
To‘qima (lot. textus, yun. ιστός) — hujayralar va hujayralararo modda majmuasi bo‘lib, ular kelib chiqishi, tuzilishi va bajaradigan vazifalarining umumiyligi bilan birlashgan. Tirik organizmlar to‘qimalarining tuzilishini gistologiya fani o‘rganadi. Turli xil va o‘zaro ta’sirlashuvchi to‘qimalar birgalikda a’zolarni.
Hayvon to‘qimalari
Hayvonlarning to‘qimalari to‘rtta asosiy turga bo‘linadi: biriktiruvchi, mushak, nerv va epiteliy. Bu to‘qima turlari barcha eumetazoyalarga xos bo‘lsa-da, ularning tuzilishi va embrional kelib chiqishi hayvonlarning turli guruhlarida sezilarli darajada farq qilishi mumkin.
Epiteliy barcha qushlar va boshqa hayvonlarda asosan ektoderma va endodermadan, qisman esa mezodermadan rivojlanib, endoteliyni ham hosil qiladi. Endoteliy — qon tomirlar tizimini qoplovchi epiteliy to‘qimasining ixtisoslashgan turi. Biroq haqiqiy epiteliy to‘qimasi o‘zaro zich kontaktlar deb ataladigan birikmalar orqali tutashgan bir qavat hujayralardan tashkil topib, tanlab o‘tkazuvchi to‘siq hosil qiladi. Bu to‘qima teri, nafas yo‘llari va oshqozon-ichak yo‘li kabi organizmning tashqi muhit bilan tutashuvchi barcha yuzalarini qoplaydi. U himoya qilish, modda ajratish va so‘rish vazifalarini bajaradi hamda ostidagi boshqa to‘qimalardan bazal plastinka orqali ajralib turadi.
To‘qima turlarining tuzilishiga ko‘ra iyerarxiyasini daraxtsimon sxema shaklida tasvirlash mumkin:
- Biriktiruvchi to‘qima
- Suyak to‘qimasi
- Tog‘ay to‘qimasi
- Qon, limfa
- Zich tolali to‘qima
- Derma
- Paylar, boylamlar, fassiyalar
- G‘ovak tolali to‘qima
- Areolyar to‘qima
- Yog‘ to‘qimasi
- Mushak to‘qimasi
- Ko‘ndalang-targ‘il mushak to‘qimasi
- Silliq mushak to‘qimasi
- Yurak mushak to‘qimasi
- Nerv to‘qimasi
- Epiteliy to‘qimasi
- Yassi epiteliy
- Bezli epiteliy
- Kiprikli epiteliy
Biriktiruvchi to‘qima

Bu to‘qima hujayralardan va ularni bir-biridan ajratib turadigan, hujayradan tashqari matriks deb ataladigan jonsiz moddadan tashkil topgan. Ushbu matriks suyuq yoki qattiq bo‘lishi mumkin. Masalan, qonda matriks vazifasini plazma bajaradi, suyak matriksi esa qattiq bo‘ladi. Biriktiruvchi to‘qima a’zolarga shakl beradi va ularni o‘z o‘rnida ushlab turadi. Biriktiruvchi to‘qimalarga qon, suyak, paylar, boylamlar, yog‘ va areolyar to‘qimalar misol bo‘ladi. Biriktiruvchi to‘qimalarni tasniflash usullaridan biri ularni uch turga ajratishdir: tolali biriktiruvchi to‘qima, skeletning biriktiruvchi to‘qimasi va suyuq biriktiruvchi to‘qima.
Mushak to‘qimasi
Mushak hujayralari tananing faol qisqaruvchi to‘qimasi — mushak to‘qimasini hosil qiladi. Mushak to‘qimasi kuch hosil qilib, a’zolar ichida harakatlarni yuzaga keltiradi. Mushak to‘qimasi uchta alohida turga bo‘linadi: ichki a’zolarda joylashuvchi visseral yoki silliq mushak, a’zolarning ichki devorida joylashadi; skelet mushagi, odatda suyaklarga birikib, tananing yirik harakatlarini ta’minlaydi; hamda yurak mushagi, yurakda joylashib, qisqarish orqali qonni butun organizm bo‘ylab haydaydi.
Nerv to‘qimasi

Markaziy va periferik nerv tizimlarining hujayralari nerv to‘qimasiga kiradi. Markaziy nerv tizimida nerv to‘qimalari bosh miya va orqa miyani tashkil qiladi. Periferik nerv tizimida esa nerv to‘qimalari bosh miya va orqa miya nervlarini, jumladan, harakatlantiruvchi neyronlarni hosil qiladi.
