Lepton nima

Lepton (l)
Tarkibi Fundamental zarracha
Oila Fermion
Avlod Leptonlarning uchala avlodi ham mavjud
Quyidagi o‘zaro ta’sirlarda ishtirok etadi Gravitatsion, kuchsiz va elektromagnit
Antizarra Antilepton (l)
Turlar soni 6 (elektron, elektron neytrinosi, myuon, myuon neytrinosi, tau-lepton, tau-neytrino)
Kvant sonlari
Elektr zaryadi −1 e (zaryadlangan leptonlar),
0 (neytrinolar),
+1 e (zaryadlangan antileptonlar)
Rang zaryadi 0
Barion soni 0
Spin 1⁄2 ħ
Логотип Викисклада Wikimedia Commons’dagi mediafayllar

Leptonlar (yunoncha λεπτός — yengil) — fundamental zarralar bo‘lib, yarim butun qiymatli spinga ega va kuchli o‘zaro ta’sirda ishtirok etmaydi. kvarklar va kalibr bozonlari bilan birga leptonlar Standart modelning ajralmas qismini tashkil etadi.

Turli oilalarga mansub elementar va tarkibli zarralar hamda ularning o‘zaro ta’sirlarini tavsiflovchi nazariyalar. Chap tomondagi elementar zarralar — fermionlar, o‘ng tomondagilar — bozonlar. (Atamalar Vikipediyadagi maqolalarga havola qilingan)

Kelib chiqishi va tarixi

«Lepton» nomini L.  Rozenfeld (K.  Myoller taklifi bilan) 1948-yilda taklif qilgan. Bu nom o‘sha paytda ma’lum bo‘lgan barcha leptonlarning barionlar (βαρύς — og‘ir) sinfiga kiruvchi og‘ir zarralardan ancha yengil bo‘lganini aks ettirgan. Hozir bu atamaning kelib chiqishi haqiqiy holatga to‘liq mos kelmaydi, chunki 1977-yilda kashf etilgan tau-lepton eng yengil barionlardan taxminan ikki baravar og‘ir (proton va neytron).

Xususiyatlari

Barcha leptonlar fermionlardir, ya’ni ularning spini 1/2 ga teng. Leptonlar kvarklar bilan birga (kvarklar barcha to‘rtta o‘zaro ta’sirda ishtirok etadi, shu jumladan kuchli o‘zaro ta’sirda) fundamental fermionlar sinfini tashkil qiladi. Bular modda tarkibini tashkil etuvchi va ma’lum bo‘lishicha, ichki tuzilishga ega bo‘lmagan zarralardir.

Leptonlarning nuqtasimon bo‘lmagan tuzilishiga hozirgacha hech qanday eksperimental dalil topilmagan bo‘lsa-da, leptonlar (va boshqa bir guruh fundamental fermionlar — kvarklar) tarkibli obyektlar bo‘lishi mumkin, degan nazariyalarni yaratishga urinishlar mavjud. Kvarklar va leptonlarni tashkil etuvchi faraziy zarralar uchun ishchi nom — preonlar.

Leptonlarning faraziy superhamkorlari — sleptonlar deb ataluvchi bozonlar.

Lepton avlodlari

Leptonlarning uchta avlodi mavjud:

(shuningdek, ularga mos antizarralar).

Shunday qilib, har bir avlod tarkibiga manfiy zaryadlangan (zaryadi −1e) lepton, musbat zaryadlangan (zaryadi +1e) antilepton hamda neytral neytrinolar va antineytrinolar kiradi. Ularning barchasi noldan farqli massaga ega, biroq neytrinoning massasi boshqa elementar zarralar massasiga nisbatan juda kichik (elektron neytrinosi uchun 1 elektronvolt dan kam).

BelgiNomiZaryadMassa
Birinchi avlod
e−Elektron −10,510998910(13) МэВ/c²
νeElektron neytrinosi 0< 2 эВ/c²
Ikkinchi avlod
μ−Myuon −1105,6583668(38) МэВ/c²
νμMyuon neytrinosi 0< 0,19 МэВ/c²
Uchinchi avlod
τ−Tau-lepton −11776,84(17) МэВ/c²
ντTau-neytrino 0< 18,2 МэВ/c²

«Klassik» (ya’ni nisbatan yengil va kuchsiz o‘zaro ta’sirda ishtirok etuvchi) leptonlarning mumkin bo‘lgan avlodlari soni parchalanish kengligi o‘lchangan Z0-bozoniga oid tajribalardan olingan natijalar asosida aniqlangan — u uchga teng. Qat’iy aytganda, bu «steril» (kuchsiz o‘zaro ta’sirda) ishtirok etmaydigan yoki juda og‘ir (nomiga zid ravishda, massasi bir necha o‘nlab GeV dan ortiq) lepton avlodlari mavjud bo‘lishi ehtimolini istisno etmaydi. Lepton avlodlari soni hozircha mavjud nazariyalar doirasida izohlanmagan. Koinotda kuzatiladigan deyarli barcha jarayonlar, agar leptonlarning faqat bitta avlodi mavjud bo‘lganida ham, xuddi shunday kechgan bo‘lardi.

