Antigen (ingl. antigen, antibody generator — «antitanalar ishlab chiqaruvchi» iborasidan) — organizm begona deb hisoblaydigan va unga qarshi immun javobini hosil qiladigan moddadir. Bu javobning maqsadi mazkur moddani organizmdan chiqarib tashlashdir. Odatda antigen vazifasini makromolekulalar — oqsil va polisaxaridlarning yirik molekulalari — bajaradi. Ular, jumladan, kasallik qo‘zg‘atuvchi mikroorganizmlar, viruslar hamda o‘sma hujayralari tarkibida uchraydi. Shuningdek, molekulyar massasi kichik bo‘lgan, gaptenlar deb ataluvchi moddalar sinfi ham mavjud. Ular faqat organizmning o‘z oqsillari bilan birikkandan keyin immun javobini keltirib chiqaradi. Biroq organizmda ularga xos antitanalar bo‘lsa, tashuvchi oqsilsiz ham ular bilan bog‘lana oladi.
Fan sifatidagi biokimyo nuqtayi nazaridan, antigen — har qanday molekula bo‘lib, u muayyan antitana bilan o‘ziga xos tarzda bog‘lanadi. Antigenlar organizmga nisbatan tashqi yoki ichki kelib chiqishga ega bo‘lishi mumkin. Barcha antigenlar antitanalar bilan bog‘lana olsa-da, ularning hammasi organizmda bu antitanalarning ko‘plab ishlab chiqarilishini, ya’ni immun javobini keltirib chiqara olmaydi. Organizmda immun javobini yuzaga keltira oladigan antigen immunogen deb ataladi.
Antigenlar odatda oqsillar yoki polisaxaridlar bo‘lib, ular bakteriya hujayralari, boshqa organizm to‘qimalarining hujayralari, viruslar va boshqa mikroorganizmlarning tarkibiy qismlarini tashkil etadi. Lipidlar va nuklein kislotalar odatda faqat oqsillar bilan birikkan holda immunogenlik xususiyatini namoyon etadi. Oddiy moddalar, hatto metallar ham tashuvchi oqsil bilan kompleks hosil qilganda o‘ziga xos antitanalar ishlab chiqarilishiga sabab bo‘lishi mumkin. Bunday moddalar gaptenlar deb ataladi.
Mikrob bo‘lmagan manbali antigenlar jumlasiga gul changi, tuxum oqsili, ko‘chirib o‘tkazilgan to‘qima va a’zolar oqsillari, shuningdek, qon quyish paytida qon hujayralari yuzasidagi oqsillar kiradi.
Allergenlar — allergik reaksiyalarni keltirib chiqaruvchi antigenlardir.
Modda asosiy gistomoslik kompleksi (ingl. MHC) oqsillari bilan antigenni taqdim etuvchi hujayralar ichida kompleks hosil qilib, ularning yuzasiga chiqarilganda boshqa immun hujayralarga antigen sifatida taqdim etiladi. Taqdim etilgan antigen va gistomoslik kompleksi molekulasining turiga qarab, immun tizimining turli hujayralari faollashadi. Xususan, ular orasida differensiallanishga qodir B-limfotsitlar ham bor. Ular aynan shu antigenni tanib olishga mo‘ljallangan maxsus antitanalarni ishlab chiqarishi mumkin; shunda organizm keyinchalik ushbu antigenni erkin holatda ham taniy oladi.
Tasniflanishi
Kelib chiqishiga ko‘ra antigenlar ekzogen, endogen va autoantigenlarga bo‘linadi.
Ekzogen antigenlar
Ekzogen antigenlar organizmga tashqi muhitdan nafas olish, yutish yoki inyeksiya orqali kiradi. Bunday antigenlar antigenni taqdim etuvchi hujayralarga fagotsitoz yoki pinotsitoz orqali kirib, keyin bo‘laklarga parchalanadi. Shundan so‘ng antigenni taqdim etuvchi hujayralar hosil bo‘lgan bo‘laklarni T-yordamchi hujayralarga (CD4+) ikkinchi turdagi asosiy gistomoslik kompleksi orqali taqdim etadi (MHC II).
Endogen antigenlar
Endogen antigenlar organizm hujayralarida tabiiy moddalar almashinuvi jarayonida yoki virusli yoxud hujayra ichidagi bakterial infeksiya oqibatida hosil bo‘ladi[ishonchsiz manba]. Bu bo‘laklar keyin hujayra yuzasida asosiy gistomoslik kompleksining birinchi tur oqsillari — MHC I.