Epiteliy to‘qimasi
Epiteliy to‘qimalari teri, nafas yo‘llari, jinsiy tizim yo‘llari va ovqat hazm qilish yo‘lining ichki qavati kabi a’zolar yuzasini qoplovchi hujayralardan hosil bo‘ladi. Epiteliy qatlamidagi hujayralar o‘zaro yarim o‘tkazuvchan zich birikmalar orqali tutashgan. Shu tariqa bu to‘qima tashqi muhit bilan o‘zi qoplab turgan a’zo o‘rtasida to‘siq vazifasini bajaradi. Himoya vazifasidan tashqari, epiteliy to‘qimasi sekret ajratish, moddalarni chiqarish va so‘rishga ham ixtisoslashishi mumkin. Epiteliy to‘qimasi a’zolarni mikroorganizmlar, shikastlanish va suyuqlik yo‘qotilishidan himoya qilishga yordam beradi
O‘simlik to‘qimalari uchta to‘qima tizimiga bo‘linadi: epidermis, mexanik to‘qima va o‘tkazuvchi to‘qima.
- Epidermis — barglar va o‘simlikning yosh qismlari tashqi yuzasini hosil qiluvchi hujayralar.
- O‘tkazuvchi to‘qima — tomirli to‘qimaning asosiy tarkibiy qismlari ksilema va floemadir. Ular o‘simlik tanasi bo‘ylab suyuqliklar va oziq moddalarni tashiydi.
- Mexanik to‘qima — bu to‘qima boshqalarga nisbatan kamroq tabaqalashgan. Mexanik to‘qima fotosintez orqali oziq moddalarni hosil qiladi va ularning zaxirasini saqlaydi.
O‘simlik to‘qimalari
O‘simlik to‘qimalari yana ikki turga — meristematik va doimiy to‘qimalarga ajratilishi mumkin.
Meristematik to‘qima
Meristematik to‘qima faol bo‘linadigan hujayralardan tashkil topgan bo‘lib, o‘simlikning bo‘yiga va eniga o‘sishini ta’minlaydi. O‘simlikning birlamchi o‘sishi faqat muayyan joylarda, masalan, poya yoki ildiz uchlarida sodir bo‘ladi. Aynan shu joylarda meristematik to‘qima mavjud. Bu to‘qimalardagi hujayralar sharsimon, ko‘p qirrali yoki to‘rtburchak shaklga ega bo‘lib, hujayra devorlari yupqa bo‘ladi. Meristema hosil qilgan yangi hujayralar dastlab meristemaning o‘z hujayralari hisoblanadi. Biroq ular o‘sib, yetilgani sari xususiyatlari asta-sekin o‘zgaradi va meristematik to‘qima paydo bo‘lgan hududning tarkibiy qismlariga ixtisoslashadi. Meristematik to‘qimalar quyidagicha tasniflanadi:
- Apikal meristema — poya va ildizlarning o‘suvchi uchlarida joylashib, ularning uzunligini oshiradi. U ildiz va poya uchlarida o‘sish hududlarini hosil qiladi hamda birlamchi o‘sish deb ataladigan bo‘yiga o‘sishni ta’minlaydi. Bu meristema a’zoning uzunlamasiga o‘sishi uchun javobgardir.
- Lateral meristema — bu meristema asosan bir tekislikda bo‘linadigan hujayralardan iborat bo‘lib, a’zoning diametri kattalashishi va eniga o‘sishiga sabab bo‘ladi. Yon meristema odatda daraxt po‘stlog‘i ostida po‘kak kambiysi shaklida, ikki urug‘pallali o‘simliklarning o‘tkazuvchi tutamlarida esa o‘tkazuvchi kambiy shaklida uchraydi. Ushbu kambiyning faoliyati ikkilamchi o‘sishni yuzaga keltiradi.
- Interkalyar meristema — bu meristema doimiy to‘qimalar orasida joylashadi. Odatda u bo‘g‘imning asosida, bo‘g‘im oralig‘ida va barg asosida uchraydi. Ular o‘simlikning bo‘yiga o‘sishi va bo‘g‘im oralig‘ining uzunlashishini ta’minlaydi. Shuningdek, novdalarning hosil bo‘lishi va o‘sishiga olib keladi.
Meristematik to‘qima hujayralari tuzilishi jihatidan bir-biriga o‘xshaydi va sellulozadan tashkil topgan yupqa, elastik birlamchi hujayra devoriga ega. Ular zich joylashgan bo‘lib, orasida hujayralararo bo‘shliq bo‘lmaydi. Har bir hujayrada zich sitoplazma va yaqqol ko‘rinib turadigan yadro mavjud. Meristematik hujayralarning zich protoplazmasida vakuolalar juda kam bo‘ladi. Odatda meristematik hujayralar ovalsimon, ko‘p burchakli yoki to‘rtburchak shaklga ega.
Meristematik to‘qima hujayralarida yadro katta, vakuolalar esa kichik yoki umuman mavjud emas; hujayralararo bo‘shliqlar ham bo‘lmaydi.
