
Uch o‘lchamli grafika — kompyuter grafikasining bir bo‘limibo‘lib, obyektlarni modellashtirish orqali uch o‘lchamda tasvir yoki video yaratish usullariga bag‘ishlangan.
3D-modellashtirish — obyektning uch o‘lchamli modelini yaratish jarayoni. 3D-modellashtirishning vazifasi — kerakli obyektning hajmli ko‘rinishini ishlab chiqish. Bunda model haqiqiy dunyodagi obyektlarni (avtomobillar, binolar, dovul, asteroid) aks ettirishi yoki butunlay mavhum bo‘lishi (masalan, to‘rt o‘lchamli fraktalning proyeksiyasi).
Uch o‘lchamli obyektlarning grafik tasviri geometrik proyeksiyani , ya’ni uch o‘lchamli sahna modelini tekislikka (masalan, kompyuterekraniga) maxsus dasturlar yordamida tushirishni o‘z ichiga oladi. Biroq 3D-displeylar va 3D-printerlar joriy etilgach, uch o‘lchamli grafikada doim ham tasvirni tekislikka proyeksiyalash shart emas.
Qo‘llanilishi
Uch o‘lchamli grafika ekran yoki bosma mahsulot sahifasida tasvir yaratish uchun ilm-fan va sanoatda, masalan, avtomatlashtirilgan loyihalash tizimlarida (ALT; bino, mashina detallari va mexanizmlar kabi qattiq jismli elementlarni yaratishda), me’moriy vizualizatsiyada (jumladan, “virtual arxeologiya”), shuningdek, zamonaviy tibbiy vizualizatsiya tizimlarida ham faol qo‘llaniladi.
Uch o‘lchamli grafika ayniqsa ko‘plab zamonaviy kompyuter o‘yinlarida, shuningdek, kinematografiyada, televideniyeda, bosma mahsulotlarda keng qo‘llaniladi.
Uch o‘lchamli grafika odatda virtual, tasavvurdagi uch o‘lchamli makon bilan ishlaydi; u displey yoki qog‘ozning yassi, ikki o‘lchamli yuzasida aks etadi. Hozir uch o‘lchamli ma’lumotni hajmli ko‘rsatishning bir necha usuli mavjud. Biroq ularning aksariyati hajmni faqat shartli tarzda aks ettiradi, chunki stereotasvirga asoslanadi. Bunday vositalar orasida stereoko‘zoynaklar, virtual reallik shlemlari, 3D-displeylarmavjud. Bir qancha ishlab chiqaruvchilar seriyali ishlab chiqarishga tayyor uch o‘lchamli displeylarninamoyish etgan. Biroq hajmli tasvirdan to‘liq bahramand bo‘lish uchun tomoshabin aynan markazda turishi kerak. O‘ngga yoki chapga bir qadam siljish, hatto boshni ehtiyotsiz burish ham uch o‘lchamli tasvirni ko‘rimsiz, tishli ko‘rinishga keltiradi. Bu muammoning yechimi ilmiy laboratoriyalarda allaqachon ishlab chiqilgan. Germaniyadagi Fraungofer instituti ikkita kamera yordamida tomoshabinning ko‘zlari holatini kuzatib, tasvirni shunga mos ravishda sozlaydigan 3D-displeyni namoyish etgan. Bu yil[qachon?] yanada ilgarilab ketdi. Endi nafaqat ko‘zlar, balki uch o‘lchamli tugmalarni “bosish” mumkin bo‘lgan barmoqning holati ham kuzatiladi. Bundan tashqari, Tokio universiteti tadqiqotchilari esa tasvirni his qilish imkonini beruvchi tizim yaratgan. Nurlatgich odamning barmog‘i joylashgan nuqtaga yo‘naltiriladi va barmoq holatiga qarab akustik bosim kuchini o‘zgartiradi. Shu tariqa hajmli tasvirni nafaqat ko‘rish, balki unda tasvirlangan narsalar bilan o‘zaro ta’sirlashish ham mumkin bo‘ladi.
Biroq 3D-displeylar ham uch o‘lchamli grafika usullarida yaratilgan matematik modelningto‘liq jismoniy, qo‘l bilan ushlab ko‘rish mumkin bo‘lgan nusxasini yaratishga imkon bermaydi.
1990-yillardan rivojlanib kelayotgan tezkor prototiplash texnologiyalari bu kamchilikni bartaraf etadi. Shuni ta’kidlash kerakki, tezkor prototiplashda obyektning matematik modeli qattiq jism (voksel modeli) shaklida ifodalanadi.
