Xantington kasalligi

Xantington kasalligi
Отредактированное микроскопическое изображение среднего шиповидного нейрона (желтый) с тельцами включения (оранжевый), который возникает как часть процесса заболевания (ширина изображения 360 мкм)
O‘rta tikanli neyronning (sariq rangda) inklyuziya tanachalari (to‘q sariq rangda) bilan ko‘rsatilgan, kasallik jarayonida paydo bo‘ladigan, tahrirlangan mikroskopik tasviri (tasvir kengligi 360 mkm)
KXT-11 8A01.10
KXT-10 G10, F02.2
KXT-10-KM G10
KXT-9 333.4, 294.1
KXT-9-KM 333.4
OMIM 143100
DiseasesDB 6060
MedlinePlus 000770
MeSH D006816
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Xantington kasalligi (sindromi / xoreyasi Gentington / Xantington) — odatda 30—50 yoshda asta-sekin boshlanadigan, kuchayib boruvchi xoreik giperkinez va ruhiy buzilishlar birgalikda kuzatiladigan, nerv tizimining autosom-dominant irsiy kasalligidir. Kasallik HTT genidagi kodon CAG takrorlarining ko‘payishi tufayli yuzaga keladi. Ushbu gen funksiyasi noma’lum bo‘lgan 350-kDa massali gentingtin oqsilini kodlaydi. Yovvoyi tipdagi (mutatsiyaga uchramagan) genda CAG takrorlari soni odamlarda turlicha bo‘ladi, biroq takrorlar soni 36 tadan oshsa, kasallik rivojlanadi. Neyromorfologik jihatdan striatum atrofiyasi, kechki bosqichlarda esa bosh miya po‘stlog‘i atrofiyasi bilan tavsiflanadi.

Epidemiologiya

Hozirgi vaqtda AQSHda Gentington xoreyasi bilan taxminan 7000 kishi kasallangan. Kasallikning uchrash tezligi yevropalik ajdodlarga ega aholi orasida taxminan 3–7:100000, boshqa irq vakillari orasida esa 1:1000000 ni tashkil etadi[manbada ko‘rsatilmagan]. Kasallik nomi uni Konnektikut shtatida o‘rgangan shifokorlarning uch avlodi sharafiga qo‘yilgan. Xususan, u kasallikning ilk klassik tavsifini bergan amerikalik shifokor Jorj Xantington (Gentington) sharafiga nomlangan, deb hisoblanadi.

Genetika

Barcha odamlarda mavjud bo‘lgan HTT geni gentingtin oqsilini (Htt) kodlaydi. HTT geni qisqa yelkali 4-xromosomada (4p16.3) joylashgan. Bu genda uchta azotli asos — sitozin-adenin-guanin ketma-ketligi takrorlanadigan qism mavjud (ya’ni, CAGCAGCAG…). CAG tripleti aminokislota glutaminni kodlaydi. Shu sababli sintezlanadigan gentingtin oqsili poliglutamin zanjiri deb ataladigan glutamin aminokislotalari ketma-ketligini o‘z ichiga oladi.

CAG tripletlari soni odamlarda turlicha bo‘lib, keyingi avlodlarda o‘zgarishi mumkin. Ularning soni 36 tadan oshganda, uzaygan poliglutamin zanjiri sintezlanadi va hujayralarga toksik ta’sir ko‘rsatib, Gentington kasalligini keltirib chiqaradigan mutant gentingtin oqsili (mHtt) hosil bo‘ladi. Odatda shikastlanish darajasi CAG takrorlari soniga bog‘liq; me’yordan taxminan 60 % ortiq takrorlar alomatlarning turli yoshlarda paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi. 36—40 ta takror kasallikning penetrantligi pasaygan shaklini yuzaga keltiradi; bu shakl ancha kech namoyon bo‘ladi va sekinroq rivojlanadi. Ba’zan kasallik shu qadar kech boshlanadiki, alomatlari umuman aniqlanmaydi. Takrorlar soni juda ko‘p bo‘lganda Gentington kasalligining penetrantligi to‘liq bo‘ladi va u 20 yoshgacha namoyon bo‘lishi mumkin. Bunday holat kasallikning yuvenil, akinetik-rigid yoki Vestfal varianti deb tasniflanadi. Bu Gentington kasalligi holatlarining taxminan 7 % ini tashkil etadi.

