Dasturlash tili — rasmiy til bo‘lib, u kompyuter dasturlarini yozish uchun mo‘ljallangan. Dasturlash tili leksik, sintaktik va semantik qoidalar majmuasini belgilaydi. Bu qoidalar dastur qanday ko‘rinishda bo‘lishini hamda uning boshqaruvida ijrochi (odatda, elektron hisoblash mashinasi) qanday amallarni bajarishini aniqlaydi.
Dastlabki dasturlanadigan mashinalar yaratilganidan buyon insoniyat sakkiz mingdan ortiq dasturlash tilini (jumladan, ezoterik tillarni) ixtiro qilgan. Har yili ularning soni ortib bormoqda. Ayrim tillardan faqat ularning yaratuvchilaridan iborat kichik guruh foydalansa, boshqalari millionlab odamlarga tanilgan.
Dasturlash tili kompyuter dasturlarini yozish uchun xizmat qiladi. Bu dasturlar kompyuterga muayyan hisoblash jarayonini amalga oshirish, turli obyektlarni boshqarish va boshqa vazifalarni bajarish imkonini beruvchi qoidalar majmuasidir. Dasturlash tilining tabiiy tillardan farqi shundaki, u kompyuterni boshqarishga mo‘ljallangan, tabiiy tillar esa avvalo insonlarning o‘zaro muloqotiga xizmat qiladi. Aksariyat dasturlash tillari ma’lumotlar tuzilmalarini aniqlash, ular bilan ishlash va hisoblash jarayonini boshqarish uchun maxsus konstruksiyalardan foydalanadi.
Odatda, dasturlash tili faqat til standarti spetsifikatsiyalari orqali, ya’ni uning sintaksisi va semantikasini rasman belgilovchi hujjatlar bilan emas, balki standartning amaliy tatbiqlari — ushbu tildagi dasturlarni translyatsiya qilish yoki interpretatsiya qilish imkonini beradigan dasturiy vositalar orqali ham tavsiflanadi. Bunday vositalar ishlab chiqaruvchisi, mahsulot nomi va versiyasi, chiqarilgan vaqti, standartga muvofiqlik darajasi va qo‘shimcha imkoniyatlariga ko‘ra farqlanadi. Ularda tilning amalda qo‘llanishiga, hatto uning standartiga ta’sir qiladigan xatolar yoki amalga oshirishga xos xususiyatlar ham bo‘lishi mumkin.
Tarix
Rivojlanishning dastlabki bosqichlari
Dastlabki dasturlash tillari zamonaviy elektron hisoblash mashinalari paydo bo‘lishidan oldin ham vujudga kelgan, deyish mumkin: XIX asrdayoq shartli ravishda dasturlanadigan deb atash mumkin bo‘lgan qurilmalar ixtiro qilingan. Masalan, metall silindr yordamida ishlovchi musiqiy quticha (keyinchalik esa mexanik pianino) hamda karton kartochkalar bilan boshqariladigan Jakkard to‘quv dastgohi (1804). Ularni boshqarishda ishlatilgan ko‘rsatmalar majmuasini zamonaviy tasnifga ko‘ra muayyan sohaga yo‘naltirilgan dasturlash tillarining[manba 1407 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Muhim misol sifatida xonim Ada Avgusta (Laveleys grafinyasi) 1842-yilda Bernulli sonlarini hisoblash uchun Charlz Bebbijning analitik mashinasiga yozgan dasturi tili ham muhim ahamiyatga ega. Agar bu mashina amalga oshirilganida, u dunyodagi birinchi kompyuter — bug‘ dvigatelli mexanik hisoblash mashinasi bo‘lar edi.
1930–1940-yillarda A. Chyorch, A. Tyuring, A. Markov algoritmlarni rasmiylashtirish uchun matematik abstraksiyalarni (mos ravishda lambda hisobi, Tyuring mashinasi, normal algoritmlar) ishlab chiqdilar — bu algoritmlarni.
matematik ta’riflashga xizmat qildi. Shu davrda, 1940-yillarda elektr raqamli kompyuterlar paydo bo‘ldi va kompyuterlar uchun dastlabki yuqori darajali dasturlash tili deb hisoblash mumkin bo‘lgan «Plankalkül» yaratildi. Uni nemis muhandisi K. Zuze 1943–1945-yillarda ishlab chiqqan.
1950-yillarning boshlarida kompyuter dasturchilari, xususan UNIVAC va IBM 701 kabi mashinalar uchun dastur tuzishda bevosita mashina kodidan foydalangan. Dasturlar birlar va nollardan iborat bo‘lgan bu kod birinchi avlod dasturlash tili sifatida qaraladi. Turli ishlab chiqaruvchilarning mashinalari turlicha kodlardan foydalangani sababli boshqa kompyuterga o‘tishda dasturni qayta yozishga to‘g‘ri kelgan.
Amalda ilk tatbiq etilgan til 1949-yilda yaratilgan «Qisqa kod» (Short Code) bo‘lib, unda amallar va o‘zgaruvchilar ikki belgili birikmalar bilan kodlangan. Bu til Eckert–Mauchly Computer Corporation kompaniyasida ishlab chiqilgan. UNIVAC kompyuterlarini ishlab chiqargan bu kompaniyaga Tyuring hamkasblaridan biri Jon Mokli asos solgan. Mokli xodimlariga matematik formulalar translyatorini yaratishni topshirgan, biroq 1940-yillar uchun bu haddan tashqari murakkab maqsad edi. Qisqa kod interpretator.
yordamida amalga oshirilgan. Ko‘p o‘tmay, ushbu dasturlash usuli o‘rnini ikkinchi avlod tillari egalladi. Ular ham muayyan mashinalarning xususiyatlariga bog‘langan bo‘lsa-da, mnemonik belgilar (mashina buyruqlarining ramziy ifodalari) va xotira manzillariga nom berish imkoniyati tufayli odamlar uchun qulayroq edi. Ular an’anaviy ravishda assembler tillari va avtokodlar deb ataladi. Biroq assemblerdan foydalanganda dasturni bajarishdan oldin uni mashina kodiga o‘girish zarur edi. Shu maqsadda assembler deb ataluvchi maxsus dasturlar ishlab chiqildi. Bir arxitekturadagi kompyuterdan boshqasiga dasturni ko‘chirish qiyinligi hamda dasturchining masalani «quyi daraja» atamalari — xotira katagi, manzil, buyruq orqali tasavvur qilishga majbur bo‘lishi kabi muammolar saqlanib qoldi. Keyinchalik ikkinchi avlod tillari takomillashtirilib, ularga makrobuyruqlarni.
qo‘llab-quvvatlash imkoniyati qo‘shildi. 1950-yillarning o‘rtalaridan boshlab Fortran, Lisp va Kobol kabi uchinchi avlod tillari paydo bo‘la boshladi. Bu turdagi dasturlash tillari ko‘proq abstrakt va universal bo‘lib, «yuqori darajali tillar» deb ham ataladi; ular muayyan buyruqlar tizimi yoki tashqi qurilmalar konfiguratsiyasiga qat’iy bog‘liq emas. Yuqori darajali tilda yozilgan dastur, hech bo‘lmaganda nazariy jihatdan, ushbu til uchun translyatori mavjud bo‘lgan har qanday kompyuterda ishlashi mumkin. Amalda esa ko‘pincha tilning turli maxsus versiyalari yoki dialektlari qo‘llaniladi. Translyator dasturni protsessor bajara oladigan mashina tiliga o‘giradi.
Sanab o‘tilgan tillarning yangilangan versiyalari hozirgacha dasturiy ta’minot yaratishda ishlatiladi va ularning har biri keyingi dasturlash tillari rivojiga ta’sir ko‘rsatgan. 1950-yillarning oxirida Algol ham paydo bo‘lib, bu sohadagi ko‘plab keyingi ishlanmalar uchun asos bo‘ldi. Dastlabki dasturlash tillarining shakli va qo‘llanishiga interfeysdagi cheklovlar ham sezilarli ta’sir qilganini ta’kidlash kerak[aniqlashtirish kerak].
Takomillashuv
1960–1970-yillarda bugungi kungacha qo‘llaniladigan dasturlash tillarining asosiy paradigmalari ishlab chiqildi. Ko‘p jihatdan bu jarayon uchinchi avlodning dastlabki tillarida shakllangan g‘oya va konsepsiyalarni takomillashtirishdan iborat edi.
- APL tili funksional dasturlashga ta’sir ko‘rsatdi va massivlarni.
- PL/1 (NPL) tili 1960-yillarda Fortran va Kobolning eng yaxshi xususiyatlarini birlashtirish maqsadida ishlab chiqilgan.
- Snobol tili 1960-yillarda yaratilgan va takomillashtirilgan. Matnlarni qayta ishlashga mo‘ljallangan bu til dasturlash tillarining asosiy amallari qatoriga namuna bilan moslashtirishni.
- Simula taxminan shu vaqtda paydo bo‘lgan til birinchi marta obyektga yo‘naltirilgan dasturlashni qo‘llab-quvvatladi. 1970-yillarning o‘rtalarida bir guruh mutaxassislar Smalltalk tilini taqdim etdi. Bu til to‘liq obyektga yo‘naltirilgan edi.
- 1969–1973-yillarda C tili ishlab chiqildi. Keyinchalik u ko‘plab tillarga, jumladan, keng tarqalgan C++ va Java tillariga asos bo‘ldi.
- 1972-yilda Prolog yaratildi. U mantiqiy dasturlashning.
- eng mashhur tili hisoblanadi (garchi birinchisi ham, yagonasi ham bo‘lmasa-da). 1973-yilda ML tilida rivojlangan polimorf tiplashtirish tizimi joriy etildi. Bu funksional dasturlashning.
tiplangan tillari rivojlanishiga asos soldi. Ushbu tillarning har biri o‘ziga xos tillar oilasini yuzaga keltirdi va zamonaviy dasturlash tillarining aksariyati oxir-oqibat ulardan biriga borib taqaladi.
Bundan tashqari, 1960–1970-yillarda turli tillarda strukturali dasturlashni qo‘llab-quvvatlash zarurati haqida qizg‘in bahslar olib borildi. Xususan, niderlandiyalik mutaxassis E. Deykstra yuqori darajali barcha tillarda GOTO buyrug‘idan butunlay voz kechish taklifi bilan matbuotda chiqdi. Dasturlar hajmini kamaytirish hamda dasturchi va foydalanuvchining unumdorligini oshirish usullari ham rivojlantirildi.
Birlashtirish va rivojlantirish
1980-yillarni shartli ravishda birlashtirish davri deb atash mumkin. C++ tili obyektga yo‘naltirilgan va tizimli dasturlash xususiyatlarini birlashtirdi. AQSh hukumati Ada tilini standartlashtirdi. Paskal tilidan kelib chiqqan Ada harbiy obyektlarning bort boshqaruv tizimlarida qo‘llash uchun mo‘ljallangan edi. Yaponiya va boshqa mamlakatlarda mantiqiy dasturlash konstruksiyalarini o‘z ichiga oladigan beshinchi avlod tillari istiqbollarini o‘rganishga katta sarmoya kiritildi. Funksional tillar hamjamiyati ML va Lisp tillarini standart sifatida qabul qildi. Umuman, bu davr yangi paradigmalar yaratishdan ko‘ra oldingi o‘n yillikda shakllangan poydevorga tayanish bilan tavsiflandi.
Yirik tizimlar uchun dasturlash tillarini yaratishda kodni tashkil etishning yirik birliklari — modullardan foydalanishga e’tibor kuchaydi. Ayrim tillar, masalan, PL/1, bunday imkoniyatga avvaldan ega bo‘lsa-da, modul tizimi Modula-2, Oberon, Ada va ML tillarida ham rivojlanib, qo‘llanila boshladi. Modul tizimlari ko‘pincha umumlashtirilgan dasturlash.
konstruksiyalari bilan birlashtirildi. Muhim yo‘nalishlardan biri vizual (grafik) dasturlash tillari bo‘ldi. Ularda dastur matnini «yozish» o‘rnini kompyuter ekranida diagrammalar yordamida dastur «chizish» (konstruksiyalash) egallaydi. Vizual tillar dasturni ko‘rgazmali tasvirlash va uning mantiqini yaxshiroq tushunish imkonini beradi.