Yaratish bosqichlari
Tekislikda uch o‘lchamli tasvir olish uchun quyidagi bosqichlar bajariladi:
- modellashtirish — sahna va undagi obyektlarning uch o‘lchamli matematik modelini yaratish;
- teksturalash — model yuzalariga rastr yoki protseduraviy teksturalarni biriktirish (bunda materialning shaffofligi, aks ettirishi, g‘adir-budurligi va boshqa xususiyatlari ham sozlanadi);
- yoritish — yorug‘lik manbalarini o‘rnatish va sozlash;
- animatsiya (ayrim hollarda) — obyektlarni harakatga keltirish;
- dinamik simulyatsiya (ayrim hollarda) — zarrachalar, qattiq va yumshoq jismlarning modellashtirilgan gravitatsiya, shamol, ko‘taruvchi kuch va boshqa kuchlar hamda bir-biri bilan o‘zaro ta’sirini avtomatik hisoblash;
- renderlash (vizualizatsiya) — tanlangan fizik modelga muvofiq proyeksiyani yaratish;
- kompoziting (kompozitsiyalash) — tasvirga yakuniy ishlov berish;
- olingan tasvirni chiqarish qurilmasiga — displey yoki maxsus printerga uzatish.
Modellashtirish

Modellashtirish sahnasi (virtual modellashtirish makoni) quyidagi obyektlar toifalarini o‘z ichiga oladi:
- Geometriya (turli usullar, masalan, poligonal to‘rniyaratish yordamida qurilgan model, masalan, bino);
- Materiallar (modelning ko‘rinishga oid xususiyatlari, masalan, devorlarning rangi va derazalarning yorug‘likni aks ettirish yoki sindirish qobiliyati haqidagi ma’lumotlar);
- Yorug‘lik manbalari (yoritish yo‘nalishi, quvvati va spektri sozlamalari);
- Virtual kameralar (proyeksiya quriladigan nuqta va burchakni tanlash);
- Kuchlar va ta’sirlar (obyektlarning dinamik deformatsiyasi sozlamalari; asosan animatsiyada);
- Qo‘shimcha effektlar (masalan, atmosfera hodisalarini— tumandagi yorug‘lik, bulutlar, alanga va boshqalarni taqlid qiluvchi obyektlar)
Uch o‘lchamli modellashtirishning vazifasi — bu obyektlarni tavsiflash va kelajakdagi tasvir talablariga muvofiq geometrik o‘zgartirishlar yordamida sahnaga joylashtirish.
Materiallarni belgilash: haqiqiy fotokameraning sensori uchun real dunyodagi obyekt materiallari yorug‘likni qanday aks ettirishi, o‘tkazishi va sochishi bilan farqlanadi; virtual materiallarga haqiqiy materiallardagi shaffoflik, yorug‘likni aks ettirish va sochish, g‘adir-budurlik, relyef kabi xususiyatlar beriladi.
Aynan modellashtirishga mo‘ljallangan eng mashhur dastur paketlari:
- Pixologic ZBrush;
- Autodesk Mudbox, Autodesk 3ds Max;
- Robert McNeel & Assoc. Rhinoceros 3D;
- Trimble SketchUp.
- Blender
- KOMPAS (ALT)
- Cinema 4D
- 3D-Coat
- Autodesk Maya
Inson yoki mavjudotning uch o‘lchamli modelini yaratishda (ko‘p hollarda) asl namuna sifatida haykaldan foydalanish mumkin.
Teksturalash
Teksturalash uch o‘lchamli obyekt yuzasiga rastr yoki protseduraviy teksturalarni UV-koordinatalarxaritasiga muvofiq proyeksiyalashni anglatadi; bunda obyektning har bir uchiga ikki o‘lchamli tekstura makonidagi muayyan koordinata mos qo‘yiladi.
Yoritish
Yoritish virtual yorug‘lik manbalarini yaratish, yo‘naltirish va sozlashdan iborat. Virtual dunyoda manfiy intensivlikdagi yorug‘lik manbalari ham bo‘lishi mumkin; ular o‘zining “manfiy yoritish” hududidan yorug‘likni kamaytiradi. Odatda 3D-grafika paketlarida quyidagi yorug‘lik manbalari mavjud:
- Omni light (Point light) — barcha yo‘nalishga tarqaluvchi nuqtaviy yorug‘lik;
- Spot light — konussimon (projektor), tarqaluvchi nurlar manbai;
- Directional light — parallel nurlar manbai;
- Area light (Plane light) — tekislikdan yorug‘lik chiqaruvchi manba;
- Photometric — fizik o‘lchov birliklarida ifodalangan yorqinlik parametrlariga va berilgan rang haroratiga asoslanib modellashtiriladigan yorug‘lik manbalari.
Uch o‘lchamli grafika va vizualizatsiya dasturlarida vazifasiga qarab farqlanuvchi boshqa yorug‘lik manbalari ham mavjud. Ayrim paketlar belgilangan hajm doirasida hajmli nurlanish (Sphere light) yoki hajmli yoritish (Volume light) manbalarini yaratishga imkon beradi. Boshqalari esa ixtiyoriy shakldagi geometrik obyektlarni yorug‘lik manbai sifatida ishlatishga imkon beradi.
