Yadro yoqilg‘isi nima

Issiqlik ajratuvchi yig‘ma (TVS)
Yoqilg‘i tabletkalari

Yadro yoqilg‘isi — materiallar bo‘lib, ular yadro reaktorlarida boshqariladigan zanjirli yadro bo‘linishi reaksiyasini amalga oshirish uchun ishlatiladi. Yadro yoqilg‘isi insoniyat foydalanadigan boshqa turdagi yoqilg‘idan tubdan farq qiladi: uning energiya sig‘imi nihoyatda yuqori, biroq u inson uchun juda xavfli bo‘lib, bu undan foydalanishga ko‘plab cheklovlar qo‘yadi. Shu va boshqa ko‘plab sabablarga ko‘ra, yadro yoqilg‘isidan foydalanish har qanday organik yoqilg‘idan ko‘ra ancha murakkab bo‘lib, uni ishlatishda ko‘plab maxsus texnik va tashkiliy choralarni ko‘rish, shuningdek, u bilan ishlaydigan xodimlarning yuqori malakaga ega bo‘lishi talab etiladi.

Umumiy ma’lumot

Zanjirli yadro reaksiyasi yadroning ikki qismga bo‘linishidan iborat bo‘lib, bu qismlar bo‘linish parchalari deb ataladi; bunda bir vaqtning o‘zida bir nechta (2—3 ta) neytron hosil bo‘ladi. Ular, o‘z navbatida, keyingi yadrolarning bo‘linishiga sabab bo‘lishi mumkin. Bunday bo‘linish boshlang‘ich modda atomi yadrosiga neytron kelib urilganda yuz beradi. Bo‘linish natijasida hosil bo‘lgan parchalar katta kinetik energiyaga ega bo‘ladi. Bo‘linish parchalarining modda ichida sekinlashishi ko‘p miqdorda issiqlik ajralishi bilan kechadi. Bo‘linish parchalari — bevosita bo‘linish natijasida hosil bo‘lgan yadrolardir. Bo‘linish parchalari va ularning radioaktiv parchalanish mahsulotlari odatda bo‘linish mahsulotlari. Har qanday energiyali neytronlar ta’sirida bo‘linadigan yadrolar bo‘linuvchi yadro moddasi (odatda, atom raqami toq bo‘lgan moddalar) deb ataladi. Ayrim yadrolar faqat energiyasi muayyan chegaraviy qiymatdan yuqori bo‘lgan neytronlar ta’sirida bo‘linadi (odatda, atom raqami juft bo‘lgan elementlar). Bunday yadrolar xomashyo materiali deb ataladi, chunki ular neytronni yutganda bo‘linuvchi yadro moddasining yadrolari hosil bo‘ladi. Bo‘linuvchi yadro moddasi va xomashyo materialining birikmasi yadro yoqilg‘isi deb ataladi.

Yadro 235U yadrosi bo‘linish energiyasining turli bo‘linish mahsulotlari o‘rtasida taqsimlanishi:

Bo‘linish parchalarining kinetik energiyasi162 MeV 81 %
Bo‘linish neytronlarining kinetik energiyasi5 2,5
Neytronlar yutilishiga hamrohlik qiluvchi γ-nurlanish energiyasi10 5
Bo‘linish mahsulotlarining γ-nurlanish energiyasi6 3
Bo‘linish mahsulotlarining β-nurlanish energiyasi5 2,5
Neytrinolar olib ketadigan energiya11 5,5
Bo‘linishning umumiy energiyasi~200 MeV 100 %

Neytrino energiyasi qaytarib bo‘lmaydigan tarzda olib ketilgani sababli, foydalanish uchun faqat 188 MeV/atom = 30 pJ/atom = 18 TJ/mol = 76,6 TJ/kg energiya qoladi (boshqa ma’lumotlarga ko‘ra (havolaga qarang) 205,2 — 8,6 = 196,6 MeV/atom).