1990-yillarda internetning jadal rivojlanishi munosabati bilan veb-sahifalar uchun skriptlar yaratish imkonini beradigan tillar, avvalo Perl (Unix tizimlari uchun skript vositasidan rivojlangan) va Java keng tarqaldi. Shuningdek, virtuallashtirish texnologiyalarining ommaviyligi ortdi. Biroq bu o‘zgarishlar ham tub yangilik emas, balki mavjud paradigmalar va tillarning, oxirgi holatda esa, asosan C tillari oilasining takomillashuvi edi.
Hozirgi vaqtda dasturlash tillari xavfsizlik va ishonchlilikni oshirish, kodni modullarga ajratishning yangi usullarini ishlab chiqish hamda ma’lumotlar bazalari.
Tillarning spetsifikatsiyasi
Standartlashtirish
Keng tarqalgan ko‘plab dasturlash tillari uchun xalqaro standartlar yaratilgan. Maxsus tashkilotlar tegishli tilning spetsifikatsiyalari va rasmiy ta’riflarini muntazam yangilab, nashr etadi. Bunday qo‘mitalarda dasturlash tillarini rivojlantirish va yangilash ishlari davom etadi; mavjud yoki yangi til konstruksiyalarini kengaytirish yoxud qo‘llab-quvvatlash masalalari hal etiladi.
Alifbo
Zamonaviy dasturlash tillari identifikatorlar va dastlabki kodni saqlash uchun Unicode (Delphi 2006, C#, Java, Rust) tizimining ko‘p tilli belgilaridan keng foydalanadi. Tarixan, 2000-yillarning boshlariga qadar tillarda AQShda standart sifatida qabul qilingan 7 bitli ASCII kodlash tizimi ishlatilgan.
Dastlabki tillar 6 bitli belgilar davrida paydo bo‘lgan ilk tillar cheklanganroq belgilar to‘plamidan foydalangan. Masalan, Fortran alifbosi (bo‘sh joy bilan birga) 49 ta belgidan iborat: A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 = + - * / () . , $ ' : Boshqaruv ASCII belgilari cheklangan miqdorda qo‘llaniladi: faqat karetkaning qaytishi CR, yangi satrga o‘tish LF va gorizontal tabulyatsiya HT (ba’zan vertikal tabulyatsiya VT hamda keyingi sahifaga o‘tish FF) ruxsat etiladi. APL tili bundan sezilarli istisno bo‘lib, unda ko‘plab maxsus belgilar ishlatiladi.
7 bitli ASCII doirasidan tashqaridagi belgilar (masalan, KOI8-R belgilari) dan foydalanish tilning amalga oshirilishiga bog‘liq: ba’zan ular faqat izohlarda va belgi/satr konstantalarida, ba’zan identifikatorlarda ham ruxsat etiladi.
Sobiq SSSR va hozirgi Rossiyada barcha kalit so‘zlar ruscha harflar bilan yoziladigan tillar mavjud. Masalan, 1C:Korxona ichki dasturlash tili va o‘quv dasturlash tillari — psevdokod, maktab algoritmik tili, KuMir tizimi va RAPIRA tili.
Grammatika
Semantika
Dasturlash tillari semantikasini belgilashga bir nechta yondashuv mavjud. Ularning uchta asosiysi: operatsion, aksiomatik va denotatsion.
- . Semantikani operatsion yondashuv asosida tavsiflashda dasturlash tili konstruksiyalarining bajarilishi odatda tasavvuriy (abstrakt) kompyuter yordamida talqin qilinadi.
- Aksiomatik semantika til konstruksiyalari bajarilishining oqibatlarini mantiq tili, old shartlar va keyingi shartlarni belgilash yordamida tavsiflaydi.
- Denotatsion semantika matematika uchun xos tushunchalar — to‘plamlar, akslantirishlar, mulohazalar, tasdiqlar va boshqalardan foydalanadi.
Tasniflash
Dasturlash tillarining umumqabul qilingan tizimli tasnifi mavjud emas. Tillarni tasniflash uchun juda ko‘p belgilar qo‘llaniladi. Ularning ayrimlari texnik xususiyatlarga asoslanib tillarni aniq ajratadi, boshqalari ustun jihatlarga tayanadi, istisnolarga ega va shartliroq hisoblanadi, yana bir qismi esa mutlaqo subyektiv bo‘lib, ko‘pincha noto‘g‘ri tasavvurlar bilan bog‘liq. Shunga qaramay, bunday tasniflar amaliyotda keng tarqalgan.
Aksariyat dasturlash tillari bittadan ortiq ajdod tilga ega. Ko‘plab tillar boshqa tillarning elementlarini birlashtirish natijasida yaratiladi. Ayrim hollarda bunday birikma ichki ziddiyatlar yo‘qligini aniqlash uchun matematik tahlil qilinadi (masalan, Ta’rif sifatida qarang: Standard ML ta’rifiga qarang), boshqa hollarda esa til dolzarb muammolarni hal qilish va tijoriy muvaffaqiyatga erishish uchun amaliy ehtiyojlardan kelib chiqib yaratiladi. Bunda matematik qat’iylikka amal qilinmasligi, hatto bir-birini istisno qiladigan g‘oyalar ham kiritilishi mumkin (masalan, C++).
). Quyi va yuqori darajali tillar
Rasmiy jihatdan dasturlash tilining «daraja» degan mezoni yo‘q. Bu atama shartli ravishda quyidagi ikki ma’nodan birini bildiradi:
- dasturlash tilining insonning tabiiy tili va fikrlash tarziga «yaqinligi»;
- dasturlash tili semantikasining maqsadli protsessor arxitekturasi mashina kodidan «uzoqligi», ya’ni dasturni bajarish mumkin bo‘lishidan oldin kodga kiritilishi kerak bo‘lgan o‘zgartirishlarning minimal ko‘lami.
Bunday ikki xil talqin 1950-yillarda tillari yaratilayotgan paytda Plankalkül va Fortran. Ularning yaratilishidan maqsad o‘sha davr protsessorlari talab qilganidan ko‘ra mashina tiliga o‘girishni nazarda tutgan. Shu bois ular «yuqori darajali» — ya’ni mashina tili ustiga qurilgan tillar deb atalgan. Biroq tez orada bu ikki ta’rif doimo bir-biriga mos kelavermasligi ayon bo‘ldi. Masalan, tarixda an’anaviy ravishda «yuqori darajali» deb hisoblangan til apparat darajasida amalga oshirilgan holatlar bo‘lgan (qarang: Lisp mashinasi, Java Optimized Processor[ingl.]) yoki bir platformada «quyi darajali» hisoblangan til boshqa platformada «yuqori darajali» sifatida kompilyatsiya qilingan. Masalan, CISC assemblerida yozilgan VAX dasturlaridan RISC arxitekturali DEC Alpha mashinalarida foydalanilgan (qarang: VAX Macro[ingl.]). Shunga qaramay, bu ikki talqin bir hodisaning ajralmas tomonlari bo‘lib, birinchisi ikkinchisini muqarrar anglatadi, degan noto‘g‘ri qarash hanuz keng tarqalgan.
Tillarning «yuqori darajaliligi»ga ko‘ra ularni besh avlodga bo‘lish odat tusiga kirgan.
birinchi avlodga[ingl.] avvalo mashina tillari (odatda mashina kodlari deb ataladi), ya’ni bevosita apparat darajasida amalga oshirilgan tillar kiradi.
Ulardan ko‘p o‘tmay paydo bo‘lgan «assembler tillari» ikkinchi avlodga[ingl.] mansub. Eng sodda holatda ular buyruqlar va ularning parametrlarini (jumladan, xotira manzillarini) yozishda mashina tili ustiga mnemonik belgilash tizimini qo‘shadi. Biroq ko‘plab assembler tillarida ancha rivojlangan makrotil ham mavjud. Bundan tashqari, hatto eng sodda holatda ham mashina kodini teskari muhandislik orqali tahlil qilish assemblerdagi asl dasturni bir ma’noda tiklash imkonini bermaydi: masalan, o‘zgaruvchilar nomlarini qayta tiklab bo‘lmaydi, hujjatlashtirilmagan funksiyalar esa aniqlanmay qolishi mumkin. Shunga qaramay, dastlabki ikki avlod umumiy tarzda quyi darajali tillarga.
kiritiladi. 1970-yillarga kelib dasturlar shu qadar murakkablashdiki, dasturchilar ularni boshqarishga qiynalib qoldi. Bu katta iqtisodiy yo‘qotishlarga va axborot texnologiyalarining rivojlanishida turg‘unlikka sabab bo‘ldi. Muammoga javoban murakkablikni boshqarishning turli usullarini taklif etuvchi ko‘plab yuqori darajali tillar paydo bo‘ldi (batafsil qarang: dasturlash paradigmasi va kichik hamda katta miqyosda dasturlash tillari). «Yuqori darajali» tillardagi dasturlarni o‘zgartirish ancha oson, bir kompyuterdan boshqasiga ko‘chirish esa juda qulay.
Amalda eng keng tarqalgan tillar uchinchi avlodga mansub. Ular «yuqori darajali» nomiga faqat da’vo qiladi «yuqori darajali» deb hisoblanishga da’vo qiladi, ammo aslida faqat fon Neyman mashinasi buyruqlariga aniq mos keladigan konstruksiyalarni beradi (qarang: fon Neyman mashinasi.
). Ulardan ham «yuqori darajali» deb to‘rtinchi va beshinchi avlod tillari hisoblanadi.
to‘rtinchi avlodga[ingl.] so‘rov tillari, parametr va opsiyalar tillari, ilovalar generatorlari, ma’lumotlar bazalarining birlashgan paketlari kiritiladi. To‘rtinchi avlodning eng muhim kichik guruhi funksional tillar bo‘lib, ularning aksariyati yuqori tartibli tillardir..
Ba’zan beshinchi avlod[ingl.] tillari alohida toifa sifatida ajratiladi, biroq bu tasnif umumqabul qilinmagan. Ko‘proq «o‘ta yuqori darajali til» (ingl. very high level language) atamasi ishlatiladi. Bularni amalga oshirish sezilarli algoritmik tarkibiy qismni talab etadi, ya’ni kichik hajmli dastlabki kodni talqin qilishning o‘zi murakkab hisoblashlarni talab qiladi. Shu bois beshinchi avlod tillari ba’zan bilimlar bazasi bilan to‘ldirilgan to‘rtinchi avlod tillari sifatida ham qaraladi. Ko‘pincha bu nom bilan mantiqiy tillar.
C tili uchinchi avloddagi eng «quyi darajali» til bo‘lsa kerak. U dastlab «yuqori darajali assembler» yoki «platformalararo assembler» sifatida taqdim etilgan. Uni ko‘pincha «o‘rta darajali til» yoki hatto «2,5-avlod tili» deb ham atashadi. U juda ko‘p apparat arxitekturalarining umumiy xususiyatlarini hisobga olgan holda algoritmning amalga oshirilish usulini katta darajada boshqarish imkonini beradi. Biroq ayrim platformalar uchun C tilini (hatto nostandart shaklda ham) amalga oshirish prinsipial ravishda imkonsiz yoki maqsadga muvofiq bo‘lmagani sababli uning tatbiqi mavjud emas. C tilidan kelib chiqqan C++ tili tasnifi bahslidir: semantikasi va tiplar tizimi texnik jihatdan C asoslaridan uncha farq qilmasa ham, u ko‘pincha «yuqori darajali» deb ataladi.
