Jinsiy yetilish, shuningdek, pubertat davri yoki pubertat (lotincha lot. pubertas — «voyaga yetish, jinsiy yetuklik») — o‘smir organizmida yuz beradigan o‘zgarishlar jarayoni bo‘lib, buning natijasida u voyaga yetadi va nasl qoldirish qobiliyatiga ega bo‘ladi. Insonda jinsiy yetilish bir necha yil davom etadi: qiz bolalarda 8—9 yoshdan, o‘g‘il bolalarda 10—11 yoshdan boshlanib, qizlarda 16—17 yoshgacha, yigitlarda esa 16—18 yoshgacha davom etadi. Jinsiy yetilish bosh miyadan jinsiy bezlarga: moyaklarga (o‘g‘il bolalarda) va tuxumdonlarga (qizlarda) yuboriladigan signallar yordamida boshlanadi. Bu signallarga javoban jinsiy bezlar turli xil gormonlar ishlab chiqaradi. Bu gormonlar miya, suyaklar, mushaklar, teri va reproduktiv a’zolarning o‘sishi hamda rivojlanishini rag‘batlantiradi. Tananing o‘sishi pubertat davrining birinchi yarmida tezlashadi va jinsiy yetilish yakunlanganda butunlay to‘xtaydi. Jinsiy yetilish boshlanguniga qadar qiz va o‘g‘il bolalar tana tuzilishidagi farqlar deyarli faqat jinsiy a’zolar bilan cheklanadi. Jinsiy yetilish davomida organizmning ko‘plab tuzilmalari va tizimlarining o‘lchami, shakli, tarkibi hamda faoliyatida sezilarli farqlar shakllanadi. Ularning eng yaqqol ko‘rinadiganlari ikkilamchi jinsiy belgilar deb ataladi.

Atamalar jinsiy yetilish davri va pubertat jinsiy tizimdagi o‘zgarishlarnigina ifodalaydi, ulg‘ayishning madaniy va ijtimoiy jihatlarini esa qamrab olmaydi. Bunday jihatlarni ifodalash uchun «o‘smirlik davri».

Shaxsiy farqlar sezilarli bo‘lishiga qaramay, pubertat qizlarda o‘rtacha 9—12 yoshda, o‘g‘il bolalarda 10—13 yoshda boshlanadi va qizlarda 14 yoshga, yigitlarda esa 15 yoshga kelib yakunlanadi. O‘g‘il bolalarda jinsiy yetilishning asosiy gormoni testosteron bo‘lib, u erkak organizmiga xos belgilarning shakllanishi, jumladan suyaklarning bo‘yiga o‘sishi bilan bog‘liq barcha jarayonlarga ta’sir qiladi. Testosteron ustunlik qilishiga qaramay, ushbu gormonning sezilarli qismi metabolizm jarayonida estrogenlarga aylanadi. Estrogenlar suyaklarning o‘sish zonalarini yopish xususiyatiga ega, biroq o‘g‘il bolalarda estrogenlar darajasi qizlardagiga qaraganda ancha sekin oshadi. Shu sababli o‘g‘il bolalarning bo‘yi uzoqroq vaqt va jadalroq o‘sadi. Pubertat boshlanishidan oldin o‘g‘il bolalar qizlardan o‘rtacha 2 sm past bo‘lsa, uning oxirida yigitlar qizlardan o‘rtacha 13 sm baland bo‘ladi.

Qizlarda pubertat davrida asosiy o‘rinni estrogen guruhiga kiruvchi estradiol gormoni egallaydi. U sut bezlari va ayol jinsiy a’zolarining o‘sishi hamda rivojlanishini ta’minlaydi. Qizlarda estradiol darajasi o‘g‘il bolalardagiga nisbatan ertaroq ko‘tarila boshlaydi va yuqori ko‘rsatkichga ham ertaroq yetadi. Shu bois qizlar yigitlardan oldin jinsiy yetuklikka erishadi va bo‘y o‘sishi ham ertaroq to‘xtaydi.