Mutant gen taxminan 1630-yilda AQSHga ko‘chib kelgan ikki aka-uka tomonidan olib kirilgan. Ular Esseksdan Bostonga ko‘chib kelgan.

Kasallik irsiy yo‘l bilan o‘tadi. Mutant allel dominant bo‘lgani uchun ota-onasidan biri bunday mutatsiya tashuvchisi bo‘lgan oilada har bir farzandning uni meros qilib olish ehtimoli 50 % ni tashkil etadi. Irsiylanish tashuvchining yoki uning farzandlarining jinsiga bog‘liq emas.

Patogenez

Htt oqsili yuzlab boshqa oqsillar bilan o‘zaro ta’sirlashadi va, ehtimol, ko‘plab biologik funksiyalarni bajaradi. mHtt ning ta’sir mexanizmi to‘liq aniqlanmagan, ammo u ayrim turdagi hujayralarga, ayniqsa, bosh miyadagi hujayralarga toksik ta’sir ko‘rsatishi ma’lum. Asosan, targ‘il tana (striatum) zararlanadi, ammo kasallik rivojlangan sari bosh miyaning boshqa sohalari ham jiddiy shikastlanadi. Harakatlarni rejalashtirish va muvofiqlashtirish — targ‘il tananing asosiy vazifasi bo‘lib, ushbu sohadagi buzilishlar kasallik alomatlarini keltirib chiqaradi.

Htt ning vazifasi

Htt sutemizuvchilarning barcha hujayralarida hosil bo‘ladi. Uning eng yuqori konsentratsiyasi bosh miya va moyaklarda, shuningdek, o‘rtacha miqdorda jigarda, yurakda va o‘pkada kuzatiladi. Htt ning inson organizmidagi vazifasi aniq emas. U transkripsiyada, hujayra ichidagi signal uzatilishida va hujayra ichidagi tashishda ishtirok etadigan oqsillar bilan o‘zaro ta’sirlashadi. Hayvonlarning eksperimental modellarida Htt ning ayrim vazifalari aniqlangan: u embrion rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi va bu oqsil yo‘qligida embrion nobud bo‘lishi bilan bog‘liq. Shuningdek, u apoptozga qarshi omil sifatida dasturlashtirilgan hujayra o‘limining oldini oladi va miyadan kelib chiqadigan neyrotrofik omil (neyronlarni himoya qiluvchi va neyrogenez jarayonida ularning hosil bo‘lishini boshqaruvchi oqsil) ishlab chiqarilishini nazorat qiladi. Agar Htt ekspressiyasi ortsa, nerv hujayralarining yashovchanligi oshadi va mHtt ta’siri kamayadi. Aksincha, Htt ekspressiyasining pasayishi mHtt mavjudligiga xos bo‘lgan holatni kuchaytiradi. Insonda normal genning faoliyatsizlanishi kasallikka olib kelmaydi. Hozirda kasallik Htt yetarlicha ishlab chiqarilmagani emas, balki mHtt ning toksik ta’siri kuchayishi tufayli yuzaga keladi, deb hisoblanadi.

mHtt ta’sirida hujayralarda yuz beradigan o‘zgarishlar

Hosil bo‘lgan mHtt ta’sirida hujayrada ko‘plab o‘zgarishlar ro‘y beradi va ular Gentington kasalligini keltirib chiqaradi. Poliglutamin ketma-ketligining uzayishi gentingtin oqsilining konformatsiyasini o‘zgartirib, uni boshqa oqsillar bilan mustahkam bog‘laydi. Natijada gentingtin agregatsiyalanib, hujayra ichidagi inklyuziya tanachalari deb ataladigan tuzilmalar hosil bo‘ladi. Ushbu inklyuziyalar vezikulalar tarkibida bo‘lgan neyromediatorlarning sitoskelet bo‘ylab harakatlanishiga mexanik to‘sqinlik qiladi, natijada neyronlarda signal uzatilishi buziladi. Inklyuziya tanachalari hujayra yadrolarida ham, sitoplazmada ham uchraydi. Ba’zi tajribalar ular hujayralar uchun toksik bo‘lishi mumkinligini, boshqalari esa, aksincha, mutant gentingtinni to‘plab, neyronni nobud bo‘lishdan himoya qilishini va aynan agregatsiyalanmagan oqsil toksik ekanini ko‘rsatgan.