Vaqt o‘tishi bilan boshqa o‘rta darajali tillar, masalan, LLVM, C-- ham paydo bo‘ldi. Ular asosan insonning bevosita kod yozishi uchun emas, balki yuqori darajali tillardan oraliq kod hosil qilish va kompilyatorlarni old qism (frontend) va orqa qism (backend).
ga yaxshiroq ajratish uchun mo‘ljallangan. Odatda yuqori darajali tillar mashina kodini kattaroq hajmda yaratadi va sekinroq ishlaydi. Ammo algoritmik hamda tarkibiy jihatdan murakkab dasturlarda ayrim yuqori darajali tillar samaradorlik bo‘yicha katta ustunlik berishi, quyi darajali tillardan esa faqat kichik va sodda dasturlarda ortda qolishi mumkin (batafsil: tillarning samaradorligi). Boshqacha aytganda, tilning potensial samaradorligi uning «darajasi» oshgan sari chiziqli va bir ma’noli o‘zgarmaydi. Murakkab tizimlarda dastur yaratish tezligi, o‘zgartirishning mehnat talabchanligi, barqarorlik va boshqa sifat ko‘rsatkichlari maksimal ijro tezligidan ancha muhimroq bo‘ladi: ular ishlaydigan va ishlamaydigan dastur o‘rtasidagi farqni belgilaydi. Shu sabab apparat ta’minotini (bir vaqt birligida ko‘proq buyruqlarni bajarish) va optimallashtiruvchi kompilyatsiya usullarini rivojlantirish iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiqroqdir. Hatto so‘nggi o‘n yilliklarda apparat ta’minoti evolyutsiyasi yuqori darajali tillar uchun optimallashtiruvchi kompilyatsiya usullarini qo‘llab-quvvatlash tomon yo‘nalgan. Masalan, ko‘plab yuqori darajali tillarda mavjud bo‘lgan avtomatik axlatni yig‘ish (garbage collection) dastur yaratish tezligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatgan eng muhim takomillashuvlardan biri hisoblanadi.
Shu sabab bugungi kunda quyi darajali tillar asosan tizimli dasturlash masalalarida qo‘llanadi. Tizimli dasturlashni «quyi darajali» dasturlash bilan tenglashtirish keng tarqalgan, biroq noto‘g‘ri qarashdir. U resurslarni aniq boshqarish zarur bo‘lsa, tilning o‘zi keng ko‘lamli o‘zgartirishlarni talab qilmasligi kerak, aks holda dasturchining harakatlari zoye ketadi, degan fikrga asoslanadi. Aslida esa bunga zid misollar mavjud. Xususan, BitC funksional yuqori tartibli til til, ya’ni to‘rtinchi avlod («yuqori darajali») vakili bo‘lsa ham, u to‘liq tizimli dasturlashga yo‘naltirilgan va ishlash tezligi bo‘yicha C bilan bemalol raqobatlasha oladi. uchinchi avlodga mansub C# va Limbo tillari bir vaqtning o‘zida tizimli dasturlashda (operatsion tizimning ishdan chiqishga chidamliligini oshirish uchun) hamda amaliy dasturlashda foydalanish maqsadida ishlab chiqilgan. Bu platforma yaxlitligini ta’minlab, translyatsiyadagi yo‘qotishlarni kamaytiradi.
Xavfsiz va xavfsiz bo‘lmagan tillar
Zamonaviy kompyuterlar real dunyodagi murakkab ma’lumotlarni kompyuter xotirasida sonlar shaklida ifodalaydi. Bu dasturlashda inson omili bilan bog‘liq xatarlarni, jumladan, xotiraga murojaat qilish xatolari ehtimolini yuzaga keltiradi. Shu bois ko‘plab dasturlash tillarida ikkilik ma’lumotlar ustida bajariladigan amallarning mazmunini ular bilan bog‘langan mantiqiy ma’lumot asosida nazorat qiluvchi vosita — tiplar tizimi mavjud. Biroq tiplarsiz tillar ham bor, masalan, Forth. Aksariyat assembler tillari tiplarsiz, ammo tiplangan assembler tillari[ingl.] ham mavjud; ular quyi darajali dasturlarning minimal xavfsizligini ta’minlashga qaratilgan.
Tillarning tiplar tizimlari dinamik ( Lisp, Smalltalk, APL tillarining davomchilari) va statik turlarga bo‘linadi. Statik tizimlar esa polimorf bo‘lmagan (Algol va BCPL davomchilari) hamda polimorf ( ML davomchilari) turlarga ajratiladi. Bundan tashqari, ular oshkora (ingl. explicit) va nooshkora (ingl. implicit) bo‘ladi. Boshqacha aytganda, dastur obyektlari uchun tiplarni oshkora e’lon qilishni talab qiladigan yoki tiplarni statik tarzda o‘zi chiqarib oladigan tizimlar mavjud.
Tiplar tizimlari kuchli va kuchsiz bo‘lishi mumkin. Kuchli tiplar tizimi har bir ifodaga tipni bir marta va doimiy belgilaydi (bu dinamik yoki statik tarzda qachon amalga oshirilishidan qat’i nazar); kuchsiz tizim esa keyinchalik tipni qayta belgilashga imkon beradi. Kuchli tiplashtirish ba’zan yanglish tarzda statik tiplashtirish bilan tenglashtiriladi.
Umuman, kompilyator to‘g‘ri tuzilgan deb qabul qiladigan dasturlar bajarilish jarayonida hech qachon ruxsat etilgan xatti-harakat chegarasidan chiqmasa, til xavfsiz deb ataladi. Bu bunday dasturlarda umuman xato bo‘lmaydi degani emas. «Dasturning to‘g‘ri xatti-harakati» (ingl. well-behavior) atamasi dasturda muayyan nuqson (xususan, mantiqiy xato) mavjud bo‘lsa ham, u qodir emas ma’lumotlar yaxlitligini buzishga yoki avariya holatida to‘xtashga xavfsizlik. Biroq ayrim tillarning (masalan, Standard ML) ) xavfsizligi matematik jihatdan isbotlanishi mumkin. Boshqalarining (masalan, Ada) xavfsizligi esa ad hoc usulda, konseptual yaxlitlikni ta’minlamasdan amalga oshirilgan. Mas’uliyatli vazifalarda bunday kafolatga tayanish halokatli oqibatlarga olib kelishi mumkin (qarang: tillarning konseptual yaxlitligi). Ushbu norasmiy terminologiyani Robin Milner, formal verifikatsiya nazariyasi va Standard ML.
tilining mualliflaridan biri ommalashtirgan. Xatolarni nazorat qilish darajasi va tilning ularga munosabati turlicha bo‘lishi mumkin. Eng sodda tiplar tizimlari, masalan, satrdan butun sonni ayirishni taqiqlaydi. Biroq butun son bilan millimetrlar ham, dyuymlar ham ifodalanishi mumkin, ammo millimetrdan dyuymni ayirish mantiqiy xato bo‘lardi. Rivojlangan tiplar tizimi dasturga bunday mantiqiy ma’lumotni kiritishga imkon beradi (eng rivojlanganlari esa shuni talab qiladi). Bu ma’lumot kompyuter uchun ortiqcha bo‘lib, mashina kodi hosil qilinganda butunlay olib tashlanadi. Xususan, Standard ML ma’lumotlar ustida faqat aniq ruxsat etilgan va rasmiylashtirilgan amallarni bajarishga yo‘l qo‘yadi. Shunga qaramay, bu tildagi dasturlar qayta ishlanmagan istisno (masalan, nolga bo‘lish) paydo bo‘lishi bilan yakunlanishi mumkin. Uning davomchisi MLPolyR esa qayta ishlanmagan istisnolar bo‘lmasligini ham kafolatlaydi. Bunday tillar «tip jihatdan xavfsiz». Java va C# kamroq qat’iy va faqat xotira sizib chiqishini nazorat qiladi. Shuning uchun ular kontekstida ko‘proq quyidagi aniq atama ishlatiladi: «xotiraga murojaat qilishda tiplar xavfsizligi» (ingl. memory type safety) yoki (odatda) shunchaki «xotiraga murojaat qilish xavfsizligi» atamasi ishlatiladi. Kuchli dinamik tiplashtirilgan tillar dastur xatti-harakatini bajarilish jarayonida kuzatadi (bu tezlikni pasaytiradi) va xatolarga istisno yaratish orqali javob beradi. Bunday tillarning barchasi amaliy qulaylikka yo‘naltirilgan: ular jiddiy nosozliklarning oldini olish va dastur yaratish tezligi o‘rtasida maqbul muvozanatni ta’minlaydi.
Tuzilishining o‘zi bilan to‘g‘riligi kafolatlangan dasturlarni yozish uchun maxsus tillar mavjud. Ular bajariladigan dasturning tuzilishi va xatti-harakati uning spetsifikatsiyasiga aynan mos bo‘lishini kafolatlaydi (qarang: parametriklik[ingl.], qaram tip). Shu sabab bunday tillardagi dasturlar ko‘pincha «bajariladigan spetsifikatsiyalar» deb ataladi (qarang: Karri–Govard muvofiqligi). Ularda dastur yaratish mehnati bir necha baravar ortadi va dasturchidan juda yuqori malaka talab qilinadi. Shu bois ular faqat formal verifikatsiyada ishlatiladi. Misollar: Agda, Coq.
C va uning davomchisi C++ xavfsiz bo‘lmagan tillardir. Ularda yozilgan dasturlarda tiplashtirishni kuchsizlantirish (tiplarni o‘zgartirish) va uni bevosita buzish (tipni boshqa tur sifatida talqin qilish (type punning)) holatlari juda ko‘p uchraydi. Shu bois xotiraga murojaat qilish xatolari ular uchun statistik jihatdan odatiy holatdir. Biroq dastur darhol avariya holatida to‘xtamasligi mumkin, bu esa xato joyini koddan topishni qiyinlashtiradi. Ushbu tillar uchun eng kuchli statik tahlil tizimlari (masalan, PVS-Studio) ham xatolarning faqat ma’lum qismini aniqlay oladi70 — 80 %. Ulardan foydalanish esa moliyaviy, mehnat va ilmiy resurslar nuqtayi nazaridan juda qimmat. Ushbu tillardagi dasturlar ishonchli ishlashini formal verifikatsiyasiz qat’iy kafolatlab bo‘lmaydi; formal verifikatsiya esa yanada qimmat va maxsus bilimlarni talab qiladi. C tilining Cyclone.
Til Forth «xavfsiz» deb atalishga da’vo qilmaydi. Shunga qaramay, amalda unda ma’lumotlarni buzishi mumkin bo‘lgan dasturlar deyarli uchramaydi: potensial xavfli xato dastur ilk sinovdayoq to‘xtab, dastlabki kodni tuzatishga majbur qiladi. Erlang hamjamiyatida ham «let it crash» ( ingl. — «qulasin, mayli») yondashuvi qabul qilingan bo‘lib, u ham xatolarni erta aniqlashga qaratilgan.
Kompilyatsiyalanadigan, interpretatsiya qilinadigan va ichki o‘rnatiladigan tillar
Dasturlash tillarini amalga oshirishning prinsipial jihatdan farqli uch usuli mavjud: kompilyatsiya, interpretatsiya va ichki o‘rnatish. Tilni amalga oshirish usuli aynan o‘sha tilning ajralmas xususiyatidir, degan yanglish qarash keng tarqalgan. Aslida bu bo‘linish ma’lum darajada shartli. Ayrim tillarning formal semantikasi interpretatsiyaga mo‘ljallangan bo‘lsa-da, deyarli barcha amaliy tatbiqlari kompilyatorlar bo‘lib, ular ba’zan juda samarali optimallashtirishni amalga oshiradi (masalan, ML oilasidagi Standard ML, Haskell). Interpretatsiya va kompilyatsiya o‘rtasidagi chegarani xiralashtiruvchi tillar ham mavjud, masalan, Forth.