Tabiiy uran uchta izotopdan iborat: 238U (99,282 %), 235U (0,712 %) va 234U (0,006 %). U har doim ham yadro yoqilg‘isi sifatida yaroqli bo‘lavermaydi, ayniqsa konstruksion materiallar va sekinlashtirgich neytronlarni kuchli yutadigan bo‘lsa. Bunday holatda yadro yoqilg‘isi boyitilgan uran asosida tayyorlanadi. energetik reaktorlarda (issiqlik neytronlarida ishlaydigan) boyitish darajasi 6 % dan kam bo‘lgan uran ishlatiladi; tez va oraliq neytronlarda ishlaydigan reaktorlarda esa uranning boyitish darajasi 20 % dan yuqori bo‘ladi. Boyitilgan uran maxsus boyitish zavodlarida olinadi.

AES uchun mo‘ljallangan, massasi 4,5 gramm bo‘lgan bitta yoqilg‘i «tabletkasi» 10¹⁰ J issiqlik energiyasi beradi.

Tasnifi

Yadro yoqilg‘isi ikki turga bo‘linadi:

Kimyoviy tarkibiga ko‘ra, yadro yoqilg‘isi quyidagicha bo‘lishi mumkin:

Turlari: TRISO [inglizcha]

Qo‘llanilishining nazariy jihatlari

Ko‘rib chiqish qulay bo‘lishi uchun yoqilg‘i elementlari sektorlarining bir qismi kesib olingan ushbu yoqilg‘i yig‘masi maketining ajratilgan qismida yoqilg‘i tabletkalari ko‘rinib turibdi

Yadro yoqilg‘isi yadro reaktorlarida bir necha santimetr o‘lchamdagi tabletkalar ko‘rinishida ishlatiladi. Ular odatda germetik yopilgan issiqlik ajratuvchi elementlar (TVELlar) ichiga joylashtiriladi. O‘z navbatida, ulardan foydalanish qulay bo‘lishi uchun bir necha yuztasi issiqlik ajratuvchi yig‘malarga (TVS) birlashtiriladi.

Yadro yoqilg‘isiga TVEL qobiqlari bilan kimyoviy jihatdan mos bo‘lish, yetarlicha yuqori erish va bug‘lanish haroratiga hamda yaxshi issiqlik o‘tkazuvchanlikka, neytronlar bilan nurlantirilganda hajmi ozgina kengayishi va ishlab chiqarish texnologiyasining qulayligi kabi yuqori talablar qo‘yiladi.

Metall uran yadro yoqilg‘isi sifatida nisbatan kam ishlatiladi. Uning maksimal harorati 660 °C bilan cheklangan. Bu haroratda uranning kristall tuzilishi o‘zgaradigan fazaviy o‘tish sodir bo‘ladi. Fazaviy o‘tish uran hajmining ortishi bilan kechadi, bu esa TVELlar qobig‘ining buzilishiga olib kelishi mumkin. 200—500 °C harorat oralig‘ida uzoq vaqt nurlantirilganda uran radiatsion o‘sishga moyil bo‘ladi. Bu hodisa nurlantirilgan uran sterjenining uzayishini anglatadi. Tajribalarda uran sterjenining uzunligi ikki-uch baravar ortgani kuzatilgan.

Metall urandan foydalanish, ayniqsa harorat 500 °C dan yuqori bo‘lganda, uning shishishi sababli qiyinlashadi. Yadro bo‘lingandan so‘ng ikkita bo‘linish parchasi hosil bo‘ladi; ularning umumiy hajmi uran (plutoniy) atomining hajmidan kattaroq. Bo‘linish parchalari atomlarining bir qismi gaz atomlaridir (kripton, ksenon va boshqalar). Gaz atomlari uran g‘ovaklarida to‘planib, harorat oshishi bilan kuchayadigan ichki bosim hosil qiladi. Bo‘linish jarayonida atomlar hajmining o‘zgarishi va gazlarning ichki bosimi ortishi natijasida uran hamda boshqa yadro yoqilg‘ilari shisha boshlaydi. Shishish deganda yadrolarning bo‘linishi bilan bog‘liq yadro yoqilg‘isi hajmining nisbiy o‘zgarishi tushuniladi.

