : rasmlar.
• Yo‘ldosh birikish maydoni / Bodyajina V. I. // Katta tibbiyot ensiklopediyasi : 30 jildda / bosh muharrir B. V. Petrovskiy. — 3-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1982. — J. 19 : Perelman — Pnevmopatiya. — 536 b. : rasmlar.
• Repina M. A. Yo‘ldoshning bachadon devoriga yopishib qolishi // Katta tibbiyot ensiklopediyasi, 3-nashr. — M.: Sovet ensiklopediyasi. — 21-jild.
• Kurisheva K. A. Platsentar polip // Katta tibbiyot ensiklopediyasi, 3-nashr. — M.: Sovet ensiklopediyasi. — 19-jild.
• Nedzved M. K., Cherstviy Ye. D. Patologik anatomiya // Minsk: Visheyshaya shkola, 2011. — 640 b. ISBN 978-985-06-1975-4. (505—524-b. 21.2-bo‘lim: Yo‘ldosh majmuasi patologiyasi).
• Gavorka Ye. Inson yo‘ldoshi, 1970.
• Milovanov A. P. Ona–yo‘ldosh–homila tizimi patologiyasi: shifokorlar uchun qo‘llanma. — Moskva: «Meditsina». 1999-y. — 448 b.
• To‘qima terapiyasi. SSSR Tibbiyot fanlari akademiyasi akademigi N. A. Puchkovskaya tahriri ostida. Kiyev, «Zdorovya», 1975-y., 208 b.
• Filatov V. P. To‘qima terapiyasi (biogen stimulyatorlar haqidagi ta’limot).
• Moskvadagi Jamiyatning Markaziy ma’ruzalar zalida shifokorlar uchun o‘qilgan ommaviy ma’ruzalar stenogrammasi (uchinchi, to‘ldirilgan nashr). — M.: Znaniye, 1955. — 63 b.
• Tsirelnikov N. I. Yo‘ldoshning gistofiziologiyasi, 1981.
• Shirshev S. V. Reproduksiya jarayonlarini immun nazorat qilish mexanizmlari. Yekaterinburg: Rossiya Fanlar akademiyasi Ural bo‘limi nashriyoti, 1999. 381 b.
• Sapin M. R., Bilich G. L. Inson anatomiyasi: 3 jildli darslik. — 3-tuzatilgan va to‘ldirilgan nashr. — M.: GEOTAR-Media, 2009. — 2-jild. — 496 b.