Kompilyatsiya deganda dastlabki kod avval maqsadli (mashina) kodiga maxsus kompilyator yordamida o‘girilishi tushuniladi. Natijada bajariladigan modul hosil bo‘ladi va uni alohida dastur sifatida ishga tushirish mumkin. Interpretatsiya esa dastlabki kodni buyruqma-buyruq bevosita bajarishdir (ba’zan kod AST ko‘rinishida tahlil qilingach, juda ozgina tayyorgarlik bilan bajariladi). Shuning uchun interpretatorsiz dasturni ishga tushirib bo‘lmaydi. Tilni ichki o‘rnatishni «translyatsiyasiz amalga oshirish» deb qarash mumkin: bunday til boshqa bir tilning sintaktik va semantik qism to‘plami bo‘lib, o‘sha tilsiz mavjud bo‘la olmaydi. Aniqroq aytganda, ichki o‘rnatiladigan tillarni amalga oshirishning yana to‘rtta usuli mavjud.
Tilning tabiiy amalga oshirish usuli bog‘lanish vaqti, ya’ni dastur elementlari bilan ularning xususiyatlari qachon bog‘lanishiga ko‘ra belgilanadi. Xususan, statik tiplashtirilgan tillarda o‘zgaruvchilar va boshqa obyektlar ma’lumotlar tipi bilan kompilyatsiya bosqichida bog‘lanadi, dinamik tiplashtirishda esa bajarilish vaqtida, odatda dasturning istalgan nuqtasida bog‘lanadi. Til elementlarining ayrim xususiyatlari, masalan, arifmetik operatorlar yoki boshqaruv kalit so‘zlarining ma’nosi, til ta’riflanishining o‘zidayoq bog‘lanishi mumkin. Boshqa tillarda ularni qayta belgilash mumkin (qarang: nomlarni bog‘lash[ingl.]). Erta bog‘lash odatda dastur samaradorligini, kech bog‘lash esa moslashuvchanligini oshiradi, ammo tezlikning pasayishi va/yoki tegishli bosqichning murakkablashishi evaziga. Biroq istisnolar ham bor. Masalan, intensional polimorfizm statik tiplashtirishni qayta ishlashni bajarilish bosqichiga suradi, lekin (hech bo‘lmaganda nazariyada) umumiy tezlikni pasaytirmay, aksincha oshiradi.
An’anaviy tarzda kompilyatsiya qilinadigan istalgan til uchun (masalan, Paskal) interpretator yozish mumkin. Biroq ko‘plab interpretatsiya qilinadigan tillar dinamik kod generatsiyasi kabi qo‘shimcha imkoniyatlarni taqdim etadi (qarang: eval[ingl.]). Shu bois ularda kompilyatsiya ham dinamik bo‘lishi kerak (qarang: dinamik kompilyatsiya). Shunday qilib, ayrim hollarda «til + uni amalga oshirish usuli» birikmasi o‘rinli hisoblanadi. Bundan tashqari, aksariyat zamonaviy «sof» interpretatorlar til konstruksiyalarini to‘g‘ridan to‘g‘ri bajarmaydi, balki ularni yuqori darajali oraliq ifodaga kompilyatsiya qiladi (masalan, o‘zgaruvchilarga havolalarni aniqlashtirish va makrobuyruqlarni yoyish bilan). An’anaviy ravishda interpretatsiya qilinadigan yoki kompilyatsiyalanadigan tillarning aksariyatini ichki o‘rnatiladigan til sifatida ham amalga oshirish mumkin. Biroq boshqa tillarni o‘zining qism to‘plami sifatida qamrab oladigan metatillar ko‘p emas (eng yorqin namuna — Lisp).
). Odatda kompilyatsiya qilingan dasturlar tezroq ishlaydi va ishlashi uchun qo‘shimcha dasturlarga muhtoj emas, chunki ular oldindan mashina tiliga o‘girilgan bo‘ladi. Shu bilan birga, dastur matni har o‘zgarganida uni qayta kompilyatsiya qilish kerak, bu esa ishlab chiqish jarayonini sekinlashtiradi. Bundan tashqari, kompilyatsiya qilingan dastur odatda faqat kompilyator mo‘ljallangan turdagi kompyuterlarda va operatsion tizimda ishlaydi. Boshqa turdagi mashina uchun bajariladigan fayl yaratish yangi kompilyatsiyani talab qiladi. Interpretatsiya qilinadigan tillarda dastur o‘zgartirilishi bilanoq uni ishga tushirish mumkin; turli kompyuterlar va operatsion tizimlarda ishlatish ham qo‘shimcha kuch talab qilmaydi. Gomoikonik tillar esa dasturni ishini to‘xtatmasdan turli mashinalar o‘rtasida dinamik ko‘chirishga ham imkon beradi (bu seriyalashtirishning eng umumiy holati). Natijada uzluksiz mavjudlik tizimlarini[ingl.] (shuningdek qarang: yuqori darajadagi mavjudlik tizimlari). yaratish mumkin. Interpretatsiya qilinadigan dasturning ko‘chiriluvchanligi faqat tegishli apparat platformalari uchun interpretatorlar mavjudligiga bog‘liq. Bularning evaziga tezlik sezilarli pasayadi. Dasturda halokatli xato bo‘lsa, interpretator kodning o‘sha joyiga yetmagunicha xato ma’lum bo‘lmaydi (statik tip jihatdan xavfsiz tillardan farqli ravishda). ).
Ayrim tillarning, masalan, Java va C#, amalga oshirilishi kompilyatsiya va interpretatsiya o‘rtasidagi oraliq o‘rinni egallaydi. Dastur mashina tiliga emas, balki mashinadan mustaqil quyi darajali kodga — bayt-kodga kompilyatsiya qilinadi. So‘ng bayt-kod virtual mashina tomonidan bajariladi. Bayt-kodni bajarishda odatda interpretatsiya qo‘llanadi, lekin dastur ishlashini tezlashtirish uchun uning ayrim qismlari bevosita bajarilish vaqtida «tezkor» (Just-in-time compilation, JIT) kompilyatsiya texnologiyasi yordamida mashina kodiga o‘girilishi mumkin. Java uchun bayt-kodni Java virtual mashinasi (Java Virtual Machine, JVM), C# uchun esa Common Language Runtime qo‘llanadi. Bunday yondashuv ma’lum ma’noda interpretatorlar va kompilyatorlarning afzalliklarini birlashtiradi.
Birinchi va yuqori tartibli tillar
Boshlang‘ich ma’lumotlar
Matematik mantiq o‘zining tartibiga ko‘ra tasniflanadi — qarang: birinchi tartibli mantiq va yuqori tartibli mantiq. Bu terminologiya tabiiy ravishda informatikaga o‘tib, mos ravishda birinchi va yuqori tartibli semantikani hosil qilgan. Birinchi tartibli tillar (masalan, Algol davomchilari bo‘lgan Basic yoki Virtning klassik Pascal tili) faqat miqdorlar orasidagi birinchi tartibli bog‘liqliklarni aniqlashga imkon beradi. Masalan, square x qiymati x qiymatiga bog‘liq. Bunday bog‘liqliklar funksiyalar deyiladi. Yuqori tartibli tillar bog‘liqliklar o‘rtasidagi bog‘liqliklarni ham ifodalashga imkon beradi. Masalan, map f x qiymati f va x qiymatlariga bog‘liq bo‘lib, bunda f qiymatining o‘zi abstrakt bog‘liqlikni ifodalaydi. Boshqacha aytganda, parametr f ma’lum signaturaga ega funksiyalar to‘plami bo‘ylab o‘zgaradi. Bunday bog‘liqliklar yuqori tartibli funksiyalar deb ataladi. Aksariyat hollarda bunday til bog‘liqliklarni (funksiyalarni) birinchi darajali obyektlar sifatida ko‘radi, ya’ni birinchi darajali funksiyalarga ruxsat beradi (masalan, C kabi ayrim tillar birinchi darajali funksiyalarni qo‘llab-quvvatlamaydi, lekin yuqori tartibli funksiyalar yaratish uchun cheklangan imkoniyatlarga ega). Bu atamalarni Kristofer Strechi o‘zining 1967-yildagi nashrida[ingl.] kiritgan. Yuqori tartibli tillarga deyarli barcha funksional tillar kiradi. Istisnolar juda kam; masalan, SISAL[ingl.] uzoq vaqt birinchi tartibli funksional til bo‘lib qolgan, biroq 2018-yilda unda birinchi darajali funksiyalarni qo‘llab-quvvatlash joriy etilgan. Tiplar tizimlari rivojlanishi bilan tartiblarni farqlash tiplarga ham yoyildi (qarang: tip konstruktori).
). Ifodalash imkoniyati
Birinchi tartibli tillar algoritmlarni kod ko‘rinishida ifodalashga imkon beradi, ammo dasturlar arxitekturasini emas. Strechining fikricha, bu cheklov Algol tiliga (undan esa boshqa tillarga) klassik matematikadan meros qolgan. Klassik matematikada faqat doimiy amallar va kontekstdan tashqarida bir ma’noda aniqlanadigan funksiyalar qo‘llanib, funksiyalar bilan erkin ishlash uchun tizimli notatsiya mavjud emas. Bunday notatsiya sifatida 1930-yillarda lambda hisobi ishlab chiqilgan va keyinchalik yuqori tartibli tillarning asosini tashkil etgan. Birinchi tartibli tillarda yozilgan dasturlarning tarkibiy qismlari (o‘zaro ta’sir sxemalari — protseduralar, funksiyalar, obyektlar, jarayonlar va boshqalar) faqat dastur tashqarisidagi shartli darajada mavjud bo‘lishi mumkin. Vaqt o‘tib, bunday ko‘p takrorlanuvchi bir xil turdagi sxemalar aniqlangan. Natijada ular asosida mustaqil metodologiya — loyihalash andozalari shakllangan. Yuqori tartibli tillar bunday sxemalarni qayta foydalanish mumkin bo‘lgan bajariladigan kod sifatida ifodalaydi: bu boshqa funksiyalarni o‘zgartirish va kompozitsiya qilish uchun mo‘ljallangan funksiyalardir (masalan, qarang: SML dagi konvertorlar va skanerlar). Natijada birinchi tartibli tillarda dastur fragmentlari (ba’zan juda murakkab va hajmli) ko‘rinishida yoziladigan yechimlar yuqori tartibli tillarda bitta buyruqqacha qisqarishi yoki hatto sintaktik ifodasi bo‘lmagan til semantikasining tayyor elementiga aylanishi mumkin. Masalan, birinchi tartibli tillarda keng qo‘llanadigan «Buyruq» loyihalash andozasi bevosita birinchi darajali funksiya tushunchasiga teng. Bu tilning yanada yuqori qatlamlariga — tiplashtirishga (qarang: yuqori turdagi polimorfizm) va tiplarning tiplashtirilishiga (qarang: turlar polimorfizmi).
Yuqorida aytilganlar asosan semantikasi lambda hisobiga asoslangan tillarga (Lisp, ML davomchilariga) taalluqli. Biroq tabiati boshqacha bo‘lgan ayrim tillar ham yuqori tartibli dasturlash[ingl.] imkoniyatini beradi. Bunga stekli tillar ( (masalan, Forth) va obyektga yo‘naltirilgan tillarning ayrim turlari (Smalltalk, CLOS; qarang: yuqori tartibli xabar[ingl.]).
) misol bo‘ladi. O‘rganish
«Birinchi va ikkinchi darajali mohiyatlar» atamasini kiritgan Strechi o‘z tajribasi va ko‘plab odamlar bilan suhbatlariga asoslanib, funksiyalarni ikkinchi darajali obyektlar deb o‘ylashni to‘xtatish nihoyatda qiyinligini ta’kidlagan. Demak, tilning tartibi yaqqol psixologik ta’sir ko‘rsatadi (qarang: Sepir–Uorf gipotezasi). Yuqori darajali tillarni bilish dasturchiga yuqoriroq darajadagi abstraksiyalar bilan fikrlashga yordam beradi.