Shishish TVELlarning yonish darajasi va haroratiga bog‘liq. Bo‘linish parchalari soni yonish darajasi ortishi bilan, gazning ichki bosimi esa yonish darajasi va harorat ortishi bilan ko‘payadi. Yadro yoqilg‘isining shishishi TVEL qobig‘ining buzilishiga olib kelishi mumkin. Yadro yoqilg‘isi mexanik xossalari yuqori bo‘lsa, shishishga kamroq moyil bo‘ladi. Metall uran esa bunday materiallar jumlasiga kirmaydi. Shu sababli metall uranni yadro yoqilg‘isi sifatida qo‘llash yonish chuqurligini cheklaydi; bu yadro yoqilg‘isining eng muhim xususiyatlaridan biridir.

Yoqilg‘ining radiatsiyaga chidamliligi va mexanik xossalari uranni legirlash orqali yaxshilanadi. Bu jarayonda uranga oz miqdorda molibden, alyuminiy va boshqa metallar qo‘shiladi. Legirlovchi qo‘shimchalar yadro yoqilg‘isi tomonidan bitta neytron yutilishiga to‘g‘ri keladigan bo‘linish neytronlari sonini kamaytiradi. Shu sababli uranga neytronlarni kam yutadigan materiallardan tayyorlangan legirlovchi qo‘shimchalar tanlashga intilinadi.

Yaxshi yadro yoqilg‘ilariga uranning ayrim qiyin eriydigan birikmalari: oksidlari, karbidlari va intermetall birikmalar kiradi. Eng keng qo‘llaniladigan keramika — uran dioksidi UO2. Uning erish harorati 2800 °C, zichligi esa 10,2 g/sm³ ga teng. Uran dioksidida fazaviy o‘tishlar kuzatilmaydi va u uran qotishmalariga qaraganda kamroq shishadi. Bu yonish darajasini bir necha foizgacha oshirish imkonini beradi. Uran dioksidi yuqori haroratlarda sirkoniy, niobiy, zanglamaydigan po‘lat va boshqa materiallar bilan o‘zaro ta’sirlashmaydi. Keramikaning asosiy kamchiligi — past issiqlik o‘tkazuvchanligi — 4,5 kJ/(m·K); bu reaktorning solishtirma quvvatini erish harorati bilan cheklaydi. Masalan, uran dioksidi asosida ishlaydigan VVER reaktorlarida issiqlik oqimining maksimal zichligi 1,4⋅103 kW/m² dan oshmaydi, bunda sterjenli TVELlarda maksimal harorat 2200 °C ga yetadi. Bundan tashqari, qizigan keramika juda mo‘rt bo‘lib, yorilishi mumkin.

Plutoniy past erish haroratiga ega metallarga kiradi. Uning erish harorati 640 °C. Plutoniy plastik xossalari yomon bo‘lgani uchun unga deyarli mexanik ishlov berib bo‘lmaydi. Plutoniy zaharliligi TVELlarni tayyorlash texnologiyasini murakkablashtiradi. Yadro yoqilg‘isini tayyorlashda odatda plutoniy dioksidi, plutoniy karbidlari bilan uran karbidlari aralashmasi hamda plutoniyning metallar bilan qotishmalari qo‘llaniladi.

Dispers yoqilg‘ilar yuqori issiqlik o‘tkazuvchanligi va yaxshi mexanik xossalari bilan ajralib turadi. Ularda mayda UO2, UC, PuO2 va uran hamda plutoniyning boshqa birikmalaridan iborat zarrachalar metall matritsa ichiga geterogen tarzda joylashtiriladi. Matritsa alyuminiydan, molibdendan, zanglamaydigan po‘latdan va boshqa materiallardan tayyorlanadi. Matritsa materiali dispers yoqilg‘ining radiatsiyaga chidamliligi va issiqlik o‘tkazuvchanligini belgilaydi. Masalan, Birinchi AESning dispers yoqilg‘isi tarkibida 9 % molibden bo‘lgan uran qotishmasi zarrachalaridan iborat bo‘lib, ular magniyga quyilgan.