Pubertat boshlanishi gonadotropin-rilizing gormon (GnRG)ning gipotalamusda yuqori darajada pulsatsiyali ajralib chiqishi bilan bog‘liq. Ushbu gormon lyuteinlashtiruvchi va follikulani stimullovchi gormonlarning gipofizda ishlab chiqarilishini rag‘batlantiradi. GnRG darajasining ko‘tarilish sababi aniq aniqlanmagan, ammo bunda leptin muhim rol o‘ynashi taxmin qilinadi. Uning darajasi jinsiy yetilish boshida sezilarli oshadi va bu davr tugagach pasayadi.

Jinsiy a’zolar va fertillik

O‘g‘il bolalarda jinsiy yetilishning dastlabki belgisi moyaklarning kattalashishidir (adrenarxe). 1 yoshdan pubertat boshlanguniga qadar moyaklar o‘lchami deyarli o‘zgarmaydi: uzunligi 2—3 sm, eni esa 1,5—2 sm bo‘ladi. Pubertat boshlanishidan 6 yil o‘tgach, moyaklarning hajmi 18—20 sm³ ga yetadi, ammo erkaklarda moyak o‘lchami individual farq qilishini hisobga olish kerak. Moyaklar ikkita asosiy vazifani bajaradi: gormonlar ishlab chiqarish va spermatozoidlar hosil qilish. Birinchi vazifa ertaroq boshlanadi va ikkinchisini rag‘batlantiradi. Jinsiy yetilish boshlanganidan bir yil o‘tiboq o‘g‘il bolalarning ertalabki siydigida spermatozoidlarni aniqlash mumkin. Jinsiy olat (penis) moyaklar kattalasha boshlaganidan ko‘p o‘tmay o‘sa boshlaydi. Jinsiy olat kattalashishi bilan birga ereksiyalar, so‘ngra pollyutsiyalar.

Tuklarning o‘sishi (adrenarxe)

Dastlab qov tuklari jinsiy a’zolar o‘sa boshlaganidan ko‘p o‘tmay paydo bo‘ladi. Avval jinsiy olatning asosida oz miqdorda ko‘ringan tuklar asta-sekin qalinlashib, butun qov uchburchagini qoplaydi, so‘ngra sonlarga va qorinning oq chizig‘i bo‘ylab kindikkacha tarqaladi. Bir necha oy yoki hatto bir necha yil o‘tgach, qo‘ltiq ostida, orqa chiqaruv teshigi atrofida, yuqori lab ustida, quloqlar yonida, so‘rg‘ichlar atrofida va iyakda tuklar o‘sa boshlaydi. Tuklarning o‘sish ketma-ketligi va tezligi har bir kishida turlicha. Hayot davomida qo‘l, oyoq, ko‘krak, qorin va orqadagi tuklar o‘sishda davom etib, qalinlashadi. Barcha erkaklarda ham yuzning barcha qismlarida tuk o‘smaydi, ayrimlarining ko‘kragida esa tuk bo‘lmaydi.

Ovozning mutatsiyasi (o‘zgarishi)

Androgenlar ta’sirida hiqildoq o‘sadi, ovoz boylamlari uzayib, qalinlashadi. Natijada ovoz pastroq chiqadi. Ovozning o‘zgarishi odatda tana bo‘yining keskin o‘sishiga to‘g‘ri keladi va nisbatan qisqa davrda sodir bo‘ladi. Bunda ovoz beqaror bo‘lib turishi mumkin. Erkaklarga xos ovoz o‘rtacha 13-14 yoshda shakllanadi va odatda yuzda tuklar paydo bo‘lishi hamda suyaklarning o‘sish zonalari yopilishidan oldin yuz beradi.

O‘sish zonalari

O‘sishning asosiy cho‘qqisi 11-12 yoshga to‘g‘ri keladi; bir yil ichida yigitning bo‘yi 10 sm gacha o‘sishi mumkin. 15 yoshga kelib yigitning bo‘yi biologik otasining bo‘yi bilan aynan bir xil bo‘ladi. Rossiyalik odatiy erkakning yakuniy bo‘yi ko‘pincha 1 m 75 sm atrofida bo‘lishini hisobga olsak, taxminan 170 sm bo‘y 16 yosh uchun me’yor doirasidagi ko‘rsatkich hisoblanadi.