Quyi darajali tillar esa, aksincha, fikrlashni cheklashi mumkin. Shu munosabat bilan quyidagi fikr keng ma’lum:
Ilgari BASIC bilan ishlagan talabalarga yaxshi dasturlashni o‘rgatish deyarli imkonsiz: ular bo‘lajak dasturchi sifatida tafakkur jihatidan shu qadar buzilganki, uni tiklashga deyarli umid yo‘q.
Asl matn (ingl.)Ilgari BASIC bilan tanish bo‘lgan talabalarga yaxshi dasturlashni o‘rgatish deyarli imkonsiz: ular bo‘lajak dasturchi sifatida tafakkur jihatidan tuzatib bo‘lmas darajada zararlangan.
Bu yuqori tartibli tildan foydalanishning o‘zi avtomatik ravishda arxitekturani o‘zgartirib, qayta foydalanish koeffitsiyentini oshirmasligini bildiradi (qarang: kumush o‘q yo‘q). Hal qiluvchi omil — muayyan dasturchining tegishli malakasi va dasturlash uslubiy andozalaridan (idiomalar).
foydalanish qobiliyatidir. Yuqori darajali konstruksiyalarning imkoniyatlari, cheklovlari va amalga oshirilishining asosiy tamoyillarini tushunish dasturchiga o‘zlashtirgan tilidan eng samarali foydalanish imkonini beradi. Shuningdek, bunday konstruksiyalar mavjud bo‘lmagan tilda dastur yaratishda ularga o‘xshash mexanizmlarni ishlab chiqish va qo‘llashga yordam beradi.
Ko‘proq dasturlash tillarini biladigan mutaxassis ular orasidan vazifaga eng mos vositani osonroq tanlaydi, kerak bo‘lsa yangi tilni o‘rganadi yoki muayyan sohaga yo‘naltirilgan tilni yaratadi. Masalan, murakkabroq dasturning buyruqlar satri interfeysi ham shunday tillarga kiritilishi mumkin.
Dasturlash paradigmasi
Til muayyan uslubiy andozalarni texnik jihatdan qo‘llashi yoki qo‘llamasligi, shuningdek ularni amalga oshirishni ma’lum darajada rag‘batlantirishi yoki rag‘batlantirmasligi mumkin. Bu muayyan idiomalarni qo‘llash va dasturlash paradigmasida ishlashga ham tegishli. Agar bunday paradigmalar bir nechta bo‘lsa, til ko‘p paradigmali).
deb ataladi. Texnik jihatdan tillar, masalan, yon ta’sirlarga ruxsat beradigan va bermaydigan turlarga bo‘linadi. Ikkinchi tur havola jihatdan shaffof deb ataladi va «sof funksional paradigma»ga kiritiladi. Ba’zan tilning tiplar tizimi va hisoblash strategiyasi xususiyatlari ham alohida paradigma sifatida qaraladi. Masalan, parametrik polimorf tiplar tizimi umumlashtirilgan dasturlash paradigmasini amalga oshiradi, deyiladi. Yoki tilning ma’lum semantik xususiyatlari, masalan, gomoikoniklik, metadasturlashning).
turli shakllariga yo‘l ochadi. «Matematikadan meros qolgan tillar» juda ko‘p bo‘lib, ularning aksariyati o‘ziga xos paradigmalarni shakllantirgan. Bunga Lisp misol bo‘la oladi: u ilk bor lambda hisobini amalga oshirib, funksional paradigmaga; Smalltalk esa birinchi bo‘lib obyektga yo‘naltirilgan paradigmani amalga oshirgan (undan ancha ilgari paydo bo‘lgan Simula sinf tushunchasini qo‘llab-quvvatlagan bo‘lsa-da, strukturali paradigmani amalga oshirgan). Shuningdek, stekli til Forth, u konkatenativ paradigmani amalga oshiradi..
Quyi darajali tillar muayyan apparat ta’minotiga yo‘naltirilgan bo‘lib, odatda imperativ paradigmadan boshqa biror paradigma bilan bog‘lanmaydi. Biroq dasturchi ulardan foydalanganda ma’lum g‘oyalarga amal qilishi mumkin. Ayrim apparat arxitekturalarining noodatiy imkoniyatlari quyi darajali dasturlashda masalani qismlarga ajratishga jiddiy ta’sir etishi mumkin, masalan, buyruqlar darajasidagi parallellik.
. Dasturlashning umumiy falsafasiga ko‘ra tillar imperativ va deklarativ.
Imperativ tillarda dasturlash bosqichma-bosqich buyruqlar berish, ya’ni mashinaga dasturchi oldindan o‘ylab topgan amalga oshirish usulini batafsil ko‘rsatish orqali olib boriladi («imperativ» — «buyruq beruvchi» degani).
Deklarativ tillarda esa predmet sohasi atamalarida kerakli natija ta’riflanadi; uni qanday olish deyarli to‘liq avtomatik vositalar (kompilyator, kutubxona, makrotizim va boshqalar) zimmasiga yuklanadi. Bunda dasturlarni avtomatik o‘zgartirish[ingl.] usullari qo‘llanadi. Bunday tillarda ko‘pincha dasturni muayyan arxitektura va operatsion tizim uchun qayta kompilyatsiya qilish yetarli, dastlabki kodni o‘zgartirish talab qilinmaydi («deklarativ» — «ta’riflash» degani).
Til qanchalik aniq boshqarsa, qanday qilib talab etilgan funksionallik mazkur protsessorning arxitekturasiga ko‘ra bajarilishini, dastur yuqori tezlikda va ixcham ishlashini ta’minlash shunchalik oson bo‘ladi. Buning salbiy tomoni ko‘chiriluvchanlikning kamayishidir: dasturni boshqa apparat platformasiga ko‘chirishda uni noldan qayta kodlash (ko‘pincha arxitekturalar farqi tufayli qayta loyihalash) kerak bo‘ladi, ammo ayrim hollarda yaxshi ko‘chiriluvchanlikni ko‘plab protsessor arxitekturalari o‘rtasida ta’minlash mumkin. Deklarativ tillarda odatda dasturni boshqa arxitektura va operatsion tizim uchun qayta kompilyatsiya qilish yetarli, dastlabki kodni moslashtirish shart emas. Ba’zan ularni quyi darajali, jumladan uchinchi avlod tillariga kompilyatsiya qilishadi (ko‘pincha C, ba’zan esa maqsadli platforma sifatida Java, JavaScript, Ada va boshqalar ishlatiladi).
va boshqalar maqsadli platforma vazifasini bajaradi). Shunga muvofiq, ko‘pincha «qanday tillar» (mashinaga yo‘naltirilgan tillar) va «nima tillar» (insonga yo‘naltirilgan tillar) ajratiladi.
«Yuqori darajalilik» yoki «deklarativlik» darajasining yuqori chegarasi haqida noto‘g‘ri tasavvur keng tarqalgan. Haqiqiy «nima tillari»da yozilgan dasturlarga qarab, «qanday tillari»da ishlaydigan tajribali dasturchilar ham ko‘pincha bular bajariladigan haqiqiy kod ekaniga ishona olmaydi. Shu sabab uchinchi avlod tillarini imperativ ( («qanday» tillar) guruhiga kiritish bahslarga va ularda «deklarativ» kod qismlarini ko‘rsatish urinishlariga sabab bo‘ladi.Aslida esa, yuqorida aytilganidek, uchinchi avlod tillari faqat fon Neyman mashinasi buyruqlariga aniq mos tushadigan «yuqori darajali» konstruksiyalarni beradi. Ayrim protsessor arxitekturalarida ko‘plab keng tarqalgan uchinchi avlod tillaridan foydalanish qiyin yoki mumkin emas; eng yaxshi holatda maxsus uchinchi avlod tillari yaratiladi. Masalan, Occam transpyuterlar uchun yoki sheyder tillari grafik protsessorlar). Bundan tashqari, ko‘pincha obyektga yo‘naltirilgan dasturlash aksariyat hollarda obyektlar holatini o‘zgartirishga qaratilgan aniq belgilangan xabar almashish ketma-ketligidan iborat bo‘lib, bu «imperativ» ta’rifiga mos kelishi e’tibordan chetda qoladi (istisno sifatida agentli modellashtirish).
ni keltirish mumkin). «Nima tillari» nafaqat noodatiy tizimlar uchun amaliy dasturlar yaratishda, balki til ichida modellashtirish orqali bunday tizimlarning bajarilish modelini ifodalashda ham ishlatilishi mumkin (masalan, Clash).
Boshqa tasniflardagi kabi, bu bo‘linish qat’iy emas, balki ma’lum darajalar ketma-ketligidir. Bundan tashqari, rivojlangan abstraksiya mexanizmlari aslida imperativ semantikaga ega tilning «deklarativlik» darajasini oshirishga imkon beradi (batafsil qarang: ichki o‘rnatiladigan til). Ko‘plab deklarativ tillarda ham imperativ imkoniyatlar mavjud. Qolaversa, ko‘plab masalalar uchun haqiqatan samarali yechimni to‘liq avtomatik hosil qilish algoritmik jihatdan hal qilib bo‘lmaydigan masaladir. Shu bois amalda hatto «nima tillari»da ham ma’lum algoritmik usullar ishlatiladi. Biroq ta’rifga asoslangan («bevosita») tatbiqlardan samarali yechim olishning usullari ham mavjud. Ulardan biri SSSRda ixtiro qilingan superkompilyatsiyadir. Umuman olganda, funksional va mantiqiy tillar deklarativ, protsedurali hamda obyektga yo‘naltirilgan tillar esa imperativ guruhga kiritiladi.
Ikkinchi avlod tillaridan foydalanish davridayoq protsedurali dasturlash paradigmasi shakllana boshlagan. U yirik protseduralarni iyerarxik bog‘langan kichikroq protseduralar ketma-ketligiga ajratishni talab qiladi. Uchinchi avlod tillari paydo bo‘lgach, dastlab strukturali dasturlash, protsedurali dasturlashning bevosita davomi sifatida, keyin esa modulli dasturlash shakllandi. Bu paradigmalarning barchasi uchinchi avloddan boshlab barcha avlod tillarida amalga oshirilgan hamda imperativ va deklarativ tillarda birdek ishlatiladi. Masalan, funksional tillarda strukturali dasturlash leksik ko‘rinish sohasi yordamida amalga oshiriladi — qarang: Lexical scope[ingl.] va yopilma (closure)).
. Funksional tillar orasida «sof funksional» (ingl. purely functional), ya’ni yuqorida tilga olingan texnik jihatdan havola jihatdan shaffof tillar ajratiladi. Qolganlari «sof bo‘lmagan funksional» (ingl. impurely functional) yoki shunchaki «yuqori tartibli tillar» deb ataladi..
Mantiqiy dasturlash tillari orasida an’anaviy turdan tashqari bir nechta maxsus shakl, masalan, cheklovlar bilan dasturlash.
ajratiladi. Obyektga yo‘naltirilgan paradigma — ning alohida turi mavjud — yuqori tartibli OYD[ingl.] (shuningdek qarang: #Birinchi va yuqori tartibli tillar). Ko‘plab protsedurali tillarda OYDni idiomatik tarzda tasvirlash mumkin, degan qarash keng tarqalgan. Biroq yuqori tartibli OYD.
nuqtayi nazaridan bu to‘g‘ri emas. Yana bir «shkala» bo‘yicha tillarni voz kechish imkoniyati darajasiga qarab ketma-ketlik nuqtalaridan ajratish mumkin. Bu nuqtasiz uslubni amalga oshirishga xizmat qiladi. Bir chekkada, masalan, C va Paskal, ikkinchi chekkada esa Joy, APL/J/K tillari turadi. Nuqtasiz uslub Haskellda keng qo‘llanadi, shu bilan birga OCaml tilida ham qo‘llab-quvvatlanadi..