Animatsiya
Uch o‘lchamli grafikaning asosiy vazifalaridan biri — uch o‘lchamli modelga harakat (animatsiya) berish yoki uch o‘lchamli obyektlar orasida harakatni taqlid qilishdir. Uch o‘lchamli grafikaning universal dasturlarida animatsiya yaratish imkoniyatlari juda keng. Faqat animatsiya uchun mo‘ljallangan, modellashtirish vositalari esa juda cheklangan ixtisoslashtirilgan dasturlar ham mavjud:
Renderlash
Bu bosqichda fazoviy matematik (vektorli) model tekis (rastrli) tasvirga aylantiriladi. Film yaratish talab etilsa, shunday tasvirlar — kadrlar ketma-ket renderlanadi. Ma’lumotlar tuzilmasisifatida ekrandagi tasvir nuqtalar matritsasi ko‘rinishida ifodalanadi. Har bir nuqta kamida uchta son bilan belgilanadi: qizil, ko‘k va yashil ranglarning intensivligi. Demak, renderlash uch o‘lchamli vektorli ma’lumotlar tuzilmasini tekis piksellarmatritsasiga aylantiradi. Bu bosqich ko‘pincha nihoyatda murakkab hisoblashlarni talab qiladi, ayniqsa haqiqiylik illyuziyasini yaratishda. Renderlashning eng oddiy usuli — yuqorida ko‘rsatilganidek, kompyuter ekranida proyeksiya orqali model konturlarini chizish. Odatda bu yetarli emas: obyektlar yasalgan materiallar ko‘rinishini, shuningdek, shaffof muhitlar (masalan, stakandagi suyuqlik) tufayli yuzaga keladigan optik buzilishlarni ham hisoblash zarur.
Renderlashning ko‘pincha birgalikda ishlatiladigan bir nechta texnologiyasi bor. Masalan:
- Z-bufer ( OpenGL va DirectX 10);
- Skanlayn (scanline), ya’ni Ray casting (“nur yuborish”, teskari nur izlashning soddalashtirilgan algoritmi) — kuzatuvchi nuqtasidan ekrandagi piksel joylashgan xayoliy teshik orqali sahna ichiga, birinchi sirt bilan kesishguncha nur yo‘naltirib, tasvirning har bir nuqtasi rangini hisoblash. Pikselning rangi shu sirt rangiga teng bo‘ladi (ba’zan yoritish va boshqa omillar ham hisobga olinadi);
- Nurlarni izlash (reytresing, ingl. ray tracing) — skanlaynga o‘xshash usul, biroq ko‘rish nuri sirt bilan kesishgan nuqtadan qo‘shimcha (qaytgan, singan va boshqa) nurlar chiqarib, piksel rangi aniqlashtiriladi. Nomiga qaramay, amalda teskari nur izlash (kuzatuvchidan yorug‘lik manbaiga yo‘nalishda) ishlatiladi; to‘g‘ri nur izlash juda samarasiz bo‘lib, sifatli tasvir olish uchun haddan tashqari ko‘p resurs sarflaydi;
- Global yoritish (ingl. global illumination, radiosity) — integral tenglamalar yordamida ko‘rinadigan nurlanish spektrida sirtlar va muhitlarning o‘zaro ta’sirini hisoblash.
Hozir nur izlash algoritmlari orasidagi chegara deyarli yo‘qolgan. Masalan, 3D Studio Max dasturining standart vizualizatori Default scanline renderer deb ataladi, lekin u diffuz, qaytgan va obyektning o‘zidan chiqadigan yorug‘lik (o‘z-o‘zidan nurlanish rangi) hissasidan tashqari yumshoq soyalarni ham hisoblaydi. Shu sababli Raycasting atamasi ko‘proq teskari nur izlashga, Raytracing esa to‘g‘ri nur izlashga nisbatan ishlatiladi.
Eng mashhur renderlash tizimlari:
- PhotoRealistic RenderMan (PRMan)
- Mental ray
- V-Ray
- Corona Renderer
- Arnold Render
- FinalRender
- Brazil R/S
- Cycles
- Turtle
- Maxwell Render
- Fryrender
- Indigo Renderer
- LuxRender
- POV-Ray
Bir xil turdagi hisoblashlar hajmi katta bo‘lgani uchun renderlashni bir necha oqimga ajratib, parallel bajarish mumkin. Shu sababli renderlashda ko‘p protsessorli tizimlar dolzarbdir. So‘nggi paytlarda GPU dan CPUo‘rniga foydalanadigan renderlash tizimlari faol ishlab chiqilmoqda; bugunning o‘zida bunday hisoblashlarda ularning samaradorligi ancha yuqori. Bunday tizimlarga quyidagilar kiradi:
- Refractive Software Octane Render
- AAA studio FurryBall
- RandomControl ARION (gibrid)
- Cycles
- V-Ray GPU Next
- LuxRender
- Iray
Ko‘pgina CPU uchun renderlash tizimlari ishlab chiqaruvchilari ham GPU qo‘llovini joriy etishni rejalashtirgan (LuxRender, YafaRay, mental images iray).
