Zanjirli yadro reaksiyasi

Zanjirli yadro reaksiyasi — ketma-ket sodir bo‘ladigan alohida yadro reaksiyalari bo‘lib, ularning har biri ketma-ketlikning oldingi bosqichida ushbu reaksiya mahsuli sifatida paydo bo‘lgan zarracha tomonidan yuzaga keltiriladi. Zanjirli yadro reaksiyasiga misol tariqasida og‘ir elementlar yadrolarining bo‘linishini keltirish mumkin. Bunda bo‘linish aktlarining asosiy qismi neytronlar tomonidan boshlanadi; ular oldingi avlodda yadrolarning bo‘linishi natijasida hosil bo‘lgan.

Energiya ajralib chiqish mexanizmi

Moddaning o‘zgarishi faqat modda energiya zaxirasiga ega bo‘lgandagina erkin energiya ajralib chiqishi bilan kechadi. Bu moddaning mikrozarrachalari tinchlik energiyasi boshqa mumkin bo‘lgan holatdagidan yuqori bo‘lgan holatda ekanini anglatadi. O‘z-o‘zidan yuz beradigan o‘tish yo‘lida doimo energetik to‘siq mavjud bo‘ladi. Uni yengib o‘tish uchun mikrozarracha tashqaridan ma’lum miqdorda energiya — qo‘zg‘alish energiyasini olishi kerak. Ekzoenergetik reaksiya shundan iboratki, qo‘zg‘alishdan keyingi o‘zgarish jarayonida jarayonni qo‘zg‘atish uchun talab qilinganidan ko‘proq energiya ajralib chiqadi. Energetik to‘siqni yengib o‘tishning ikki usuli mavjud: to‘qnashayotgan zarrachalarning kinetik energiyasi hisobiga yoki birikayotgan zarrachaning bog‘lanish energiyasi hisobiga.

Agar energiya ajralib chiqishining makroskopik miqyoslari nazarda tutilsa, reaksiyalarni qo‘zg‘atish uchun zarur kinetik energiyaga moddaning barcha zarrachalari yoki dastlab hech bo‘lmaganda ularning ma’lum bir qismi ega bo‘lishi kerak. Bunga faqat haroratni shunday darajagacha oshirish orqali erishish mumkin, bunda muhitning issiqlik harakati energiyasi jarayon borishini cheklovchi energetik chegaraning kattaligiga yaqinlashadi. Molekulyar o‘zgarishlar, ya’ni kimyoviy reaksiyalar holida haroratning bunday oshishi odatda yuzlab kelvinni tashkil etadi, yadro reaksiyalarida esa bu qiymat kamida 107 K ni tashkil etadi, bunga to‘qnashayotgan yadrolar orasidagi Kulon to‘siqlarining juda balandligi sabab bo‘ladi. Yadro reaksiyalarini issiqlik orqali qo‘zg‘atish amalda faqat Kulon to‘siqlari eng past bo‘lgan eng yengil yadrolar sintezi jarayonida amalga oshirilgan (termoyadro sintezi).

Birikayotgan zarrachalar orqali qo‘zg‘atish katta kinetik energiyani talab qilmaydi va, demak, muhit haroratiga bog‘liq emas, chunki bu jarayon zarrachalarga xos tortishish kuchlarining hali ishga solinmagan bog‘lanishlari hisobiga sodir bo‘ladi. Biroq reaksiyalarni qo‘zg‘atish uchun zarrachalarning o‘zi zarur. Agar yana alohida reaksiya hodisasi emas, balki makroskopik miqyosda energiya olish nazarda tutilsa, bunga faqat zanjirli reaksiya yuzaga kelgandagina erishish mumkin. Zanjirli reaksiya esa reaksiyani qo‘zg‘atuvchi zarrachalar ekzoenergetik reaksiya mahsuli sifatida qayta paydo bo‘lganda yuzaga keladi.

Zanjirli reaksiyalar

Zanjirli reaksiyalar kimyoviy reaksiyalar orasida tez-tez uchraydi. Ularda foydalanilmagan bog‘larga ega zarrachalar vazifasini erkin atomlar yoki radikallar bajaradi. Yadro o‘zgarishlarida zanjirli reaksiya mexanizmini neytronlar, ya’ni Kulon to‘sig‘iga ega bo‘lmagan va yutilganda yadrolarni qo‘zg‘atuvchi zarrachalar ta’minlashi mumkin. Muhitda zarur zarrachaning paydo bo‘lishi birin-ketin sodir bo‘ladigan reaksiyalar zanjirini yuzaga keltiradi. Bu zanjir reaksiyani tashuvchi zarracha yo‘qolgani sababli uzilguncha davom etadi. Zarralar yo‘qolishining ikkita asosiy sababi bor: ikkilamchi zarracha chiqarmasdan yutilishi va zanjirli jarayonni ta’minlayotgan modda hajmidan tashqariga chiqib ketishi.

