Elementar zarra o‘lchami

Elementar zarracha o‘lchami — zarrachaning fazodao‘z elektr zaryadining taqsimlanishini aks ettiruvchi xususiyat. Odatda elektr zaryadi taqsimotining o‘rtacha kvadratik radiusi ko‘rsatkichi haqida so‘z yuritiladi; bu ko‘rsatkich massa taqsimotini ham tavsiflaydi:

⟨𝐫2⟩=∫Vρe(𝐫)𝐫2dV,

bu yerda

Normallash sharti: ∫Vρe(𝐫)dV=1

Standart modelning asosiy qoidalari

Turli oilalarga mansub elementar va tarkibiy zarrachalar hamda ularning o‘zaro ta’sirini tavsiflovchi nazariyalar haqida qisqacha sharh. Chap tomondagi elementar zarrachalar — fermionlar, o‘ng tomondagilari esa — bozonlar. (Atamalar — Vikipediya maqolalariga olib boruvchi havolalardir)
Standart modelning elementar zarrachalari

Standart model doirasida Standart model elementar zarrachalar sifat jihatidan farq qiluvchi ikki turga bo‘linadi: o‘zaro ta’sir tashuvchilari, ular kalibrlash bozonlari (foton, W- va Z-bozonlar va 8 ta glyuon), shuningdek modda zarrachalari ikki guruhga bo‘linadi: kvarklar va leptonlar. Kvarklar leptonlardan farqli ravishda erkin holatda aniqlanmagan (bu holat kvarklar qamalishi (confinement) nazariyasi kvant xromodinamikasi doirasida izohlanadi). Shu sababli kalibrlash bozonlari, kvarklar va leptonlar taxminan quyidagi masshtabgacha nuqtasimon (tuzilmasiz) deb qaraladi: 10−18 м. Adronlashuv jarayonida kvarklardan (shuningdek, antikvarklardan) va glyuonlardan adronlar hosil bo‘ladi. Bu turdagi tarkibiy zarrachalar ikki guruhga bo‘linadi: barionlar (3 ta kvarkdan tashkil topgan) va mezonlar (kvark va antikvarkdan tashkil topgan). Barionlar orasida eng yengil va barqarorlari — nuklonlar, ular atom yadrosini tashkil etadi va proton hamda neytrondan iborat. Mezonlarga pionlar (π-mezonlar), kaonlar (K-mezonlar) va boshqa ko‘plab zarrachalar kiradi. Elementar zarrachalar xilma-xilligi sababli, ularning o‘lchamlari bir-biridan keskin farq qiladi.

Kalibrlash bozonlari, kvarklar va leptonlar uchun, o‘tkazilgan o‘lchovlar aniqligi doirasida, aniq o‘lchamlari quyidagi chegaradan kichik: 10−18 м (izoh yuqoriga qarang). Agar kelgusi tajribalarda bu zarrachalarning aniq o‘lchamlari aniqlanmasa, bu kalibrlash bozonlari, kvarklar va leptonlarning o‘lchamlari fundamental uzunlikka (fundamental length) yaqin (u katta ehtimol bilan Plank uzunligiga teng bo‘lishi mumkin, uning qiymati 1,6⋅10−35 м).

Tuzilmasiz zarrachalardan farqli ravishda, adronlarning o‘lchamlarini aniqlash mumkin. Ularning xarakterli o‘rtacha kvadratik radiusi kvarklarni tutib turish (konfinement) radiusi bilan belgilanadi va tartib jihatidan taxminan 10−15 м (1 фм). Bunda bu radius adrondan adronga qarab o‘zgaradi.

O‘rtacha kvadratik radiusning zarrachalar shakl omiliga (form factor) bog‘liqligi

Zaryad taqsimotining o‘rtacha kvadratik radiusi zarrachalarning shakl omili (form factor) bilan (ularning zaryad zichligining Furye almashtirishi (Fourier transform)) quyidagi formula bilan ifodalanadi:

F(q2)=∫Vρeeiq𝐫dV,

bu yerda i — mavhum birlik.

Kichik q2 qiymatlarida quyidagi yoyilma o‘rinli bo‘ladi:

F(q2)=1−16⟨𝐫2⟩q2+…

Proton, π± va К±-mezonlarining o‘lchamlari

Bugungi kunga kelib, elektr zaryadi taqsimotining o‘rtacha kvadratik radiuslari eng ishonchli o‘lchangan zarrachalar — proton, zaryadlangan π- va К-mezonlaridir. Proton formfaktorini elektronlarning protonga sochilishi bo‘yicha tajribalarda, shuningdek π- va К-mezonlar formfaktorlarini ularning modda elektronlarida sochilishi bo‘yicha tajribalarda o‘lchash tegishli o‘rtacha kvadratik radiuslarni aniqlash imkonini berdi:

⟨𝐫p2⟩ = (0,8751 ± 0,0061)·10−15 м,
⟨𝐫π±2⟩ = (0,663 ± 0,023)·10−15 м ,
⟨𝐫K±2⟩ = (0,53 ± 0,05)·10−15 м .

O‘lchash xatoliklari o‘tkazilgan tajribalarning aniqlik darajasini aks ettiradi.

Adabiyotlar