Uch o‘lchamli grafika (umuman kompyuter grafikasi) sohasidagi eng ilg‘or yutuqlar va g‘oyalar har yili o‘tkaziladigan SIGGRAPHsimpoziumida taqdim etilib, muhokama qilinadi. U an’anaviy ravishda AQSHda.
3D-fayl formatlari
Har bir 3D-fayl turining o‘ziga xos ma’lumotlar tuzilmasi mavjud. Ko‘pchilik formatlarni ularni yaratgan dasturlar qo‘llab-quvvatlaydi, ammo ko‘plarini boshqa ishlab chiquvchilarning import vositalari yoki konvertorlari yordamida ham ochish mumkin. Blender (.blend), Wavefront (.obj) va Autodesk FBX (.fbx)kabi keng qo‘llanadigan formatlar xususiy mulk hisoblanadi yoki rasmiy standartga ega emas. Quyidagi jadvallarda chop etilgan standartga ega yoki standartlashtirish jarayonidagi formatlar keltirilgan.
Standartlashtirilgan formatlar
3D-fayl formatlarini vazifasiga qarab guruhlash mumkin: sahnalarni almashish, veb va ilovalarga ma’lumot uzatish, avtomatlashtirilgan loyihalash va muhandislikda ma’lumot almashish, me’morchilik, geografik ma’lumotlar va nuqtalar bulutlari, shuningdek, 3D-bosib chiqarish.
| Kengaytma | Nomi | Toifa | Asosiy qo‘llanilishi | Standart |
|---|---|---|---|---|
| .3mf | 3D Manufacturing Format (3MF) | 3D-bosib chiqarish | 3D-bosib chiqarish; loyihalash dasturlaridan to‘liq funksiyali modellarni boshqa ilovalar, xizmatlar va printerlarga uzatish | ISO/IEC 25422:2025 |
| .amf | Additive manufacturing file format (AMF) | 3D-bosib chiqarish | Additiv ishlab chiqarishda ma’lumot almashish uchun XML asosidagi format | ISO/ASTM 52915:2020 |
| .b3dm, .i3dm, .pnts, .cmpt, .glb (tileset.json bilan) | 3D Tiles | Geofazoviy ma’lumotlar | Yirik 3D geofazoviy ma’lumotlar to‘plamlarini, jumladan fotogrammetriya ma’lumotlari, 3D-binolar, BIM/ALT modellari va nuqtalar bulutlarini oqimli uzatish; tayllarning asosiy formati glTF | OGC hamjamiyati standarti (2019) |
| .e57 | ASTM E57 3D imaging data exchange format | Nuqtalar bulutlari | Lazer skanerlari kabi 3D-skanerlash tizimlari orqali olingan nuqtalar bulutlari, rang va intensivlik qiymatlari hamda fotosuratlar | ASTM E2807-11 (2026-yilda qayta tasdiqlangan) |
| .gltf, .glb | glTF (GL Transmission Format) | Internet va real vaqt rejimi | Veb-ilovalar va real vaqt ilovalarida 3D-sahnalar hamda modellarni samarali uzatish va yuklash; tasdiqlangan KHR_gaussian_splatting kengaytmasi orqali 3D Gaussian Splatting usulini qo‘llash | ISO/IEC 12113:2022 |
| .gml | CityGML (City Geography Markup Language) | Geofazoviy ma’lumotlar | Shaharsozlikni rejalashtirish, BIM, favqulodda vaziyatlarni boshqarish, navigatsiya va energiya modellashtirish uchun shaharlar hamda landshaftlarning 3D-modellari | OGC CityGML 3.0, GML Encoding Standard (2023) |
| .ifc | Industry Foundation Classes (IFC) | Me’morchilik | Binolarni axborot modellashtirish (BIM) hamda ko‘priklar, yo‘llar, temiryo‘llar va portlar kabi infratuzilma obyektlarini modellashtirish | ISO 16739-1:2024 |
| .jt | JT | ALT va muhandislik | Mahsulotning butun hayotiy sikli davomida turli kompyuter tizimlarida mahsulot haqidagi ma’lumotlarni 3D-vizualizatsiya qilish; avtomobil sanoatida ma’lumot almashish uchun STEP AP242 bilan birgalikda ishlatiladi | ISO 14306 turkumi (ISO 14306-1:2024) |