Amaliy qo‘llanilishi

AESlarga va boshqa yadro qurilmalariga yoqilg‘i ancha murakkab texnik qurilmalar — issiqlik ajratuvchi yig‘malar (TVS) ko‘rinishida yetkazib beriladi. Ular reaktor turiga qarab, uning ishlashi davomida bevosita yuklanadi (masalan, RBMK turidagi reaktorlarda, Rossiyada) yonib bo‘lgan TVSlar o‘rniga yoki ishlatib bo‘lingan yig‘malar ta’mirlash kampaniyasi vaqtida yirik guruhlar bilan almashtiriladi (masalan, Rossiya reaktorlaridagi VVER yoki boshqa mamlakatlardagi ularning analoglari, PWR va boshqalar). Ikkinchi holatda har bir yangi yuklashda odatda yoqilg‘ining uchdan bir qismi almashtiriladi va uning reaktorning faol zonasidagi joylashuvi to‘liq o‘zgartiriladi: faol zona markazidagi eng ko‘p yonib bo‘lgan yoqilg‘i yig‘malari chiqarib olinadi, ularning o‘rniga yonish darajasi va joylashuvi bo‘yicha o‘rtacha bo‘lgan yig‘malarning ikkinchi uchdan bir qismi qo‘yiladi. Ularning o‘rniga, o‘z navbatida, faol zona chetidagi eng kam yonib bo‘lgan TVSlar o‘rnatiladi; chekka qismga esa yangi yoqilg‘i yuklanadi. Yoqilg‘ini bunday qayta joylashtirish sxemasi an’anaviy bo‘lib, ko‘plab sabablarga, masalan, yoqilg‘ida energiya ajralishining bir tekis bo‘lishini va TVEL qobiqlarida suv bilan issiqlik almashinuvi inqirozigacha bo‘lgan maksimal zaxirani ta’minlashga intilish bilan izohlanadi.

Yuqorida keltirilgan yadro yoqilg‘isini reaktorning faol zonasiga yuklash tavsifi bu jarayon haqida umumiy tasavvur berish uchungina keltirilgan va ancha shartli hisoblanadi. Aslida yoqilg‘i turli boyitish darajasiga ega yig‘malar shaklida yuklanadi. Bundan oldin maxsus dasturiy ta’minot yordamida reaktor faol zonasining konfiguratsiyasi bo‘yicha nihoyatda murakkab yadro-fizik hisob-kitoblar bajariladi. Ular bir necha yil oldindan amalga oshiriladi va AES ish samaradorligi ko‘rsatkichlarini oshirish, masalan, KIUM ko‘rsatkichini yaxshilash uchun yoqilg‘i va ta’mirlash kampaniyalarini rejalashtirish imkonini beradi. Bundan tashqari, agar yoqilg‘i konfiguratsiyasi muayyan talablarga, eng avvalo, faol zonadagi energiya ajralishining notekislik koeffitsiyentlari bo‘yicha talablarga javob bermasa, reaktor umuman ishlay olmaydi yoki boshqarib bo‘lmaydigan holga keladi. Turli TVSlarning boyitish darajasini farqlashdan tashqari, faol zonaning kerakli konfiguratsiyasi va uning xususiyatlari yoqilg‘i kampaniyasi davomida barqaror bo‘lishini ta’minlash uchun boshqa yechimlar ham qo‘llanadi. Masalan, ayrim TVELlar o‘rniga yutuvchi elementlar (PELlar) joylashtirilgan TVSlar ishlatiladi. Ular yangi yoqilg‘ining dastlabki ortiqcha reaktivligini qoplaydi, reaktor ishlashi davomida asta-sekin yonib ketadi va yoqilg‘i ishlatilgani sari uning reaktivligiga tobora kamroq ta’sir ko‘rsatadi. Natijada issiqlik ajratuvchi yig‘maning butun ishlash muddati davomida energiya ajralish miqdori vaqt bo‘yicha tekislanadi. Hozirgi vaqtda butun dunyodagi sanoat suv-suv reaktorlarining yoqilg‘isida uzoq vaqt deyarli muqobilsiz elementlar bo‘lib kelgan borli yutgichli PELlardan deyarli voz kechildi va shu maqsadda yanada ilg‘or usulga — gadoliniyli yonib boruvchi yutgichni bevosita yoqilg‘i matritsasiga kiritishga o‘tildi; bu usul ko‘plab muhim afzalliklarga ega.