Leptonlarning kalibr bozonlari bilan bog‘lanishi avlodga bog‘liq emas. Ya’ni, kuchsiz va elektromagnit o‘zaro ta’sir nuqtayi nazaridan, masalan, elektron myuon va tau-leptondan farq qilmaydi. Bu xususiyat (lepton universalligi) Z-bozon parchalanish kengligini, shuningdek, myuon va tau-leptonlarning yashash vaqtlarini o‘lchash orqali tajribada tekshirilgan.

Lepton soni

Har bir zaryadlangan lepton (elektron, myuon, tau-lepton) ga yengil neytral lepton — neytrino mos keladi. Ilgari leptonlarning har bir avlodi o‘ziga xos (shunday deb ataluvchi fleyvorli — inglizcha flavor) lepton zaryadi, — boshqacha aytganda, lepton faqat o‘z avlodiga mansub antilepton bilan birga paydo bo‘lishi mumkin, bunda yopiq tizimda har bir avloddagi leptonlar va antileptonlar sonining ayirmasi doimiy bo‘lib qoladi. Bu ayirma ko‘rib chiqilayotgan avlodga qarab elektron, myuon yoki tau-lepton soni deb ataladi. Lepton soni lepton uchun  +1, antilepton uchun esa — −1.

Neytrino tebranishlari kashf etilishi bilan aniqlanganki, bu qoida buziladi: elektron neytrinosi myuon yoki tau-neytrinoga aylanishi mumkin va hokazo. Demak, leptonlarning fleyvor soni saqlanmaydi. Biroq, avlodga bog‘liq bo‘lmagan umumiy lepton soni saqlanmaydigan jarayonlar hozircha aniqlanmagan. Lepton soni ba’zan lepton zaryadi deb ham ataladi, biroq u bilan elektr zaryadidan farqli ravishda, hech qanday kalibr maydoni. Lepton sonining saqlanish qonuni eksperimental fakt hisoblanadi va hozircha umumqabul qilingan nazariy asosga ega emas. Zamonaviy nazariyalarning Standart modelni kengaytiruvchi va kuchli hamda elektrkuchsiz o‘zaro ta’sirlarni birlashtiruvchi shakllarida lepton soni saqlanmaydigan jarayonlar bashorat qilinadi. Ularning past energiyalarda namoyon bo‘lishi hali kashf etilmagan neytrino-antineytrino tebranishlari va neytrinosiz qo‘sh beta-parchalanish ko‘rinishida bo‘lishi mumkin; bu jarayonlar lepton sonini ikki birlikka o‘zgartiradi.

Yashash vaqtlari

Zaryadlangan leptonlar ichida faqat eng yengili — elektron (va uning antizarrasi — pozitron). Og‘irroq zaryadlangan leptonlar yengilroq leptonlarga parchalanadi. Masalan, manfiy myuon elektron, elektron antineytrinosi va myuon neytrinosiga parchalanadi (bu jarayonda umumiy lepton soni ham, fleyvor lepton sonlari ham saqlanishi ko‘rinib turibdi), uning yashash vaqti taxminan 2 мкс. Tau-leptonning yashash vaqti taxminan 3⋅10−13 с) nafaqat leptonlar, balki yengil adronlar (kaonlar va pionlar) ajralib chiqishi bilan ham parchalanishi mumkin. Neytrinolarning parchalanishi kuzatilmagan, hozirgi vaqtda ular barqaror deb hisoblanadi.

Massalar

Zaryadlangan leptonlar massasi uchun bir nechta oddiy empirik qonuniyatlar aniqlangan, jumladan Koide formulasi va Barut formulasi, ular uchun umumqabul qilingan nazariy izoh mavjud emas.

Adabiyotlar

  • K. Nakamura va boshq. (Particle Data Group). Zarralar fizikasi sharhi (ingl.) // J. Phys. G. — 2010. — Jild 37. — P. 075021.