| .las | LAS (LASer) format | Nuqtalar bulutlari | Turli apparat va dasturiy vositalar o‘rtasida lidarlarning nuqtalar buluti ma’lumotlarini almashish | ASPRS LAS 1.4; OGC hamjamiyati standarti |
| .laz | LAZ (siqilgan LAS) | Nuqtalar bulutlari | LAS 1.4 formatidagi nuqtalar bulutlarini ma’lumot yo‘qotmasdan siqish; ular bir-biridan mustaqil ochiladigan bloklarda saqlanadi | OGC hamjamiyati standarti (2026) |
| .prc | Product Representation Compact (PRC) | ALT va muhandislik | Ko‘rish va almashish uchun PDF hujjatlariga joylashtiriladigan 3D-kontent (ayniqsa ALT ma’lumotlari) | ISO 14739-1:2014 |
| .slpk | Indexed 3D Scene Layers (I3S) Scene Layer Package | Geofazoviy ma’lumotlar | Binolar, aerofotosuratlar yoki dron tasvirlari asosidagi teksturalangan poligonal to‘rlar, shuningdek, nuqtaviy obyektlar kabi yirik 3D-geografik ma’lumotlar to‘plamlarini oqimli uzatish va tahlil qilish | OGC hamjamiyati standarti (2017) |
| .stp, .step | STEP (Standard for the Exchange of Product model data) | ALT va muhandislik | ALT tizimlari o‘rtasida mahsulot ma’lumotlarini almashish va uzoq muddat arxivlash; AP242 protokoli (modelga asoslangan boshqariluvchi 3D-loyihalash) AP203 va AP214 o‘rnini egallagan | ISO 10303 (AP242: ISO 10303-242:2025) |
| .usd, .usda, .usdc, .usdz | Universal Scene Description (OpenUSD) | Sahnalarni almashish | Media, texnologiya va dizayn sohalarida 3D-kontent yaratish hamda almashish | OpenUSD Core Specification 1.0 (Alliance for OpenUSD, 2025) |
| .x3d, .x3dv, .x3db | X3D (Extensible 3D) | Internet va real vaqt rejimi | Internetdagi interaktiv 3D-grafika; HTML5 bilan integratsiya, glTF dan fizik jihatdan to‘g‘ri renderlash (PBR) va Web Audio qo‘llovi | ISO/IEC 19775-1:2023 |
Taklif etilayotgan formatlar
2026-yil oktabr holatiga ko‘ra, ushbu formatlar ishlab chiqish jarayonida, ammo hali standart sifatida e’lon qilinmagan.
| Kengaytma | Nomi | Toifa | Ko‘zda tutilgan qo‘llanilishi | Holati |
|---|---|---|---|---|
| .ifcx | IFCX (IFC 5 deb ham ataladi) | Me’morchilik | Binolarni axborot modellashtirish uchun IFC formatining keyingi avlodi; dastlabki loyihalar qatlamlarni qo‘llab-quvvatlovchi JSON-fayllardan iborat. Bu bir nechta ishtirokchiga bitta modelga ma’lumot qo‘shish va faqat o‘zgarishlar bilan almashish imkonini beradi | ISO/TC 59/SC 13 bilan birgalikda xalqaro standartlashtirish uchun ishlab chiqilayotgan buildingSMART International loyihasi; loyiha rejasi 2026-yil avgustda tasdiqlangan |
| ma’lumot yo‘q | Gaussian Splat Coding (GSC) | Gauss splatting usuli | 3D Gaussian splat ma’lumotlarini siqilgan holda saqlash va oqimli uzatish; mavjud .ply, .splat va .spz formatlari o‘zaro tarqoq | Standartlarga tuzatishlar kiritish bo‘yicha MPEG tashabbusi: ISO/IEC 23090-5 (V-PCC) va ISO/IEC 23090-9 (G-PCC) ga o‘zgartirishlar; 2026-yil yanvarida mos ravishda qo‘mita loyihasi (CD) va ishchi loyiha (WD) bosqichida bo‘lgan |
Eskirgan formatlar
Bu formatlar boshqalari bilan almashtirilgan yoki endi faol rivojlantirilmaydi.