mHtt hujayralar o‘limiga olib keladigan bir necha mexanizm mavjud. Ular orasida oqsil shaperonlariga ta’sir ko‘rsatish; apoptozda qatnashuvchi kaspazalar bilan o‘zaro ta’sirlashish; glutaminning nerv hujayralariga toksik ta’siri; hujayralarda energiya ishlab chiqarilishining buzilishi va genlar ekspressiyasiga ta’sir kiradi. mHtt ning toksik ta’siri asosan RASD2 (Rhes) oqsili bilan o‘zaro ta’sirlashganda sezilarli darajada kuchayadi. Bu oqsil ko‘proq striatumda hosil bo‘ladi. RASD2 mHtt ning SUMO bilan modifikatsiyalanishiga (SUMOylation) ta’sir ko‘rsatib, oqsil to‘plamlarining hosil bo‘lishi va agregatsiyadan ajralish jarayonlariga olib keladi — hujayra kulturasi ustidagi tadqiqotlar oqsil to‘plamlari agregatsiyadan ajralgan shaklga nisbatan kamroq toksik ekanini ko‘rsatgan.

mHtt ta’sirida kuzatiladigan makroskopik o‘zgarishlar

Gentington kasalligida zararlanadigan bosh miya sohasi — striatum (to‘q pushti rangda ajratilgan)

Gentington kasalligi bosh miyaning muayyan sohalarini zararlaydi. Eng yaqqol dastlabki o‘zgarishlar bazal gangliyalar doirasidagi targ‘il tana deb ataladigan qismiga ta’sir qiladi. U dumli yadro va putamendan iborat. Boshqa zararlanadigan sohalarga qora modda, 3, 5 va 6-qavatlari zararlanadigan bosh miya po‘stlog‘i, gippokamp, Purkine hujayralari (miyachada), gipotalamusning lateral tuberal yadrolari va talamusning bir qismi ham kiradi. Bu sohalarning shikastlanish darajasi ularning tuzilishi va tarkibidagi neyronlar turiga bog‘liq; hujayralar nobud bo‘lgani sari ular kichrayadi. Targ‘il tananing yulduzsimon neyronlari, ayniqsa, rangpar shar yuzasiga yo‘nalganlari, oraliq neyronlar va rangpar shar markaziga yo‘nalgan yulduzsimon neyronlarga qaraganda ko‘proq zararlanadi. Gentington kasalligi, shuningdek, astrositlar ko‘payishiga ham sabab bo‘ladi.

Gentington kasalligida eng ko‘p zararlanadigan bosh miya qismlaridan biri — bazal gangliyalar — harakatlar va xatti-harakatni nazorat qilishda muhim rol o‘ynaydi. Ularning vazifasi to‘liq aniqlanmagan, ammo zamonaviy nazariyalarga ko‘ra, ular kognitiv ijro etuvchi tizimning bir qismidir. Odatda bazal gangliyalar ko‘plab halqalarni (neyron zanjirlarini) tormozlab turadi. Muayyan harakatni boshlash uchun miya po‘stlog‘i bazal gangliyalarga tormozlanishni bartaraf etuvchi signallar yuboradi. Bazal gangliyalar shikastlanganda tormozlanish yo‘qolishi yoki uning doimiy, nazoratsiz o‘zgarishi mumkin. Bu harakatni boshlashni qiyinlashtiradi, harakatning beixtiyor boshlanishiga yoki kerakli natijaga erishishdan oldin yoxud keyin to‘xtab qolishiga olib keladi. Ushbu sohada shikastlanishlarning to‘planishi Gentington kasalligiga xos tartibsiz harakatlarni yuzaga keltiradi.

Alomatlari

Gentington kasalligi belgilari istalgan yoshda paydo bo‘lishi mumkin, lekin ko‘pincha 35—44 yoshda namoyon bo‘ladi. Dastlabki bosqichlarda shaxs xususiyatlari, kognitiv qobiliyatlar va jismoniy ko‘nikmalarda kichik o‘zgarishlar kuzatiladi. Odatda avval jismoniy alomatlar aniqlanadi, chunki boshlang‘ich bosqichlarda kognitiv va ruhiy buzilishlar uncha yaqqol ifodalanmaydi. Gentington kasalligi deyarli barcha bemorlarda oxir-oqibat o‘xshash jismoniy alomatlar bilan namoyon bo‘ladi, ammo kasallikning boshlanishi, rivojlanishi hamda kognitiv va ruhiy buzilishlar darajasi har bir kishida turlicha bo‘ladi.