Kichik va katta miqyosda dasturlash tillari
Dasturlar turli ko‘lamdagi masalalarni[ingl.] hal qilishi mumkin: biri berilgan funksiya grafigini chizsa, boshqasi yirik korxonaning hujjat aylanishini boshqaradi. Turli dasturlash tillari masalalarning turli boshlang‘ich ko‘lamiga mo‘ljallangan, eng muhimi, dasturiy tizim murakkabligi ortishiga turlicha moslashadi. Tizim kengayishi bilan uni ishlab chiqish mehnati qanday o‘zgarishini belgilaydigan asosiy xususiyat — abstraksiya, ya’ni ajratish tizimning tarkibiy qismi ma’nosini (xatti-harakatini) uning amalga oshirish usulidan.
Har qanday dasturiy tizim murakkabligining o‘sishi uni nazorat qilish mumkin bo‘lgan chegara bilan cheklanadi. Agar tizimning bir tarkibiy qismini tushunish uchun zarur ma’lumot bir inson miyasining qabul qilish imkoniyatidan oshsa, bu qism to‘liq tushunilmaydi. Uni takomillashtirish yoki xatolarini tuzatish nihoyatda qiyinlashadi, har bir tuzatish esa yetarli tushunmaslik tufayli yangi xatolar keltirib chiqarishi mumkin.
Asl matn (ingl.)Har qanday dasturiy tizim murakkabligining boshqarib bo‘ladigan asosiy chegarasi mavjud: uning bir komponentini anglash «bir miyaning sig‘imi»dan ko‘proq ma’lumot talab etsa, bu komponent to‘liq tushunilmaydi. Uni yaxshilash yoki xatolarini tuzatish juda qiyin bo‘ladi, va to‘liq bo‘lmagan bilim tufayli har bir tuzatish yangi xatolar keltirib chiqarishi mumkin.— Martin Uord, «Tilga yo‘naltirilgan dasturlash»
Dastlabki kodning sifat ko‘rsatkichlari, jumladan testdan o‘tkazish va o‘zgartirish qulayligi, bevosita qayta foydalanish koeffitsiyentiga bog‘liq. Bu bir komponentga turli funksiyalarni qo‘llash yoki bir funksiyani turli komponentlarga tatbiq qilish imkoniyati bo‘lishi mumkin.Parametrik polimorf (ayniqsa tipni avtomatik aniqlaydigan) va dinamik tiplar tizimlari sezilarli darajada qayta foydalanish koeffitsiyentini sezilarli oshiradi: masalan, massiv uzunligini hisoblaydigan funksiyani cheksiz ko‘p turdagi massivlar uchun ishlatish mumkin. Agar til funksiya signaturasida kiruvchi ma’lumotlarning aniq amalga oshirish usulini ko‘rsatishni talab qilsa, bu koeffitsiyent keskin kamayadi. Masalan, Pascal tilida massiv o‘lchamini doim aniq belgilash talabi tanqid qilingan, C++ tilida esa murakkab . va -> ma’lumotlarning tarkibiy qismlariga murojaat qilganda ma’lumotlar tuzilmalarining qismlariga murojaatda farqlash zarurati tanqid qilingan. Yuqori tartibli tillar funksiyalar o‘zaro ta’sir sxemalarini ko‘p marta chaqiriladigan kod blokiga (yuqori tartibli funksiyaga) ajratishga imkon beradi. Eng yuqori qayta foydalanish darajasi esa yanada yuqori darajali tilga o‘tish, zarur bo‘lsa aynan shu masala uchun alohida til yaratish orqali erishiladi. Bunda bitta funksiya emas, tilning o‘zi qayta ishlatiladi; tilni yaratishda ham kompilyator komponentlaridan keng foydalanish mumkin.
Tillar rivojlanishi bilan matematikada ilgari kerak bo‘lmagan, faqat dasturlashga xos tarkibiy qismlar va bog‘liqliklarning alohida toifalari paydo bo‘ldi: monadalar, tip sinflari, polimorf tarmoqlanishlar, aspektlar va boshqalar. Ular bir xil hajmdagi kodda ko‘proq funksionallik ifodalashga imkon berib, katta miqyosdagi dasturlashni[ingl.] kichikroq miqyosga ko‘chiradi.
Yirik tizimlarning murakkabligiga oid boshqa fundamental muammolar dasturlar tashqarisida yuzaga keladi: dasturchilarning o‘zaro hamkorligi, hujjatlashtirish va boshqalar. Abstraksiyani ta’minlash bilan birga, bunda tanlangan dasturlash tilining konseptual yaxlitligi ham muhim rol o‘ynaydi.
Til semantikasidan tashqari, qayta foydalanish imkoniyati dasturiy tizim yoki majmuaning modulli tuzilmasi orqali ham ta’minlanadi. Til qanchalik moslashuvchan bo‘lmasin, ayniqsa ko‘pchilik birgalikda ishlaydigan ulkan kod bazasini modullarga ajratish zarur. Modulli tuzilma yaxlit dastlabki kodni oddiygina ko‘plab matnli fayllarga bo‘lish emas, balki kattaroq ko‘lamda abstraksiyani ta’minlashni, ya’ni har bir mantiqan yakunlangan qismning interfeysini belgilash va uning ichki amalga oshirish tafsilotlarini yashirishni anglatadi. Tilda qo‘llanadigan ko‘rinish sohasini belgilash qoidalariga ko‘ra, til bog‘liqliklarni avtomatik aniqlashga ruxsat berishi yoki bermasligi mumkin. Agar qoidalarga ko‘ra mumkin bo‘lgan nomlar ziddiyati mavjud bo‘lsa, bog‘liqliklarni avtomatik aniqlab bo‘lmaydi; u holda modul sarlavhasida foydalaniladigan boshqa modullar nomlarini oshkora sanash kerak.
Ayrim tillar (masalan, Basic yoki Virtning klassik Pascal tili) faqat kichik va strukturaviy jihatdan sodda dasturlar yaratishga yo‘naltirilgan. Ular rivojlangan modul tizimini ham, alohida kod qismlarining moslashuvchanligini ham ta’minlamaydi. C tili «yuqori darajali assembler» sifatida yaratilgani sababli unda ma’lum chegaradan murakkabroq tizimlar yaratish avvaldan ko‘zda tutilmagan. Shu bois katta miqyosdagi dasturlashni qo‘llab-quvvatlash ham unga kiritilmagan. Ayrim yuqori va o‘ta yuqori darajali tillar (Erlang, Smalltalk, Prolog) boshqa tillarda konstruktiv va algoritmik jihatdan murakkab sanaladigan tushunchalarni asosiy primitivlar sifatida taqdim etadi (jarayonlar, sinflar, bilimlar bazalari). Bu turli matematik hisoblash tizimlariga o‘xshaydi (shuningdek qarang: tillarning konseptual yaxlitligi). Shu sabab bunday tillar ko‘pincha muayyan sohaga ixtisoslashgan deb qaraladi: boshqa tillarda murakkab ko‘ringan ayrim (lekin hamma emas) masalalar ularda sodda bo‘ladi. Biroq boshqa yo‘nalishlarda funksionallikni kengaytirish qiyinlashishi mumkin.Standard ML va unga yaqin tillar ikki qatlamga bo‘linadi: ulardan biri — «yadro til» (ingl. core language) — sodda dasturlar yaratishga mo‘ljallangan, ikkinchisi esa «modullar tili» (ingl. module language» — ularni murakkab dasturiy tizimlarga nochiziqli tarzda birlashtirishga xizmat qiladi. Vaqt o‘tib, ularni yagona tilga birlashtirish variantlari yaratilgan (1ML). Ko‘plab boshqa tillar ham modul tizimlarini o‘z ichiga oladi, biroq ularning aksariyati birinchi tartibli modullar tillaridir. . ML modul tili o‘z turidagi yagona yuqori tartibli modullar tilidir. Lisp va Forth tillari tizimni ixtiyoriy va cheksiz kengaytirish, jumladan, o‘z ichida sintaktik va semantik kichik to‘plam sifatida sohaga xos tillarni yaratishga imkon beradi. Shu sabab ular ko‘pincha metatillar.
deb ataladi. Bugungi kunda tizimlar kompleksligini boshqarishning eng ommabop yondashuvi obyektga yo‘naltirilgan dasturlash hisoblanadi. Biroq uning samaradorligi o‘nlab yillar davomida bir necha bor shubha ostiga olingan va boshqa yondashuvlarga nisbatan u yoki bu sifat ko‘rsatkichlari bo‘yicha ishonchli ustunlik berishini ko‘rsatuvchi aniq ma’lumotlar hamon yo‘q. U bilan birga (ba’zan unga raqib sifatida) komponentlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni tartibga soluvchi turli texnologiyalar qo‘llanadi: metasinflar, kontraktlar, prototiplar, miksinlar, treytlar va boshqalar.
Tarixan yanada kuchli yondashuv sifatida metadasturlashning turli shakllaridan, ya’ni ishlab chiqish jarayonining o‘zini turli darajalarda avtomatlashtirishdan foydalanish qaralgan. Tilga nisbatan tashqi metadasturlash va tilning o‘zida mavjud metadasturlash o‘rtasida tub farq bor. Birinchi tartibli tillardan foydalanganda dasturiy tizimlarning murakkabligi insonning ma’lumotni idrok etish va qayta ishlash imkoniyatidan tezda oshib ketadi. Shu bois tashqi dastlabki vizual loyihalash vositalari qo‘llanadi. Ular murakkab sxemalarni soddalashtirilgan va kichraytirilgan ko‘rinishda ko‘rish, keyin esa kod karkasini avtomatik hosil qilish imkonini beradi — qarang: CASE. Yuqori tartibli tillardan foydalanadigan dasturchilar hamjamiyatlarida esa aksincha yondashuv ustunlik qiladi: axborot modellarini mustaqil qismlarga ajratish va ularni bir-biriga avtomatik o‘tkazish vositalarini ishlab chiqish orqali murakkablikning nazoratdan chiqishiga boshidanoq yo‘l qo‘ymaslik (qarang: tilga yo‘naltirilgan dasturlash.
). Tillarning konseptual yaxlitligi
Frederik Bruks va Ch. E. R. Xoar axborot tizimlari, xususan dasturlash tillari uchun konseptual yaxlitlikni ta’minlash zarurligini ta’kidlaydi. Bu tizimning barcha qismlarida o‘xshash sintaktik va semantik shakllardan foydalanishni, tizimning tarkibini o‘rganish bilan birga undan idiomatik foydalanish qoidalarini ham alohida o‘zlashtirishga hojat qolmasligini anglatadi. Xoar Ada tilining murakkabligi halokatli oqibatlarga olib kelishini bashorat qilgan. Alan Key tillarni «uslubning mujassamlanishi» (ingl. crystalization of style) bo‘lgan va «imkoniyatlarning yig‘indisi» (ingl. agglutination of features) bo‘lgan turlarga ajratadi. Greg Nelson va Endryu Appel[ingl.] alohida toifaga «matematikadan kelib chiqqan tillarni» (ingl. mathematically-derived languages).
kiritadi. Bu qarashlar real dasturlar yaratishga puxta moslashtirilgan matematik hisoblash tizimiga tayanuvchi tillardan foydalanishga undaydi. Bunday tillar ortogonallik xususiyatiga ega. Bu ommabop tillarda tayyor primitiv sifatida mavjud ko‘plab idiomalarni qo‘lda amalga oshirishni talab etsa-da, bunday tillarning ifoda imkoniyati umuman olganda ancha yuqori bo‘lishi mumkin.
Bu toifaga juda oz tillar kiradi. Aksariyat tillar avvalo Tyuring mashinasiga samarali translyatsiya qilish imkoniyati asosida yaratiladi. Ko‘p tillar umumiy nazariyalarga tayansa-da, ularni ishlab chiqishda bu nazariyalarning alohida qo‘llanmalari bo‘lgan til elementlarini birgalikda ishlatish xavfsizligi deyarli hech qachon tekshirilmaydi. Bu muqarrar ravishda tilning turli tatbiqlari o‘rtasida nomuvofiqlik tug‘diradi. Bunday muammolar yo e’tiborsiz qoldiriladi, yo tabiiy holat sifatida ko‘rsatiladi (ingl. «bu xato emas, bu imkoniyat»), aslida esa sabab til matematik tahlildan o‘tkazilmaganidadir.