| Kengaytma | Nomi | Ilgari qo‘llanilishi | Standart | Holati |
|---|---|---|---|---|
| .dae | COLLADA (Collaborative Design Activity) | Kontent yaratish vositalari, interaktiv 3D-ilovalar, prototiplash vositalari va real vaqt vizualizatsiya tizimlari o‘rtasida almashish | ISO/PAS 17506:2012 | Dasturdan olib tashlangan: Blender 5.0; o‘rniga glTF, USD va FBX taklif etilgan |
| .igs, .iges | IGES (Initial Graphics Exchange Specification) | Turli ALT (CAD/CAM) tizimlari o‘rtasida ma’lumot almashish | ANSI Y14.26M-1981 | STEP standarti bilan almashtirilgan; o‘tish rejasi 1996-yilda e’lon qilingan |
| .u3d | Universal 3D (U3D) | Siqish, bosqichma-bosqich oqimli uzatish va tafsilot darajalari (LOD) bilan ALT ma’lumotlarini keyinroq qayta ishlatish va vizualizatsiya qilish | ECMA-363 (4-nashr, 2007) | Endi qo‘llab-quvvatlanmaydi; PRC foydasiga foydalanishdan chiqarilishi kutilmoqda |
| .wrl | VRML (Virtual Reality Modeling Language) | Internetdagi interaktiv 3D-sahnalar | ISO/IEC 14772-1:1997 | X3D standarti bilan almashtirilgan |
Dasturiy ta’minot
Fotorealistik tasvirlarni 3D-modellashtirish
Uch o‘lchamli grafika yaratishga mo‘ljallangan dasturiy paketlar, ya’ni virtual reallik obyektlarini modellashtirish va shu modellar asosida tasvirlar yaratish imkonini beruvchi dasturlar, juda xilma-xildir. So‘nggi yillarda quyidagi tijoriy mahsulotlar ushbu sohada barqaror yetakchilik qilmoqda:
- Autodesk 3ds Max
- Autodesk Maya
- Autodesk Softimage
- Blender
- Cinema 4D
- Houdini
- Modo
- LightWave 3D
- Caligari TrueSpace
- Unreal Engine
- Unity
- GitHub
- SFM
- shuningdek, nisbatan yangi Rhinoceros 3D, Nevercenter Silo va ZBrush.
Ochiq kodli mahsulotlarorasida erkin tarqatiladigandasturlar — Blender (3D-modellar, animatsiya, turli simulyatsiyalar va boshqalarni yaratish hamda keyin renderlash imkonini beradi), K-3D va Wings3D.
SketchUp
Bepul SketchUp Google kompaniyasining dasturi bo‘lib, Google Earthxizmatidagi geografik landshaftlarga mos modellar yaratish hamda bepul, doimiy to‘ldiriladigan Google Cities in Development (dunyoning mashhur binolari) resursiga joylashtirilgan minglab me’moriy modellarni foydalanuvchi kompyuterida interaktiv ko‘rish imkonini beradi. Bu modellar foydalanuvchilar hamjamiyati tomonidan yaratilgan.
O‘yinlar va amaliy dasturlarda uch o‘lchamli grafikani vizualizatsiya qilish
Amaliy dasturlarda uch o‘lchamli grafikani vizualizatsiya qilish uchun bir qator dasturiy kutubxonalar mavjud: DirectX, OpenGL va boshqalar.
O‘yinlarda 3D-grafikani ifodalashning bir necha usuli bor: to‘liq 3D va soxta 3D.
Uch o‘lchamli o‘yinlar yaratishda qo‘llanadigan ko‘plab o‘yin dvijoklarimavjud. Ular nafaqat uch o‘lchamli grafika, balki o‘yin olamining fizikasini hisoblash, foydalanuvchining o‘yin bilan o‘zaro ta’siri va ko‘p foydalanuvchili rejimda o‘yinchilar o‘rtasidagi aloqa hamda boshqa ko‘plab vazifalar uchun javob beradi (shuningdek, 3D-shutermaqolasiga qarang). Odatda dvijok muayyan o‘yin uchun ishlab chiqiladi, keyin esa boshqa o‘yinlar yaratish uchun litsenziyalanadi (foydalanishga taqdim etiladi).
Tasvirni yuqori aniqlikka ko‘tarish (upsampling)texnologiyalari grafik tasvirni yaratish jarayonining katta qismini unumdorlikni oshirish uchun pastroq aniqlikda bajaradi, keyin esa tafsilot darajasi yuqori aniqlikda bevosita renderlangan tasvirnikiga yaqin bo‘lgan yuqori aniqlikdagi tasvirni hosil qiladi. Bu foydalanuvchi tanloviga qarab, belgilangan chiqish aniqligida yuqoriroq grafik sozlamalar va/yoki kadrlar chastotasidan foydalanishga yordam beradi:
- Deep Learning Super Sampling (DLSS[ingl.]*) — real vaqt rejimida tasvir sifatini yaxshilash va uni masshtablash texnologiyalari oilasi; ularni Nvidiakompaniyasi ishlab chiqqan. Ular faqat RTXvideokartalari turkumida ishlaydi va bir qator videoo‘yinlarda mavjud (eng so‘nggi versiyasi DLSS 3.0).