Doimiy to‘qima
Doimiy to‘qimalar meristematik to‘qimadan hosil bo‘lgan, bo‘linish qobiliyatini yo‘qotgan va o‘simlik tanasining muayyan joylarida doimiy o‘rnashgan tirik yoki o‘lik hujayralar guruhi sifatida ta’riflanadi. Muayyan vazifani bajarishga ixtisoslashgan meristematik to‘qimalar bo‘linish qobiliyatini yo‘qotadi. Doimiy shakl, o‘lcham va vazifaga ega bo‘lish jarayoni hujayra differensiatsiyasi deb ataladi. Meristematik to‘qima hujayralari differensiatsiyalanib, doimiy to‘qimalarning turli turlarini hosil qiladi. Doimiy to‘qimalarning 3 turi mavjud:
- Oddiy doimiy to‘qimalar
- Murakkab doimiy to‘qimalar
- Maxsus yoki sekretor to‘qimalar
Oddiy to‘qimalar
Kelib chiqishi, tuzilishi va vazifalari jihatidan o‘xshash hujayralar guruhi oddiy doimiy to‘qima deb ataladi. Ularning to‘rt turi mavjud:
Parenxima
O‘simliklarda parenxima hujayra devorlari yupqa bo‘lgan, nisbatan kam ixtisoslashgan tirik hujayralardan iborat. Ular odatda siyrak joylashib, hujayralar orasida bo‘shliqlar hosil qiladi. Bu hujayralar, odatda, barcha yo‘nalishda o‘lchamlari bir-biriga yaqin bo‘lgan shaklga ega. Mazkur to‘qima o‘simlikka tayanch bo‘ladi va oziq moddalarni zaxiralaydi. Ayrim hollarda parenximada xlorofill bo‘ladi va u fotosintezni amalga oshiradi. Bunday parenxima xlorenxima deb ataladi. Suv o‘simliklarida suv yuzasida suzib turishga yordam beradigan yirik havo bo‘shliqlari parenximada uchraydi. Parenximaning bunday turi aerenxima deb ataladi. Parenxima hujayralarining ayrimlarida moddalar almashinuvining chiqindi mahsulotlari to‘planadi.
Kollenxima
Bu ham parenxima singari o‘simlikning birlamchi tanasiga xos tirik to‘qimadir. Hujayralarning devorlari yupqa, biroq bir nechta hujayra tutashgan burchaklarda selluloza, suv va pektin moddalari (pektoselluloza) hisobiga qalinlashgan bo‘ladi. Bu to‘qima o‘simlikning cho‘zilishga chidamliligini ta’minlaydi, hujayralari zich joylashadi va hujayralararo bo‘shliqlar juda kam bo‘ladi. U bir urug‘pallali o‘simliklar va ildizlarda uchramaydi. Ba’zan tarkibida fotosintezga yordam beradigan xlorofill bo‘ladi.
Kollenxima to‘qimasi yosh o‘simliklar poyasida tayanch vazifasini bajaradi. U mexanik tayanch, elastiklik va cho‘zilishga chidamlilikni ta’minlaydi. Shakar hosil bo‘lishi hamda uning kraxmal shaklida saqlanishiga yordam beradi. Barglarning chetida joylashib, ularni shamol ta’sirida yirtilishdan himoya qiladi.
Sklerenxima
Bu to‘qima hujayra devorlari qalin bo‘lgan o‘lik hujayralardan iborat bo‘lib, ularda protoplazma juda oz miqdorda saqlanadi. Bu hujayralarning ikkilamchi devorlari ligninning bir tekis to‘planishi va ko‘p miqdorda ajralishi tufayli qattiq va nihoyatda qalin bo‘ladi. Hujayralar orasida bo‘shliq yo‘q. Lignin shu qadar qalin qatlam hosil qiladiki, hujayra devorlari mustahkam, qattiq va suv o‘tkazmaydigan bo‘lib qoladi.
Epidermis
O‘simlikning butun yuzasi epidermis yoki qoplovchi to‘qima deb ataladigan bir qavat hujayralar bilan qoplangan. Epidermis hujayralarining ko‘pchiligi nisbatan yassi bo‘ladi. Hujayraning tashqi va yon devorlari ko‘pincha ichki devorlariga qaraganda qalinroq bo‘ladi. Hujayralar hujayralararo bo‘shliqlarsiz yaxlit qatlam hosil qiladi. Epidermis poyaning barcha qismlarini himoya qiladi.
Adabiyotlar
- To‘qimalar // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- To‘qimalar // Katta sovet ensiklopediyasi : 66 jildda (65 jild va 1 qo‘shimcha jild) / bosh muharrir O. Yu. Shmidt. — Moskva : Sovet ensiklopediyasi, 1926—1947.
- To‘qima (biologiya) — Britannika.