Erkaklarga xos tana tuzilishi va mushaklar

Pubertat oxiriga kelib yigitlarning suyaklari qizlarnikiga qaraganda og‘irroq, mushak massasi esa deyarli ikki baravar ko‘p bo‘ladi. Ayrim suyaklar (yelkalar, jag‘lar) ancha tez o‘sadi, bu esa erkak va ayol tana tuzilishida sezilarli farqlarni yuzaga keltiradi. Mushak massasining ortishi jinsiy yetilish davrining oxirida boshlanib, bo‘y keskin o‘sganidan bir yil o‘tib eng yuqori darajaga yetadi. Mushaklar pubertat tugaganidan keyin ham kattalashishi mumkin, biroq bu jarayon sekinroq kechadi.

Sut bezlari

Ko‘krakning o‘sishi (telarxe) jinsiy yetilishning birinchi belgisi bo‘lib, o‘rtacha 10,5 yoshda kuzatiladi. Dastlab areola (so‘rg‘ich atrofidagi qoramtir doira) ostida bir yoki ikkala tomonda kichik, og‘riqli qattiqlashish paydo bo‘ladi. 6—12 oy o‘tgach, bunday qattiqlashish ikkala tomonda ham kuzatila boshlaydi, kattalashadi, yumshaydi va areola chegarasidan tashqariga chiqadi. 2 yil ichida sut bezlari yetilgan o‘lcham va shaklga ega bo‘ladi, so‘rg‘ichlar aniq ko‘rina boshlaydi. Qizlarda sut bezlarining o‘lchami va shakli sezilarli individual farqlarga ega.

Qov tuklari

Qov sohasidagi tuklar sut bezlari o‘sa boshlaganidan bir necha oy keyin paydo bo‘ladi. Qizlarning 15 % ida bu belgi birinchi bo‘lib namoyon bo‘ladi. Dastlab jinsiy lablarda yakka-yakka tuklar paydo bo‘lib, 6—12 oy ichida qovga tarqaladi. Keyinchalik tuklar ko‘payib, butun qov uchburchagini qoplaydi.

Jinsiy a’zolar, hayz ko‘rish, fertillik

Estrogenlar ta’sirida epiteliy qin devorida qalinlashadi va uning hujayralari faol ravishda ko‘chib tusha boshlaydi. Bachadon bo‘yni oz miqdorda shilliq ajrata boshlaydi. Natijada qindan oqish ajralmalar — o‘smirlik davriga xos oq ajralmalar paydo bo‘ladi. Tuxumdonlar va bachadon kattalashadi, tuxumdonlarda follikulalar o‘sa boshlaydi. Bu davrda ultratovush tekshiruvi o‘tkazilganda ko‘plab mayda kistalar — follikulalarni ko‘rish mumkin. Birinchi hayz (menarxe) odatda sut bezlari o‘sa boshlaganidan 2 yil o‘tib yuz beradi, dastlabki 2 yil davomida hayz sikllari muntazam bo‘lmasligi mumkin. Birinchi yilda hayz sikllarining aksariyatida ovulyatsiya sodir bo‘lmaydi, ikkinchi yilda esa sikllarning faqat yarmida sodir bo‘ladi. Shu sababli bu davrda fertillik cheklangan bo‘lsa-da, homilador bo‘lish to‘liq mumkin. Keyinchalik qiz jinsiy yetuklikka erishgan deb hisoblanadi.

Tana tuzilishi va yog‘ning taqsimlanishi

Pubertat davomida estrogenlar darajasining yuqori bo‘lishi ta’sirida tos suyaklari eniga o‘sadi, natijada sonlar kengayadi. Yog‘ to‘qimasi ko‘payadi va pubertat oxiriga kelib uning hajmi yigitlardagidan ikki baravar ko‘p bo‘ladi. Yog‘ asosan sut bezlari, sonlar, dumbalar, yelka kamari va qov sohasida to‘planadi.