- Deep Learning Anti-Aliasing[ingl.] — DLSS 2.0 ning tasvirni masshtablamasdan, qirralarni silliqlash algoritmlariga asoslanadi;
- FidelityFX Super Resolution (FSR, GPUOpen[ingl.]) — AMD kompaniyasining raqobatchi texnologiyasi (so‘nggi versiyasi FSR 3.0); DLSS dan farqli ravishda istalgan apparatda ishlaydi, biroq kompaniya hech bo‘lmasa RT-yadrolarga ega boshlang‘ich darajadagi videokartani tavsiya qiladi; cheklangan miqdordagi o‘yinlarda qo‘llab-quvvatlanadi;
- Intel XeSS[ingl.] — Intelkompaniyasining sun’iy intellektga asoslangan texnologiyasi;
- LSFG — Valve kompaniyasining Lossless Scaling dasturiga kiritilgan (har qanday videokartada, hatto o‘rnatilgan grafikada ham ishlaydi).
Ishlab chiqarish uchun detallar va mexanizmlarni modellashtirish

Konstruktorlik va texnologik loyihalash uchun CAD/CAE/CAMdasturiy paketlari mavjud. Ular detallar va konstruksiyalarning modellarini yaratish, hisob-kitob qilish, loyiha-texnologik hujjatlarni tayyorlash hamda zarur bo‘lganda raqamli dastur bilan boshqariladigan stanoklar va 3D-printerlaruchun dasturlarni shakllantirish imkonini beradi. Bu dasturiy ta’minot guruhlari uchun umumiy atama — “avtomatlashtirilgan loyihalash tizimi” (ALT).
Ushbu paketlarning o‘ziga xosligi — modelni yuqori aniqlikda qurish, undan geometrik jihatdan aniq qirqim va kesimlar yaratish, buyum yoki konstruksiya massasi haqidagi hisob-kitob ma’lumotlarini hamda turli proyeksiyalarni olish imkoniyatidir.
Bunday paketlar har doim ham 3D-model bilan bevosita ishlash imkonini bermaydi. Masalan, OpenSCADdasturida model foydalanuvchi maxsus tilda yozgan skript bajarilishi orqali shakllanadi.
Bino va inshootlarni modellashtirish
Uch o‘lchamli grafikaning alohida yo‘nalishi — binolarni axborot modellashtirish (BIM/TIM). Ishlab chiqarish uchun loyihalash tizimlaridagi kabi, BIM dasturlari ham modellarni aniq qurish, ularga turli atribut xususiyatlarini kiritish va ularni turli ko‘rinishlarda (kesimlar, ko‘rinishlar, spetsifikatsiyalar) namoyish etish imkonini beradi.
Uch o‘lchamli displeylar
Uch o‘lchamli yoki stereoskopik displeylar(3D displays, 3D screens) — stereoskopik yoki boshqa effekt orqali aks ettirilayotgan tasvirda haqiqiy hajm illyuziyasini hosil qiladigan displeylar.
Hozir uch o‘lchamli tasvirlarning aksariyati amalga oshirish eng oson bo‘lgan stereoskopik effekt yordamida ko‘rsatiladi. Biroq hajmni idrok etish uchun faqat stereoskopiya yetarli deyish qiyin. Inson ko‘zi ikkala ko‘zi bilan ham, bitta ko‘zi bilan ham hajmli obyektlarni tekis tasvirlardan yaxshi farqlaydi[manba 5144 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Stereoskopik displeylar
Stereoeffektni texnik amalga oshirish usullari maxsus displey bilan birgalikda qutblangan yoki zatvorli ko‘zoynaklardan, displey bilan sinxronlashtirilgan anaglif filtrlaridan hamda maxsus moslashtirilgan tasvirdan foydalanishni o‘z ichiga oladi.
Qo‘shimcha qurilmalar talab qilmaydigan, biroq ko‘plab cheklovlari mavjud bo‘lgan stereodispleylarning nisbatan yangi turi ham bor. Xususan, stereotasvir ravshanligini saqlab turadigan ko‘rish burchaklari soni cheklangan va juda kam. New Sight x3dtexnologiyasiga asoslangan stereodispleylar sakkizta, Philips WOWvx esa to‘qqizta ko‘rish burchagini ta’minlaydi. 2008-yil oktabrda Philips kompaniyasi 3840×2160 nuqta aniqlikdagi, rekord darajadagi 46 ta “xavfsiz” ko‘rish burchagiga ega stereodispley prototipini namoyish etdi. Biroq ko‘p o‘tmay Philips stereodispleylarni ishlab chiqish va tadqiq etish ishlarini to‘xtatganini e’lon qildi.
Stereodispleylarning yana bir muammosi — “qulay tomosha qilish” zonasining kichikligi (tomoshabindan displeygacha bo‘lgan, tasvir ravshanligi saqlanadigan masofa oralig‘i). O‘rtacha bu oraliq 3 metrdan 10 metrgacha cheklanadi.
Stereodispleylarning o‘zi uch o‘lchamli grafika bilan bevosita bog‘liq emas. Chalkashlik G‘arb OAVida 3D atamasi ham grafikaga, ham stereoeffektdanfoydalanadigan qurilmalarga nisbatan qo‘llangani hamda xorijiy materiallarni rus nashrlarida tarjima qilishdagi noaniqliklar tufayli paydo bo‘lgan.