Agar reaksiyaning har bir aktida faqat bitta tashuvchi zarracha paydo bo‘lsa, bunday zanjirli reaksiya tarmoqlanmagan deb ataladi. Tarmoqlanmagan zanjirli reaksiya katta miqyosda energiya ajralib chiqishiga olib kelmaydi.

Agar reaksiyaning har bir bosqichida yoki zanjirning ayrim bo‘g‘inlarida bittadan ortiq zarracha paydo bo‘lsa, tarmoqlangan zanjirli reaksiya yuzaga keladi: ikkilamchi zarrachalardan biri boshlangan zanjirni davom ettiradi, qolganlari esa yana tarmoqlanadigan yangi zanjirlarni hosil qiladi. Biroq tarmoqlanish jarayoni zanjirlarning uzilishiga olib keladigan jarayonlar bilan raqobatlashadi; natijada tarmoqlangan zanjirli reaksiyalarga xos chegaraviy yoki kritik hodisalar yuzaga keladi. Agar uzilgan zanjirlar soni paydo bo‘layotgan yangi zanjirlar sonidan ko‘p bo‘lsa, o‘z-o‘zini ta’minlovchi zanjirli reaksiya (O‘TZR) amalga oshmaydi. Hatto muhitga zarur zarrachalarning ma’lum miqdorini kiritib, reaksiyani sun’iy ravishda qo‘zg‘atgan taqdirda ham, bu holatda zanjirlar soni faqat kamayishi mumkinligi sababli boshlangan jarayon tezda so‘nadi. Aksincha, hosil bo‘layotgan yangi zanjirlar soni uzilishlar sonidan ko‘p bo‘lsa, hatto bitta boshlang‘ich zarracha paydo bo‘lishi bilan zanjirli reaksiya moddaning butun hajmi bo‘ylab tez tarqaladi.

Zanjirli o‘z-o‘zini ta’minlovchi reaksiya rivojlanadigan modda holatlari sohasi zanjirli reaksiya umuman yuz bera olmaydigan sohadan aynan kritik holat orqali ajratilgan. Kritik holat yangi zanjirlar soni bilan uzilgan zanjirlar sonining tengligi bilan tavsiflanadi.

Kritik holatga erishish bir qator omillarga bog‘liq. Og‘ir yadroning bo‘linishi bitta neytron ta’sirida qo‘zg‘aladi, bo‘linish akti natijasida esa bittadan ortiq neytron hosil bo‘ladi (masalan, 235U izotopi uchun bitta bo‘linish aktida hosil bo‘ladigan neytronlar soni o‘rtacha 2 dan 3 gacha). Demak, bo‘linish jarayoni tashuvchilari neytronlar bo‘lgan tarmoqlangan zanjirli reaksiyani yuzaga keltirishi mumkin. Agar neytronlarning yo‘qolish tezligi (bo‘linishsiz tutib olinishi, reaksiya hajmidan uchib chiqib ketishi va h.k.) neytronlarning ko‘payish tezligini shunday muvozanatlashtirsa, bunda neytronlarning samarali ko‘payish koeffitsiyenti aynan birga teng bo‘lsa, zanjirli reaksiya statsionar rejimda kechadi. Manfiy teskari aloqalarni samarali ko‘payish koeffitsiyenti va energiya ajralib chiqish tezligi o‘rtasida joriy etish boshqariladigan zanjirli reaksiyani amalga oshirish imkonini beradi; bunday reaksiya, masalan, yadro energetikasida qo‘llanadi. Agar ko‘payish koeffitsiyenti birdan katta bo‘lsa, zanjirli reaksiya eksponensial tarzda rivojlanadi; yadro bo‘linishining boshqarilmaydigan zanjirli reaksiyasi yadro qurolida qo‘llanadi.

Adabiyotlar

  • Klimov A. N. Yadro fizikasi va yadro reaktorlari. — M.: Atomizdat, 1971.
  • Levin V. E. Yadro fizikasi va yadro reaktorlari / 4-nashr. — M.: Atomizdat, 1979.
  • Petunin V. P. Yadro qurilmalarining issiqlik energetikasi. — M.: Atomizdat, 1960.