Gen kasalliklari — shikastlanish natijasida yuzaga keladigan kasalliklarning katta guruhi bo‘lib, bu shikastlanish DNKning gen darajasida sodir bo‘ladi. Ushbu atama monogen kasalliklarni anglatadi; ulardan kengroq guruh esa irsiy kasalliklar.
Gen kasalliklarining sabablari
Gen kasalliklarining aksariyati mutatsiyalar tufayli kelib chiqadi. Bu mutatsiyalar strukturaviy genlarda sodir bo‘ladi. Strukturaviy genlar polipeptidlar — oqsillar sintezi orqali o‘z vazifasini bajaradi. Genning har qanday mutatsiyasi oqsil tuzilishi yoki miqdorining o‘zgarishiga olib keladi.
mutant allel → o‘zgargan birlamchi mahsulot → hujayradagi biokimyoviy jarayonlar zanjiri → a’zolar → organizm
Gen mutatsiyasi natijasida molekulyar darajada quyidagi holatlar yuzaga kelishi mumkin:
- g‘ayritabiiy oqsil sintezlanishi;
- gen mahsulotining ortiqcha miqdorda ishlab chiqarilishi;
- birlamchi mahsulotning umuman ishlab chiqarilmasligi;
- normal birlamchi mahsulotning kamaygan miqdorda ishlab chiqarilishi.
Gen kasalliklarining patogenezi dastlabki molekulyar bosqichlar bilan cheklanmay, hujayra darajasida ham davom etadi. Turli kasalliklarda mutant gen ta’sirining nishoni hujayraning ayrim tuzilmalari (lizosomalar, membranalar, mitoxondriyalar, peroksisomalar) yoki inson a’zolari bo‘lishi mumkin.
Gen kasalliklarining klinik belgilari, ularning og‘irlik darajasi va rivojlanish tezligi organizm genotipining xususiyatlari, bemorning yoshi, tashqi muhit sharoitlari (ovqatlanish, sovuq ta’siri, stresslar, haddan tashqari charchash) va boshqa omillarga bog‘liq.
Gen kasalliklarining (umuman, barcha irsiy kasalliklarning) o‘ziga xos xususiyati — ularning geterogenligidir. Bu shuni anglatadiki, kasallikning bir xil fenotipik ko‘rinishiga turli genlardagi mutatsiyalar yoki bitta gen ichidagi har xil mutatsiyalar sabab bo‘lishi mumkin. Irsiy kasalliklarning geterogenligini birinchi bo‘lib S. N. Davidenkov 1934-yilda aniqlagan.
Populyatsiyada gen kasalliklarining umumiy uchrash chastotasi 1—2 % ni tashkil etadi. Shartli ravishda, 1 ta holat 1000 nafar yangi tug‘ilgan chaqaloqqa to‘g‘ri kelsa, chastota yuqori, 1 ta holat 10 000—40 000 chaqaloqqa to‘g‘ri kelsa, o‘rtacha, undan kam bo‘lsa, past deb hisoblanadi.
Gen kasalliklarining monogen shakllari G. Mendel qonunlariga muvofiq nasldan naslga o‘tadi. Irsiylanish turiga ko‘ra ular autosom-dominant, autosom-retsessiv va X- yoki Y-xromosomalar bilan bog‘liq turlarga bo‘linadi.
Tasnifi
Insondagi gen kasalliklari qatoriga ko‘plab moddalar almashinuvi kasalliklari kiradi. Ular uglevodlar, lipidlar, steroidlar, purinlar va pirimidinlar, bilirubin, metallar va boshqa moddalarning almashinuvi buzilishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Hozircha irsiy moddalar almashinuvi kasalliklarining yagona tasnifi mavjud emas.
Aminokislotalar almashinuvi kasalliklari
Bu irsiy moddalar almashinuvi kasalliklarining eng katta guruhidir. Ularning deyarli barchasi autosom-retsessiv turda irsiylanadi. Kasalliklarga aminokislotalar sintezi uchun mas’ul bo‘lgan u yoki bu fermentning yetishmasligi sabab bo‘ladi. Ularga quyidagilar kiradi:
- fenilketonuriya — fenilalaninning tirozinga aylanishi uchun zarur ferment faolligining keskin pasayishi tufayli yuzaga keladigan kasallik; ushbu ferment — fenilalaningidroksilaza;
- alkaptonuriya — tirozin almashinuvining buzilishi; bunda gomogentizinaza fermentining faolligi pasayadi va organizm to‘qimalarida gomotentizin kislotasi to‘planadi;
- ko‘z va teri albinizmi — quyidagi ferment sintez qilinmasligi tufayli yuzaga keladi: tirozinaza.
Uglevodlar almashinuvining buzilishlari
- galaktozemiya — galaktoza-1-fosfat-uridiltransferaza fermentining mavjud emasligi natijasida qonda quyidagi modda to‘planadi: galaktoza;
- glikogen kasalligi — sintezlanishi va parchalanishi buziladigan modda — glikogen.
Lipidlar almashinuvining buzilishi bilan bog‘liq kasalliklar
- Nimann — Pik kasalligi — sfingomiyelinaza fermenti faolligining pasayishi, nerv hujayralarining degeneratsiyasi va asab tizimi faoliyatining buzilishi;
- Goshe kasalligi — serebrozidlarning nerv va retikuloendotelial tizim hujayralarida to‘planishi; bu holat glyukotserebrozidaza fermenti yetishmovchiligi bilan bog‘liq.
Purin va pirimidin almashinuvining irsiy kasalliklari
Biriktiruvchi to‘qima almashinuvining buzilishi bilan bog‘liq kasalliklar
- Marfan sindromi («o‘rgimchak barmoqlar», araxnodaktiliya) — fibrillin sintezi uchun mas’ul gen mutatsiyasi tufayli biriktiruvchi to‘qimaning zararlanishi;
- mukopolisaxaridozlar — kislotali glikozaminoglikanlar almashinuvining buzilishi bilan bog‘liq biriktiruvchi to‘qima kasalliklari guruhi;
- fibrodisplaziya — ACVR1 genidagi mutatsiya natijasida biriktiruvchi to‘qimaning asta-sekin suyaklanishi bilan bog‘liq kasallik.
Qonda aylanib yuruvchi oqsillarning irsiy buzilishlari
- gemoglobinopatiyalar — gemoglobin sintezining irsiy buzilishlari. Ularning miqdoriy (tuzilmaviy) va sifat jihatidan farqlanuvchi shakllari mavjud. Birinchi shakllarda gemoglobin oqsillarining birlamchi tuzilishi o‘zgaradi, bu esa uning barqarorligi va vazifasi buzilishiga olib kelishi mumkin (o‘roqsimon hujayrali anemiya). Sifat jihatidan farqlanuvchi shakllarda gemoglobin tuzilishi me’yorida qoladi, faqat globin zanjirlarining sintezlanish tezligi pasayadi (talassemiya).
Metallar almashinuvining irsiy kasalliklari
- Vilson — Konovalov kasalligi va boshqalar.
Ovqat hazm qilish yo‘lida so‘rilish buzilishi sindromlari
- mukovissidoz;
- Sut shakarini o‘zlashtira olmaslik — laktoza va boshqalar.
Adabiyotlar
- Bochkov N. P. Klinik genetika. — M.: Meditsina, 1997.
- Totskiy V. M. Genetika. — Odessa: Astroprint, 2002.