Kasallikning boshlanishiga eng xos belgi — xoreya, ya’ni tartibsiz, nazorat qilib bo‘lmaydigan harakatlardir. Dastlab xoreya bezovtalik, yengil beixtiyor yoki oxirigacha bajarilmagan harakatlar, koordinatsiya buzilishi va ko‘z harakatlarining sakrab harakatlanishi sekinlashishi.

Dastlab odatda keskin, to‘satdan yuzaga keladigan va boshqarib bo‘lmaydigan harakatlar sababli jismoniy qiyinchiliklar paydo bo‘ladi. Boshqa hollarda, aksincha, bemorning harakatlari haddan tashqari sekinlashadi. Harakatlar muvofiqligi buziladi, nutq tushunarsiz bo‘lib qoladi. Asta-sekin mushaklar nazoratini talab qiladigan barcha funksiyalar izdan chiqadi: bemor beixtiyor yuzini burishtira boshlaydi, chaynash va yutishda qiynaladi. Ko‘zlarning tez harakatlanishi tufayli uyqu buzilishlari yuzaga keladi. Odatda bemor jismoniy buzilishlarning barcha bosqichlarini boshdan kechiradi, ammo kasallikning kognitiv funksiyalarga ta’siri har bir kishida juda individual bo‘ladi. Ko‘pincha mavhum fikrlash buziladi, odam o‘z harakatlarini rejalashtirish, qoidalarga rioya qilish va xatti-harakatlarini to‘g‘ri baholash qobiliyatini yo‘qotadi. Asta-sekin xotira bilan bog‘liq muammolar paydo bo‘ladi; depressiya, vahima, hissiy yetishmovchilik, egotsentrizm, tajovuzkorlik, miyaga o‘rnashib olgan fikrlar, boshqa odamlarni tanib olishdagi qiyinchiliklar, giperseksuallik hamda alkogolizm yoki qimorbozlik kabi zararli odatlarning kuchayishi kuzatilishi mumkin. Ba’zan Gentington xoreyasi bilan og‘rigan odam qorni to‘q yoki ochligini anglay olmaydi. Shunda bemorlarga kuniga 3—4 marta ovqat berish va ortiqcha ovqatlantirmaslik kerak bo‘ladi.

Tashxislash

Klinik usullar

Jismoniy tekshiruv, ba’zan psixologik tekshiruv bilan birgalikda, kasallikning qanchalik tarqalganini aniqlashga yordam beradi. Tibbiy tasvirlash (kompyuter tomografiyasi (KT), magnit-rezonans tomografiya (MRT) kabi usullar kasallikning rivojlangan bosqichidagina miyadagi ko‘rinadigan atrofiyani ko‘rsatadi. Funksional neyrovizualizatsiya usullari (funksional MRT va pozitron-emission tomografiya (PET)) esa klinik alomatlar paydo bo‘lishidan avval ham miya faoliyatidagi o‘zgarishlarni aniqlashi mumkin.

Genetik usullar

Gentington kasalligini genetik tashxislash uchun qon namunasi olinib, har bir HTT allelidagi CAG takrorlari soni aniqlanadi. Musbat natija tashxisni tasdiqlamaydi, chunki u dastlabki alomatlar paydo bo‘lishidan bir necha yil oldin ham qayd etilishi mumkin. Biroq manfiy natija Gentington kasalligi rivojlanish ehtimoli yo‘qligini aniq ko‘rsatadi.

Embrionlar

Embrionlar ekstrakorporal urug‘lantirish natijasida olingan bo‘lsa, ularda Gentington kasalligini implantatsiyadan oldingi genetik diagnostika. Bu usulda 4-8 hujayrali embriondan bitta hujayra olinadi va genetik patologiya mavjudligi tekshiriladi. Olingan ma’lumotdan keyinchalik implantatsiya uchun sog‘lom embrionni tanlashda foydalanish mumkin. Bundan tashqari, prenatal diagnostika yordamida bachadondagi embrion yoki homilani ham tekshirish mumkin.