Qo‘ltiq tuklari, tana hidi va akne

Androgenlar ta’sirida ikkala jinsda ham qo‘ltiq ostida tuklar o‘sadi va ter tarkibidagi yog‘ kislotalari tufayli uning hidi o‘zgaradi. Androgenlar teridagi yog‘ bezlaridan yog‘ ajralishini ham kuchaytiradi, bu esa bakteriyalarning ko‘proq ko‘payishi va akne paydo bo‘lishiga olib keladi.

• Tarixiy siljish: jinsiy yetilish boshlanadigan o‘rtacha yosh 1840-yillardan buyon sezilarli pasaygan va har o‘n yilda taxminan 4 oyga kamayib borgan.
• Genetika: qizlarning 46 % ida jinsiy yetilish onalari bilan bir xil yoshda boshlanadi. Bu genetik omillar ta’sirini ko‘rsatadi. Ushbu ma’lumotning nasldan naslga o‘tishi uchun mas’ul bo‘lgan aniq gen esa hali noma’lum. Bu androgen gormoni bilan bog‘liq gen bo‘lishi mumkin deb taxmin qilinadi.
• Ovqatlanish: jinsiy yetilish qachon boshlanishiga, ayniqsa qizlarda, ovqatlanish xususiyatlari eng kuchli ta’sir ko‘rsatadi. O‘sish va faollik uchun zarur bo‘lgan miqdordan ortiqcha kaloriyalar teriosti yog‘i shaklida to‘planadi. Yog‘ esa homilani ko‘tarish va chaqaloqni emizish uchun zarur. Shu sababli ma’lum miqdordagi yog‘ zaxirasi organizmda jinsiy yetilish va fertillik uchun energiya yetarli ekanini bildiradi. Masalan, vegetarian oilalardagi qizlarda pubertat hayvon oqsillarini iste’mol qiladigan oilalardagi qizlarga qaraganda kechroq boshlanishi kuzatiladi.
• Jamiyat: jinsiy yetilishning boshlanish vaqti irqiy, milliy va ijtimoiy jihatdan farqlanadi. Turli xalqlarda menarxe boshlanadigan o‘rtacha yosh 12 dan 18 yoshgacha o‘zgaradi: eng erta boshlanish negroid irqiga mansub qizlarda, eng kech boshlanish esa baland tog‘li hududlarda yashovchi osiyoliklarda qayd etilgan.

Muddatidan oldingi jinsiy rivojlanish — qizlarda 8 yoshdan, o‘g‘il bolalarda esa 9 yoshdan oldin jinsiy yetilish davrining boshlanishidir.

Agar epifiz bezi, gipotalamus sohasida patologik jarayonlar yuz bersa, gipotalamus-gipofiz tizimida odatiy jinsiy yetilishga va gonadotrop gormonlar ajralishiga o‘xshash o‘zgarishlar ro‘y beradi. Bu gormonlar gipofizda ishlab chiqariladi. Natijada pubertatgacha bo‘lgan va pubertat davrlariga o‘xshash jinsiy rivojlanish kuzatiladi. Bu haqiqiy muddatidan oldingi jinsiy rivojlanish deb ataladi; u o‘g‘il bolalarda ham, qizlarda ham doimo izoseksual (o‘z jinsiga xos) bo‘ladi. Gonada o‘smalari, boshqa o‘smalar yoki buyrakusti bezlari po‘stlog‘i faoliyati buzilishida soxta muddatidan oldingi jinsiy rivojlanish boshlanadi: gonadotropinlar ajralishi kuchaymaydi, biroq jinsiy gormonlar buyrakusti bezlari po‘stlog‘i yoki gonada o‘smalari tomonidan me’yordan ortiq ishlab chiqariladi. Bu holat odatdagi pubertatgacha bo‘lgan yoki pubertat davriga xos o‘zgarishlarga mos kelmaydi; gonadalar esa yetilmagan bo‘lib qoladi.

Qizlarda soxta muddatidan oldingi jinsiy rivojlanish adrenogenital sindromda geteroseksual (qarama-qarshi jinsga xos) yoki tuxumdonlar o‘smalarida izoseksual bo‘lishi mumkin; o‘g‘il bolalarda esa izoseksual bo‘ladi.

• Lipskiy A. A. Voyaga yetish // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 j. (82 j. va 4 qo‘shimcha j.). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.