Matematik jihatdan asoslangan tillar va ular amalga oshiradigan matematik modellarga misollar:
- Agda, Epigram[ingl.], Idris — intuitivistik tiplar nazariyasi — Martin-Lyof.
- APL va uning davomchilari (J, K) — nomi yo‘q o‘ziga xos semantika; u Ayversonning massivlar hisobi uchun massivlar notatsiyasini amalga oshiradi (ko‘pincha «array languages»).
- Coq — induktiv konstruksiyalar hisobi.
- Erlang — jarayonlar hisobi (dastlab aktorlar modeli shaklida, keyin esa hisobi bilan ham asoslangan).).
- Forth — stekli mashina[ingl.] va konkatenativ dasturlash tili.
- Haskell — toifalar nazariyasi (shu jumladan, lambda hisobini amalga oshiruvchi «dekart yopiq toifasi»; monadalar toifasi yon ta’sirlarni modellashtirish uchun; Xindli–Milner tiplar tizimi; ning kengaytmasi — turlar tizimi va boshqalar).
- Joy — funksiyalar kompozitsiyasi va gomomorfizm (boshqacha aytganda, sof konkatenativ dasturlash tili va shunga ko‘ra sof funksional).
- Lisp — lambda hisobi Chyorch (jumladan, S-ifodalar tili, u Chyorch juftliklari notatsiyasini).
- Scheme — Lispning «sayqallangan» dialekti (yanada kuchliroq tiplashtirilgan, yuqoriroq darajada gomoikonik, faqat gigiyenik makrota’riflar[ingl.] bilan cheklanadigan va sonlar minorasiga[ingl.] amal qiladigan), shuningdek, davomlar.
- ML — tiplangan lambda hisobi, ya’ni lambda hisobi quyidagi Xindli–Milner tiplar tizimi bilan to‘ldirilgan.
- Prolog — predikatlar hisobi.
- Smalltalk — to‘plamlar nazariyasi ( sonlar minorasiga[ingl.]).
- SQL — kortejlar hisobi ( relyatsion hisobning bir turi, o‘z navbatida birinchi tartibli predikatlar hisobiga).
- SGML va uning davomchilari (HTML, XML) — daraxtlar ( graflarning).
- Unlambda — kombinator mantiqi.
- Muntazam ifodalar.
- Refal — Turchinning o‘ziga xos semantikasi. U «Refal mashinasi» yoki «Refal avtomati» deb ataladi va normal algoritm Markov asosida yaratilgan. U avtomatlar nazariyasi, namuna bilan moslashtirish va termalarni qayta yozish.
kompozitsiyasini amalga oshiradi. Tilning matematik asosi mavjudligi quyidagi ijobiy xususiyatlarning ayrimlarini yoki barchasini kafolatlashi (yoki juda katta ehtimol bilan va’da qilishi) mumkin:
- Dasturlar barqarorligini sezilarli oshirish. Ba’zan bunga tilning o‘zi uchun ishonchlilik isbotini tuzish (qarang: tiplar xavfsizligi), dasturlarni formal verifikatsiyadan o‘tkazishni ancha soddalashtirish yoki tilning o‘zi avtomatik isbotlash tizimi (Coq, Agda). Boshqa hollarda esa dastlabki sinovlardayoq xatolarni erta aniqlash orqali (Forth va muntazam ifodalar).
- Dasturlar samaradorligining potensial jihatdan yuqoriroq bo‘lishini ta’minlash. Til semantikasi kompilyatsiya maqsadidagi platforma arxitekturasidan uzoq bo‘lsa ham, dasturlarni global tahlil qilishning formal usullari qo‘llanishi mumkin (hatto eng oddiy translyatorni yozishning mehnat talabi juda yuqori bo‘lishi mumkin). Masalan, Scheme va Standard ML tillari uchun rivojlangan butun dasturni optimallashtiruvchi kompilyatorlar hamda superkompilyatorlar mavjud. Ular yaratgan kod ishlash tezligi bo‘yicha quyi darajali C tilidan qolishmasligi, hatto o‘zib ketishi mumkin (garchi kompilyatorlarning o‘zi ancha ko‘proq resurs talab qilsa ham). Eng tezkor ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlaridan biri — KDB — K tilida yozilgan. Scala tili (MLning matematik asoslarini meros qilib olgan) JVM platformasida ushbu platformaning «o‘z» tili Java[manba 3583 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Boshqa tomondan, Forth eng kam resurs talab qiladigan tillardan biri ( Cdan ham kamroq) sifatida tanilgan. U eng kuchsiz kompyuterlarda real vaqt ilovalarini yaratish uchun qo‘llanadi. Qolaversa, Forth translyatorini assemblerda.
- amalga oshirish nisbatan eng kam mehnat talab qiladi. Ushbu til vositalarida sifat ko‘rsatkichlarini saqlagan holda ifodalash mumkin bo‘lgan dastur tarkibiy qismlari, tizimlar va majmualar murakkabligining oldindan ma’lum (cheklanmagan yoki qat’iy belgilangan) o‘sish chegarasi. Matematik asosga ega bo‘lmagan tillar (aynan shunday tillar asosiy oqimda: C++, Java, C#, Delphi va boshqalar) amalda tizim murakkablashgani sari bajarish mumkin bo‘lgan funksionallikni cheklaydi va/yoki sifatni pasaytiradi. Ularning murakkabligi bir kishining mehnati hamda butun loyihani boshqarish nuqtayi nazaridan eksponensial o‘sadi.Oldindan bashorat qilinadigan murakkablik loyihani tegishli tillarda yechiladigan kichikroq vazifalarga bosqichma-bosqich bo‘lishni yoki tilga yo‘naltirilgan dasturlashni talab qiladi. Ikkinchisi tilning vazifasi aynan semantikalarni ta’riflash va/yoki ramziy hisoblashlar (Lisp, ML, Haskell, Refal, Muntazam ifodalar). Dasturlar murakkabligining cheklanmagan o‘sish chegarasiga ega tillar ko‘pincha metatillar deb ataladi. Atamaning bevosita ma’nosida bu to‘g‘ri bo‘lmasa-da, amalda shunday: har qanday kichik til umumiy vazifaning bir qismini hal qilish uchun tanlanadi va asosiy tilning sintaktik hamda semantik qism to‘plami shaklida ifodalanib, translyatsiyani).
- talab etmaydi. Tilning tabiatan mo‘ljallangan vazifalarni hal qilishda inson uchun qulayligi (qarang: muammoga yo‘naltirilgan til) dastlabki kodda xatolarni aniqlash ehtimolini oshirish va takroriy kodni kamaytirish orqali yakuniy dasturlar barqarorligini ham bilvosita oshirishi mumkin.
Tillarning maxsus toifalari
Formal o‘zgartirishlar va optimallashtirish
V. F. Turchin ta’kidlashicha, har qanday rasmiylashtirilgan tilning afzalliklari undan inson bevosita foydalanishi qanchalik qulayligiga hamda o‘sha tildagi matnlar formal o‘zgartirishga qanchalik yaroqliligiga bog‘liq.
Masalan, havola shaffofligi shuni anglatadiki, funksiya parametrlari chaqirishdan oldin hisoblanishi shart emas. Uning o‘rniga funksiyadagi o‘zgaruvchi o‘rniga uzatilgan ifodani butunlay qo‘yish mumkin va funksiya xatti-harakati o‘zgarmaydi. Bu dasturlarni deyarli istalgan ko‘rinishda avtomatik o‘zgartirish[ingl.] imkonini beradi: keraksiz oraliq ma’lumot ifodalari olib tashlanadi, murakkab hisoblash zanjirlari qisqartiriladi, parallel jarayonlarning optimal soni tanlanadi, memoizatsiya kiritiladi va hokazo. Boshqa tomondan, bu yon ta’sirlar mutlaqo yo‘qligini anglatadi, natijada ayrim algoritmlar o‘zgaruvchan holatdan.
foydalanishga nisbatan samarasizroq bo‘ladi. Kichik va sodda dasturlarda yuqori darajali tillar kattaroq mashina kodi yaratadi va sekinroq ishlaydi. Biroq algoritmik hamda strukturaviy jihatdan murakkab dasturlarda ayrim yuqori darajali tillar ustun bo‘lishi mumkin, chunki inson murakkab tushunchalarni mashina tilida samarali bajarilishini hisobga olgan holda ifodalashga jismonan qodir emas. Masalan, unumdorlik testi (benchmark) mavjud bo‘lib, unda MLton va Stalin Scheme[ingl.] quyidagidan tezroq ishlaydi: GCC. Yuqori darajali tillarni translyatsiya qilishdagi avtomatik optimallashtirish yuqori darajali tillarni translyatsiya qilish jarayonida prinsipial jihatdan quyi darajali tillarda bajarish usulini ongli boshqarishdan yuqoriroq tezlik berishining ko‘plab sabablari mavjud. Masalan, avtomatik xotira boshqaruvi hatto dinamik usulning o‘zida qo‘lda boshqarishdan samaraliroq ekaniga ishonchli dalillar bor (qarang: axlatni yig‘ish). Potensial jihatdan yanada samarali statik usul ham mavjud (qarang: mintaqalarga asoslangan xotira boshqaruvi). Har bir mikrokontekstda xotiraga murojaatlarni kamaytirishni hisobga olgan holda registrlarni taqsimlash kerak; bu esa grafni bo‘yash masalasini yechishni talab qiladi. Mashina mantiqining bunday xususiyatlari juda ko‘p: «bir daraja pastga tushish»ning har bir qadamida umumiy axborot murakkabligi eksponensial oshadi. Yuqori darajali tilni kompilyatsiya qilish o‘nlab shunday qadamlarni o‘z ichiga olishi mumkin.
Ko‘plab Avtomatik optimallashtirishning juda ko‘p strategiyalari mavjud. Ayrimlari universal, boshqalari faqat ma’lum turdagi tillarga qo‘llanadi, uchinchilari esa tildan foydalanish usuliga bog‘liq. Masalan, oxirgi chaqiruvlarni optimallashtirish va uning alohida holati — oxirgi rekursiyani optimallashtirish. Ko‘plab tillarning kompilyatorlari oxirgi rekursiyani ma’lum sharoitlarda optimallashtirsa-da, faqat ayrim tillar oxirgi chaqiruvlarning umumiy holatda optimallashtirilishini semantik jihatdan kafolatlaydi. Scheme standarti talab qiladi: har qanday tatbiq buni kafolatlashi shart. Ko‘plab funksional tillarda bu prinsipial jihatdan mumkin, biroq faqat optimallashtiruvchi kompilyatorlar bu optimallashtirishni bajaradi. C yoki C++ kabi tillarda esa buni faqat ayrim hollarda va faqat global boshqaruv oqimi tahlili.
orqali amalga oshirish mumkin. Yuqori tartibli tillar ko‘p hollarda birinchi tartibli tillardan sekinroq ishlashga majbur. Buning sabablari chiziqli kodning ichma-ich chaqiruvlar zanjiriga bo‘linishida ham, funksiya (qarang: yopilma) va ma’lumotlarni quyi darajada ifodalashning xususiyatlarida (o‘ralgan (ingl. boxed), tegli ko‘rinishlarda) ham yotadi. Biroq dasturlarni jadal optimallashtirish usullari yuqori tartibli tillarni birinchi tartibli tillargacha soddalashtirish imkonini beradi (qarang: defunksionallashtirish, MLton, Stalin Scheme[ingl.]).