Differensial tashxis

Gentington kasalligining xos alomatlari va oilaviy anamnezga asoslanib qo‘yilgan tashxislarning taxminan 90 % i genetik tekshiruv bilan tasdiqlanadi. Shunga o‘xshash alomatlarga ega boshqa kasalliklarning aksariyati GKga o‘xshash kasalliklar (inglizcha HD-like disorders, HDL) deb ataladi. HDL kasalliklarining aksariyati nima sababdan paydo bo‘lishi noma’lum. Faqat ularning ayrimlari PRNP (HDL1), janktofilin 3 (HDL2), retsessiv tarzda irsiylanadigan HTT geni (HDL3 — faqat bitta oilada aniqlangan va kam o‘rganilgan) hamda TATA-bog‘lovchi oqsilni kodlovchi gen (HDL4/SCA17) mutatsiyalari sababli yuzaga kelishi ma’lum. Gentington kasalligiga o‘xshash autosom-dominant irsiy kasalliklarga dentatorubro-pallidolyuis atrofiyasi va neyroferritinopatiya.

Davolash

Gentington kasalligini davolash uchun ruxsat etilgan tetrabenazinning kimyoviy tuzilishi

Gentington kasalligini butunlay davolash usuli yo‘q, ammo ayrim alomatlarni yengillashtiradigan muolajalar mavjud.

Tetrabenazin Gentington kasalligi alomatlari og‘irligini kamaytirish uchun maxsus ishlab chiqilgan va 2008-yilda AQSHda tasdiqlangan. Deutetrabenazin[ingl.] 2017-yilda tasdiqlangan. Neyroleptiklar va benzodiazepinlar xoreya namoyon bo‘lishini kamaytirishga yordam beradi. Amantadin va rematsemid hozircha o‘rganilmoqda, ammo ijobiy natijalar ko‘rsatgan. Gipokineziyani va mushaklar rigidligini kamaytirish uchun parkinsonizmga qarshi dorilar, mioklonik giperkinezni yengillashtirish uchun esa valproat kislotasi buyuriladi. Rossiyada ushbu preparat Normokineztin savdo nomi bilan sotiladi. 1-yanvar 2018-yildan boshlab Normokineztin hayotiy zarur dori vositalarining yangilangan ro‘yxatiga kiritilgan.

Bemorlarning depressiyasini bartaraf etish uchun serotoninni qayta qabul qilishning selektiv ingibitorlari va mirtazapin, psixozlar hamda xulq-atvor buzilishlarida esa atipik antipsixotiklar buyuriladi.

Hozirda davolash usullarini ishlab chiqish bo‘yicha faol tadqiqotlar olib borilmoqda, Gentington kasalligini davolashning istiqbolli yo‘nalishlari o‘rganilmoqda. Jumladan, Teva kompaniyasi immunomodulyator lakinimod preparatini o‘rgandi. U markaziy nerv tizimiga himoyalovchi ta’sir ko‘rsatadi. Preparat sinovlari II bosqichgacha yetib bordi, biroq klinik tadqiqot davomida samaradorlikni baholashning yakuniy mezoniga erishilmadi. Shunga qaramay, tadqiqotchilar lakinimod bilan davolash fonida bosh miyada atrofiya rivojlanishining tezligi kamayganini aniqladilar. Muvaffaqiyatsiz tadqiqot natijalariga asoslanib, kompaniya dorini keyingi o‘rganishdan voz kechishga qaror qildi.

Prognoz

Dastlabki alomatlar paydo bo‘lganidan keyin umr davomiyligi taxminan 15—20 yilni tashkil qiladi.

O‘lim odatda Gentington kasalligining o‘zidan emas, balki unga hamroh bo‘ladigan asoratlar, jumladan, pnevmoniya, yurak kasalliklari va jarohatlar tufayli yuz beradi. Bemorlar ko‘pincha o‘z joniga qasd qiladi.

Tadqiqot yo‘nalishlari

Klinik tadqiqotlar sharhi

2021-yil noyabr holatiga ko‘ra, butun dunyoda 208 ta klinik tadqiqot boshlangan bo‘lib, ulardan 54 tasi faol holatda edi.