Ishlatib bo‘lingan TVSlar tarkibida uran bo‘linishining ko‘plab parchalari bo‘ladi. Reaktordan chiqarib olingan zahoti har bir TVEL o‘rtacha 300000 kyuri radioaktiv modda saqlaydi. Ularning parchalanishi natijasida yoqilg‘i o‘z-o‘zidan ancha yuqori haroratgacha qiziydi (reaktordan yaqinda chiqarilgan yoqilg‘i ochiq havoda 300 °C gacha qizishi mumkin) va xavfli darajadagi ionlashtiruvchi nurlanish hosil bo‘lishi mumkin. Shu sababli ishlatib bo‘lingan yoqilg‘ini reaktorning faol zonasidan chiqarish suv qatlami ostida amalga oshiriladi va yoqilg‘i reaktor yaqinidagi maxsus sovutish hovuziga joylashtiriladi. Suv xodimlarni ionlashtiruvchi nurlanishdan, yig‘malarning o‘zini esa qizib ketishdan himoya qiladi. Hovuzda saqlash davomida yoqilg‘ining radioaktivligi va uning qoldiq issiqlik ajratish quvvati kamayadi. Bir necha yil o‘tgach, TVSning o‘z-o‘zidan qizishi 50-60 °C gacha pasayganda, u hovuzdan olinadi va quruq usulda uzoq muddat saqlash yoki qayta ishlashga yuboriladi. Shuningdek, ishlatib bo‘lingan yadro yoqilg‘isini (IBYY) qayta ishlamasdan yakuniy ko‘mish imkoniyatlari ham o‘rganilmoqda. Biroq qayta ishlanmagan IBYYning yuz minglab yillarga teng bo‘lgan juda uzoq radiatsion xavflilik muddati sababli bunday yechimlar hali amaliyotga joriy etilmagan.

Olinishi

Uran yoqilg‘isi

Uran yadroviy yoqilg‘isi rudalarni qayta ishlash orqali olinadi. Jarayon bir necha bosqichda amalga oshiriladi:

  • Kambag‘al ruda konlari uchun: Zamonaviy sanoatda boy uran rudalari mavjud emasligi sababli (bundan Kanada va Avstraliyadagi nomuvofiqlik turidagi konlar mustasno; ularda uran konsentratsiyasi 3 % ga yetadi) rudalarni yer ostida tanlab eritish usuli qo‘llaniladi. Bu rudani qimmatga tushadigan usulda qazib olish zaruratini yo‘q qiladi. Dastlabki tayyorlash ishlari bevosita yer ostida amalga oshiriladi. Haydash quduqlari orqali kon ustidagi yer osti qatlamiga sulfat kislota yuboriladi. Ba’zan unga uch valentli temir tuzlari qo‘shiladi (uranni U (IV) dan U (VI) gacha oksidlash uchun), biroq rudalarda ko‘pincha temir va piroluzit ham bo‘ladi, ular oksidlanishni osonlashtiradi. So‘rib chiqarish quduqlari orqali uranli sulfat kislota eritmasi maxsus nasoslar yordamida yer yuzasiga ko‘tariladi. Keyin u bevosita sorbsion-gidrometallurgik ajratish va uranni bir vaqtning o‘zida boyitish jarayoniga yuboriladi.
  • Ruda konlari uchun: rudani boyitish va rudani radiometrik boyitish.
  • Gidrometallurgik qayta ishlash — maydalash, tanlab eritish, sorbsion usulda yoki ekstraksion usulda uranni ajratib olish va tozalangan triuran oktoksidi (U3O8), natriy diuranati (Na2U2O7) yoki ammoniy diuranati ((NH4)2U2O7).
  • Uranni oksiddan tetraftorid UF4 ga aylantirish yoki oksidlardan bevosita geksaftorid UF6 ni olish; bu modda uranni 235-izotop bo‘yicha boyitishda ishlatiladi.
  • Uranni boyitish uchun gazli termodiffuziya yoki sentrifugalash.
  • UF6, 235-izotopi bilan boyitilgach, uni UO2 ga aylantiradilar va undan «tabletkalar» TVELlar uchun tayyorlanadi yoki shu maqsadda uranning boshqa birikmalari olinadi.