Agar taqdim etilgan antigenlarni sitotoksik limfotsitlar (CTL, CD8+), ya’ni T-hujayralar tanisa, ular turli toksinlarni ajratadi; ular infeksiyalangan hujayrada apoptoz yoki lizisni yuzaga keltiradi. Sitotoksik limfotsitlar sog‘lom hujayralarni nobud qilmasligi uchun o‘z antigenlariga reaksiya ko‘rsatadigan T-limfotsitlar tolerantlik asosida saralash jarayonida chiqarib tashlanadi.
Autoantigenlar
Autoantigenlar odatda organizmning normal oqsillari yoki oqsil komplekslari (shu jumladan, oqsillarning DNK yoki RNK bilan hosil qilgan komplekslari) bo‘lib, autoimmun kasalligi bor bemorlarda[ishonchsiz manba] immun tizimi tomonidan tanib olinadi. Odatda bunday antigenlar immun tizimi tomonidan tanilmasligi kerak, biroq irsiy omillar yoki atrof-muhit ta’siri sababli bu bemorlarda ularga nisbatan immunologik tolerantlik yo‘qolishi mumkin.
T-ga bog‘liq va T-ga bog‘liq bo‘lmagan antigenlar
B-hujayralar T-hujayralarning qo‘shimcha rag‘batisiz antitana ishlab chiqara olishiga ko‘ra, antigenlar T-ga bog‘liq va T-ga bog‘liq bo‘lmagan turlarga ajratiladi. T-ga bog‘liq antigenlar T-hujayralar ko‘magisiz mustaqil ravishda antitanalar ishlab chiqarilishini qo‘zg‘ata olmaydi. Ularda takrorlanuvchi epitoplar ko‘p bo‘lmaydi; oqsillar shu turga kiradi. B-hujayra T-ga bog‘liq antigenni o‘ziga xos B-hujayra retseptori orqali tanigach, germinal markazga — limfoid follikulaning faol hududiga — ko‘chadi. Bu yerda T-limfotsitlar ishtirokida faollashgan hujayraning faol proliferatsiyasi, immunoglobulinlarning o‘zgaruvchan qismlarini kodlaydigan genlarida somatik gipermutagenez va keyingi saralanish yuz beradi.
T-ga bog‘liq bo‘lmagan antigenlar T-hujayralar yordamisiz B-hujayralarni faollashtira oladi[ishonchsiz manba]. Ularning tuzilishida antigen determinantlari ko‘p marta takrorlanadi. Bunday antigenlar qatoriga polisaxaridlar kiradi. Boshqa antigenlarga xos B-hujayralarni ham faollashtirish (poliklonal faollashish) xususiyatiga ko‘ra, T-ga bog‘liq bo‘lmagan antigenlar ikki turga bo‘linadi: I tur poliklonal faollashishni yuzaga keltiradi, II tur esa keltirib chiqarmaydi.
T-ga bog‘liq bo‘lmagan antigenlar faollashtirgan B-hujayralar limfoid follikulalarning chekka zonalariga ko‘chib, T-hujayralarsiz ko‘payadi. Ular somatik mutagenezga ham uchrashi mumkin, ammo T-ga bog‘liq faollashishdan farqli o‘laroq, bu majburiy jarayon emas.
T-ga bog‘liq va T-ga bog‘liq bo‘lmagan antigenlar ta’sirida faollashgan B-hujayralar har ikkala holatda ham differensiallanib plazmatik hujayralar hamda xotira B-hujayralariga aylanadi.
O‘sma antigenlari
O‘sma antigenlari, ya’ni neoantigenlar — o‘sma hujayralari yuzasida MHC I yoki MHC II molekulalari orqali taqdim etiladigan antigenlardir. Bunday antigenlar o‘sma hujayralarida namoyon bo‘lib, sog‘lom hujayralarda umuman uchramasligi mumkin. Bunday holda ular o‘smaga xos antigenlar (tumor-specific antigen, TSA) deb ataladi va odatda o‘smaga xos mutatsiya natijasida yuzaga keladi. Sog‘lom va o‘sma hujayralari yuzasida ham uchraydigan antigenlar esa ko‘proq tarqalgan bo‘lib, ular o‘sma bilan bog‘liq antigenlar (tumor-associated antigen, TAA) deb ataladi. Sitotoksik T-limfotsitlar bunday antigenlarni tanib olib, hujayralar ko‘payishi yoki metastaz berishidan oldin ularni yo‘q qilishi mumkin.
Nativ antigenlar
Nativ antigen — hali antigenni taqdim etuvchi hujayra (APC) tomonidan kichik bo‘laklarga ajratilib qayta ishlanmagan antigendir. T-limfotsitlar nativ antigenlarga bevosita bog‘lana olmaydi, shu sababli ularni APC qayta ishlashi zarur. Ayni paytda, B-hujayralar qayta ishlanmagan antigenlar ta’sirida ham faollashishi mumkin.