Klinik tadqiqotlarda davolashning turli usullari qo‘llanadi.

Gentingtin miqdorini kamaytirish

Gentington kasalligining sababi bitta gendagi mutatsiya bo‘lib, u hujayralar uchun toksik bo‘lgan gentingtin oqsili variantining hosil bo‘lishiga olib keladi. Davolashning eng istiqbolli yo‘llaridan biri gen ekspressiyasini susaytirish texnologiyalari yordamida ushbu oqsil varianti ishlab chiqarilishini kamaytirish g‘oyasiga asoslanadi. Sichqon modellaridagi tadqiqotlar nerv tizimida mutant oqsil miqdorining kamayishi hayvonlarning holatini yaxshilashini ko‘rsatadi. Gen ekspressiyasini susaytirishning ayrim usullari, masalan, RNK interferensiyasi yoki allelga xos oligonukleotidlar (ASO) dan foydalanish xavfsizligi sichqon modellarida, shuningdek, makakalar miyasida tekshirilgan. Allelga xos susaytirish orqali oqsilning ikkala variantini (normal va mutant) ham kamaytirish yoki faqat mutant variantga yo‘naltirilgan ta’sir ko‘rsatish mumkin; masalan, buning uchun genning ikki varianti orasidagi bitta nukleotid polimorfizmi aniqlanadi. Susaytirish mexanizmi sifatida genomni tahrirlash texnologiyalari, jumladan, CRISPR/Cas9 tizimlari ham ko‘rib chiqilmoqda.

ASO bo‘yicha bir necha tadqiqot natijalari allaqachon mavjud. 2015-yilda Ionis Pharmaceuticals kompaniyasi UCL Nevrologiya instituti bilan hamkorlikda IONIS-HTTRx preparatining 1/2a-bosqich klinik tadqiqotini boshladi. Ushbu bosqichda preparatni insonlarda qo‘llash xavfsizligini ko‘rsatish va uning samaradorligi haqida dastlabki ma’lumotlarni olish ko‘zda tutilgan edi. IONIS-HTTRx genning ikkala nusxasi ekspressiyasini kamaytirishga mo‘ljallangan. Gentingtin oqsili miqdorining kamayishini aniqlash uchun uning orqa miya suyuqligidagi konsentratsiyasini o‘lchash usuli tanlandi. Ushbu bosqich natijalari preparat yuborilgan barcha ishtirokchilarda gentingtin miqdori statistik jihatdan ahamiyatli darajada kamayganini ko‘rsatdi. 3-bosqich 2019-yilda Roche Pharmaceuticals bilan hamkorlikda boshlandi. Bu vaqtga kelib preparat «tominersen» deb qayta nomlangan edi. Biroq 2021-yil mart oyida foyda va xavf nisbati maqbul emasligi aniqlangani sababli tartibga soluvchi tashkilotlar tominersen tadqiqotini to‘xtatdi.

Gen ekspressiyasini susaytirish imkoniyatlarini o‘rganuvchi boshqa tadqiqotlar ham mavjud. Wave Life Sciences kompaniyasi 2021-yilda faqat genning mutant variantiga ta’sir qiladigan ikkita preparatning klinik sinovlarini yakunladi. Ushbu preparatlar bo‘yicha tadqiqotlar muvaffaqiyatsiz chiqdi; hozirda Wave Life Sciences preparatning uchinchi variantini sinovdan o‘tkazishga tayyorgarlik ko‘rmoqda. Uniqure kompaniyasi 2019-yilda o‘zining ASO variantini e’lon qildi.

Adabiyotlar

  • Edvin Kyork. O‘sishdan to‘xtamagan bola va genlar hamda odamlar haqidagi boshqa hikoyalar = Edwin Kirk. The genes that makes us.. — M.: Alpina non-fikshn, 2022. — 312 b. — ISBN 978-5-00139-405-1.
  • Sara Menning Peskin. Aqldan ozishdan bir molekula narida. Miya qanday izdan chiqishi haqidagi hikoyalar = Sara Manning Peskin. A Molecule Away from Madness: Tales of the Hijacked Brain. — M.: Alpina Pablisher, 2023. — B. 224. — ISBN 978-5-9614-7697-2.