Toriy yoqilg‘isi

Toriy hozirgi vaqtda yadro yoqilg‘isi ishlab chiqarish uchun xomashyo sifatida quyidagi sabablarga ko‘ra ishlatilmaydi:

  1. Uran zaxiralari yetarlicha katta;
  2. Hosil bo‘lishi 232U, u esa o‘z navbatida gamma-faol yadrolar 212Bi, 208Tl, bu esa TVELlar ishlab chiqarishni qiyinlashtiradi;
  3. Nurlantirilgan toriy TVELlarini qayta ishlash uran TVELlarini qayta ishlashga qaraganda murakkabroq va qimmatroq.

Plutoniy yoqilg‘isi

Plutoniy asosidagi yadro yoqilg‘isi hozirgi vaqtda ham qo‘llanilmaydi. Bunga uning kimyoviy xususiyatlari nihoyatda murakkabligi sabab bo‘ladi. Atom sanoatining ko‘p yillik tarixi davomida plutoniyni sof birikmalar ko‘rinishida ham, uran birikmalari bilan aralashma holida ham ishlatishga ko‘p bor urinishlar qilingan, biroq ular muvaffaqiyatli bo‘lmagan. Tarkibida plutoniy bo‘lgan AES yoqilg‘isi MOX-yoqilg‘i (uran va plutoniy oksidlari) hamda SNUP-yoqilg‘i (uran va plutoniy nitridlari) deb ataladi. Uni VVER reaktorlarida qo‘llash maqsadga muvofiq emas, chunki reaktor quvvatining ortish davri taxminan 2 baravar qisqaradi; standart reaktorni boshqarish tizimlari esa bunga mo‘ljallanmagan[manba ko‘rsatilmagan, 1418 kun].

Qayta tiklash

Yadro reaktori ishlaganda yoqilg‘i to‘liq yonib tugamaydi, ayrim izotoplarning (Pu) hosil bo‘lish jarayoni ham yuz beradi. Shu sababli ishlatib bo‘lingan TVELlar yoqilg‘ini qayta tiklash va undan takroran foydalanish uchun qayta ishlashga yuboriladi.

Hozirgi vaqtda bu maqsadda eng keng qo‘llaniladigan usul — PUREX jarayoni. Uning mohiyati quyidagicha: TVELlar bo‘laklarga kesiladi va azot kislotasida eritiladi. Keyin eritma bo‘linish mahsulotlari va qobiq elementlaridan tozalanadi, U va Pu ning toza birikmalari ajratib olinadi. So‘ng hosil bo‘lgan plutoniy dioksidi PuO2 yangi o‘zaklar tayyorlashga yuboriladi, uran esa o‘zaklar tayyorlash yoki 235U izotopini ajratib olish uchun boyitiladi.

Yuqori radioaktiv moddalarning qayta ishlanishi va qayta tiklanishi murakkab hamda qimmat jarayondir. Reaktorlardan chiqarib olingan TVELlar maxsus saqlash joylarida bir necha yil (odatda 3—6 yil) ushlab turiladi. Qayta tiklashga yaroqsiz chiqindilarni qayta ishlash va ko‘mish ham qiyinchilik tug‘diradi. Bu choralarning barchasi qiymati atom elektr stansiyalarining iqtisodiy samaradorligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.

Adabiyotlar