Tillarning ommaviyligi
Qaysi dasturlash tili eng ommabop ekanini aniqlash qiyin, chunki «ommaviylik» so‘zining ma’nosi kontekstga bog‘liq (ingliz tilidagi «usage» atamasi bundan ham noaniqroq). Bitta tilda eng ko‘p kishi-soat sarflanishi, boshqasida eng ko‘p kod satrlari yozilishi, uchinchisi eng ko‘p protsessor vaqtini egallashi, to‘rtinchisi esa ilmiy muhitda tadqiqot asosi sifatida tez-tez ishlatilishi mumkin. Ayrim tillar muayyan vazifalar uchun juda ommabop. Masalan, Kobol korporativ ma’lumotlar markazlarida, Fortran — ilmiy va muhandislik ilovalarida, C — tizimli dasturlashda, MLning turli davomchilari esa formal verifikatsiyada[manba 3613 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Boshqa tillar muntazam turli xil ilovalarni yaratishda ishlatiladi.
Tillar ommaviyligini o‘lchash uchun turli ko‘rsatkichlar mavjud. Ularning har biri ommaviylikning muayyan ma’nosiga e’tibor qaratgan holda yaratilgan:
- til tilga olingan ish o‘rinlari e’lonlarini hisoblash;
- sotilgan kitoblar (darslik va ma’lumotnomalar) soni;
- ushbu tilda yozilgan kod satrlari sonini baholash (kamdan-kam e’lon qilinadigan foydalanish holatlari hisobga olinmaydi);
- tilning qidiruv tizimlari.
dagi so‘rovlarda tilga olinishi sonini hisoblash. Shuni ta’kidlash kerakki, bu ko‘rsatkichlarning yuqoriligi tilning texnik darajasi yoki undan foydalanish xarajatlari optimallashganini mutlaqo isbotlamaydi, ba’zan hatto aksini ham bildiradi. Masalan, Kobol unda yozilgan kod satrlari soni bo‘yicha yetakchilardan biridir. Buning sababi kodni o‘zgartirish qulayligining nihoyatda pastligidir. Shu sabab bu kod qayta foydalaniladigan emas, balki meros kod (legacy code) hisoblanadi. Natijada Kobol dasturlarini qisqa muddatda qo‘llab-quvvatlash zamonaviy tillardagi dasturlarga nisbatan ancha qimmatga tushadi. Biroq ularni noldan qayta yozish katta bir martalik sarmoyani talab qiladi va faqat uzoq muddatli xarajatlar bilan taqqoslanishi mumkin. Kobolning texnik nomukammalligi uni yaratishda informatika sohasidagi mutaxassislar jalb qilinmaganiga bog‘liq.
Adabiyotlar
- M. M. Gavrikov, A. N. Ivanchenko, D. V. Grinchenkov. Dasturlash tillarini ishlab chiqish va amalga oshirishning nazariy asoslari. — KnoRus, 2013. — 178 bet. — ISBN 978-5-406-02430-0.
- N. A. Krinitskiy, G. A. Mironov, G. D. Frolov. Dasturlash. — GIFML, 1963. — 384 bet.
- I. L. Bratchikov. Dasturlash tillari sintaksisi. — Nauka, 1975. — 230 bet.
- S. S. Lavrov. Dasturlash tillarining asosiy tushunchalari va konstruksiyalari. — Moliya va statistika, 1982. — 80 bet.
- Kristofer Strechi. Dasturlash tillarining fundamental tushunchalari (ingl.). — 1967. Arxivlangan: 12 2017-yil avgust .
- Qayta nashr qilingan: Kristofer Strechi. Dasturlash tillarining fundamental tushunchalari (ingl.) // Yuqori tartibli va ramziy hisoblash. — 2000. — 13-jild. — 11–49-betlar. — ISSN 1388-3690. — doi:10.1023/A:1010000313106.
- Garold Abelson, Jerald Jey Sassman, Juli Sassman. Kompyuter dasturlarining tuzilishi va talqini (SICP).
- Frederik Bruks. Afsonaviy odam-oy yoki dasturiy tizimlar qanday yaratiladi. — Addison-Wesley, 1975, 1995. — ISBN ISBN 5-93286-005-7 (1-nashr).
- Terens Pratt. Dasturlash tillari: ishlab chiqish va amalga oshirish = Dasturlash tilini loyihalash va amalga oshirish (PLDI). — 1-nashr. — Mir, 1979.
- Alfred Axо, Ravi Seti, Jeffri Ullman. Kompilyatorlar: tamoyillar, texnologiyalar va vositalar. — Addison-Wesley Publishing Company, «Vilyams» nashriyoti, 1985, 2001, 2003. — 768 bet. — ISBN 5-8459-0189-8 (rus.), 0-201-10088-6 (asl nusxa).
- Time-Life Books. Kompyuter tili = Kompyuter tillari. — M.: Mir, 1989. — J. 2. — 240 bet. — (Kompyuterlarni tushunish). — 100 000 nusxa. — ISBN 5-03-001148-X.
- Luka Kardelli[ingl.]. Tiplar bilan dasturlash (ingl.) // IFIP ilg‘or tadqiqotlar hisobotlari. — Springer-Verlag, 1991. — Nashr: Dasturlash tushunchalarining formal ta’rifi. — 431–507-betlar.
- Robin Milner, Mads Tofte[ingl.]. Standard ML ga sharh. — MIT Press, 1991. — ISBN 0-262-63132-7. Arxivlangan: 1 2014-yil dekabr .
- Alfred Axо, Jeffri Ullman. Kompyuter fanining asoslari. — Computer Science Press, 1992.
- Endryu V. Appel. Standard ML tanqidi. — Prinston universiteti, CS-TR-364-92 qayta ko‘rilgan versiyasi, 1992.
- Martin Uord. Tilga yo‘naltirilgan dasturlash. — Informatika kafedrasi, Science Labs, 1994.
- Ian Joyner. C++ tanqidi va 1990-yillar dasturlash hamda til tendensiyalari — 3-nashr. // mualliflik huquqi va nashrlar ro‘yxati. — 1996.
- Lorens S. Polson[ingl.]. Amaliyotchi dasturchi uchun ML. — 2-nashr. — Kembrij, Buyuk Britaniya: Cambridge University Press, 1996. — 492 bet. — ISBN 0-521-57050-6 (qattiq muqova), 0-521-56543-X (yumshoq muqova).
- Jon S. Reynolds. Dasturlash tillari nazariyalari. — Cambridge University Press, 1998. — ISBN 978-0-521-59414-1 (qattiq muqova), 978-0-521-10697-9 (yumshoq muqova).
- Endryu V. Appel. ML da zamonaviy kompilyator yaratish (C da, Java da) (ingl.). — Kembrij, Buyuk Britaniya: Cambridge University Press, 1998. — 538 bet. — ISBN (ML) 0-521-58274-1 (qattiq muqova), 0-521-60764-7 (yumshoq muqova).
- Pol Hudak. Modulli, muayyan sohaga xos tillar va vositalar. — IEEE Computer Society Press, Yel universiteti informatika kafedrasi, 1998. Arxivlangan: 17 2013-yil oktabr .
- Robert U. Sebesta. Dasturlash tillarining asosiy konsepsiyalari = Dasturlash tillari tushunchalari / Ingliz tilidan tarjima. — 5-nashr. — M.: Vilyams, 2001. — 672 bet. — 5000 nusxa. — ISBN 5-8459-0192-8 (rus.), ISBN 0-201-75295-6 (ingl.).
- V. E. Volfengagen. Dasturlash tillari konstruksiyalari. Tavsiflash usullari. — M.: YurInfoR markazi, 2001. — 276 bet. — ISBN 5-89158-079-9.
- V. D. Paronjanov. Fikrlashni qanday yaxshilash mumkin. Dasturchilarsiz algoritmlar — juda oson! — M.: Delo, 2001. — 360 bet. — ISBN 5-7749-0211-0.
- Benjamin S. Pirs. Tiplar va dasturlash tillari. — MIT Press, 2002. — ISBN 0-262-16209-1.
- Rus tiliga tarjimasi: B. Pirs. Dasturlash tillaridagi tiplar. — Dobrosvet, 2012. — 680 bet. — ISBN 978-5-7913-0082-9.
- Terens Pratt, Marvin Zelkovits. Dasturlash tillari: ishlab chiqish va amalga oshirish. — 4-nashr. — Piter, 2002. — (Informatika klassikasi). — ISBN 978-5-318-00189-5.
- Martin Kempbell-Kelli. Aviakompaniya bandlovlaridan Sonic the Hedgehog gacha: dasturiy ta’minot sanoati tarixi. — MIT Press, 2003. — 372 bet. — (Hisoblash texnikasi tarixi). — ISBN 978-1422391761.
- Robert Glass. Professional dasturlashning faktlari va yanglish qarashlari. — «Simvol-Plyus», 2004. — 240 bet. — ISBN 5-93286-092-8, 978-5-93286-092-2.
- Jon S. Mitchell. Dasturlash tillaridagi tushunchalar. — Cambridge University Press, 2004. — ISBN 0-511-04091-1 (netLibrary dagi elektron kitob); 0-521-78098-5 (qattiq muqova).
- K. Charnetski, J. O’Donnell, J. Shtrignits, V. Taha. MetaOCaml, Template Haskell va C++ da DSL ni amalga oshirish. — Vaterloo universiteti, Glazgo universiteti, Yulix tadqiqot markazi, Rays universiteti, 2004. Arxivlangan: 5 2016-yil mart .
- F. Byankutsi, Sh. Uorden. Dasturlash kashshoflari. Eng ommabop dasturlash tillarini yaratuvchilar bilan suhbatlar. — Sankt-Peterburg: Simvol-Plyus, 2010. — 608 bet. — ISBN 978-5-93286-170-7.
- Piter Seybel. Kod yozuvchilar ish jarayonida. Dasturchilik hunari haqida mulohazalar. — Simvol-Plyus, Sankt-Peterburg. — 2011. — ISBN 978-5-93286-188-2, 978-1-4302-1948-4 (ingl.).
- Robert Harper[ingl.]. Dasturlash tillarining amaliy asoslari. — 1.37-versiya (01.11.2014 da qayta ko‘rilgan). — Creative Commons Attribution-Noncommercial-No Derivative Works 3.0 United States litsenziyasi asosida, 2012. — 544 bet. — [Arxivlangan: 24 2015-yil oktabr .]
- Marjan Mernik. Sohaga xos tillarning formal va amaliy jihatlari. — IGI Global, 2012. — ISBN 978-1-4666-2092-6.
Havolalar
- Tillar ro‘yxati (ishlamaydigan havola — tarix) (ingl.) — qisqacha tavsiflangan 2500 dan ortiq til
- Kompyuter tillari tarixi (ingl.) — dasturlash tillari tarixi (1954-yildan 2004-yil maygacha) (muntazam yangilanadigan diagramma ham bor)
- Misollar (ishlamaydigan havola — tarix) (ingl.) — 162 tilda dasturlash misollari
- Dasturlash tillarining ommaviyligi (ingl.) — muntazam yangilanib turadigan dasturlash tillari ommaviyligini o‘rganish
- O‘rganishga arziydigan 10 dasturlash tili (2006-yil) Arxiv nusxasi 9-noyabr 2011-yildagi, Wayback Machine
- Dasturlash hamjamiyati indeksi (ingl.) — muntazam yangilanadigan dasturlash tillari ommaviyligi reytingi
- Kompyuter tillari unumdorlik sinovlari (ishlamaydigan havola — tarix) (ingl.) — dasturlash tillarining samaradorlik bo‘yicha taqqoslanishi
- Sevimli dasturlash tillari (ingl.) — dasturlash tillarini ularga bo‘lgan «muhabbat» va «nafrat» bo‘yicha solishtirish
- Brayan Kernigan. Nega Pascal mening sevimli dasturlash tilim emas. — 1981.
- Ehud Lamm. Oxirgi chaqiruv/oxirgi rekursiyani optimallashtirishning yashirin murakkabliklari. LtU klassik arxivi (ingl.). Lambda the Ultimate (7-dekabr 2003-yil). Murojaat qilingan sana: 30-noyabr 2016-yil.