Maxsus ko‘zoynaksiz 3D-effekt hosil qilish imkonini beradigan WOWvx texnologiyasi ham mavjud. Unda lentikulyar linzalar texnologiyasi ishlatiladi; bu ko‘plab tomoshabinlarga 3D-effektni yo‘qotmasdan erkin harakatlanish imkonini beradi. Suyuq kristalli displey oldiga shaffof linzalar qatlami o‘rnatiladi. Bu qatlam har bir ko‘zga turli tasvirlarni yo‘naltiradi. Miya ushbu tasvirlar birikmasini qayta ishlab, hajmli tasvir effektini hosil qiladi. Linzalar qatlamining shaffofligi tasvirning to‘liq yorqinligi, yuqori kontrasti va sifatli rang uzatilishini ta’minlaydi.
Uch o‘lchamli videoni yorug‘lik diodli ekranlarda aks ettirish texnologiyasi ham mavjud.
Boshga taqiladigan displeylar, videoko‘zoynaklar
Boshqa displeylar
2010-yil iyun holatiga ko‘ra, stereoskopiyasiz hajmli tasvir hosil qilishga imkon beruvchi bir nechta tajribaviy texnologiya mavjud. Bunda lazer nurining tez skanerlanishi va uning tutun zarralarida sochilishi (aerozol ekran) yoki tez aylanuvchi plastinadan qaytishi qo‘llanadi.
Tez aylanadigan plastinaga yorug‘lik diodlari o‘rnatilgan qurilmalar ham mavjud.
Bunday qurilmalar mexanik televizion skanerlashni yaratish bo‘yicha dastlabki urinishlarni eslatadi. Kelajakda hajmli jismdan turli yo‘nalishlarda tarqaladigan yorug‘lik oqimini taqlid qiluvchi to‘liq elektron qurilma paydo bo‘lishini kutish mumkin. Bu odam displey atrofida aylanib yurishi va hatto bir ko‘zi bilan qaraganida ham tasvir hajmi saqlanishini anglatadi.
3D-kinoteatrlar
Stereoskopik filmlarni “uch o‘lchamli” yoki “3D” deb atash shunday filmlarni tomosha qilganda tasvir hajmli tuyulishi, uchinchi o‘lcham — chuqurlik va hatto 4D dagi yangi fazoviy o‘lchov mavjuddek his qilinishi bilan bog‘liq. Bundan tashqari, bunday filmlar yaratilishida kompyuter uch o‘lchamli grafika vositalaridan tobora ko‘proq foydalanilayotgani bilan ham bog‘liqlik bor (ilk stereofilmlar oddiy filmlar kabi, ammo ikki obyektivli stereokameralar yordamida olingan).
Bugungi kunda “3D” formatidagi filmlarni tomosha qilish juda ommalashgan.
Hozirda stereofilmlarni namoyish etishda ishlatiladigan asosiy texnologiyalar:
Kengaytirilgan reallik va 3D
3D-grafikaning o‘ziga xos kengaytmasi — “kengaytirilgan reallik”. Tasvirlarni (markerlarni) tanib olish texnologiyasi yordamida kengaytirilgan reallik dasturi haqiqiy jismoniy muhitga virtual 3D-obyektni qo‘shadi. Foydalanuvchi marker bilan o‘zaro ishlashi: uni turli tomonga burishi, har xil yoritishi, ayrim qismlarini to‘sishi va kompyuter monitorida 3D-obyekt qanday o‘zgarishini kuzatishi mumkin.
Texnologiyaning keng tarqalishiga 2008-yilda ochiq FLARToolKit kutubxonasining Adobe Flash uchun ishlab chiqilgani turtki bo‘lgan.
Adabiyotlar
- J. Li, B. Uer. Uch o‘lchamli grafika va animatsiya. — 2-nashr. — Moskva: Vilyams, 2002. — 640 bet.
- D. Hern, M. P. Beyker. Kompyuter grafikasi va OpenGL standarti. — 3-nashr. — Moskva, 2005. — 1168 bet.
- E. Endjel. Interaktiv kompyuter grafikasi. OpenGL asosidagi kirish kursi. — 2-nashr. — Moskva: Vilyams, 2001. — 592 bet.
- G. Snuk. Real vaqt rejimidagi 3D-landshaftlar: C++ va DirectX 9. — 2-nashr. — Moskva: Kudits-press, 2007. — 368 bet. — ISBN 5-9579-0090-7.
- V. P. Ivanov, A. S. Batrakov. Uch o‘lchamli kompyuter grafikasi / G. M. Polishchuk tahriri ostida. — Moskva: Radio i svyaz, 1995. — 224 bet. — ISBN 5-256-01204-5.