Voha (eskirgan nomi: oaz) — o‘simlik qoplamiga boy hudud bo‘lib, cho‘l yoki chala cho‘lda (kamroq hollarda dasht, savanna, hatto qurg‘oqchil o‘rmon-dashtda) o‘simliklar o‘sadigan boshqa maydonlardan ajralgan holda joylashadi; odatda tabiiy suv havzasi yaqinida bo‘ladi. «Oazis» so‘zi hozirgi Yevropa tillariga (jumladan, rus tiliga) lotin tili orqali kirgan. Uning ildizi yunoncha ὄασις («voha») so‘ziga borib taqaladi; bu so‘z esa yunon tili orqali qadimgi Misr demotik yozuvi — uḥ3t bilan bog‘liq. Qadimgi misr tilining davomchisi bo‘lgan kopt tilida bu so‘z uaḥe shaklida uchraydi va «yashash joyi» degan ma’noni bildiradi.
Tavsif






Vohalar kattaligi va xususiyatlariga ko‘ra keskin farq qiladi: ular kichik hovuzlar va ularni o‘rab turgan xurmo palmalari joylashgan hududlardan tortib qishloq xo‘jaligi va sanoati rivojlangan butun boshli shaharlargacha bo‘lishi mumkin. Turli dehqonchilik shakllarini birlashtiradigan an’anaviy xo‘jalik turi voha xo‘jaligi deb ataladi. Vohalarning maydoni 1 gektardan boshlanadi; yiriklari bir nechta fermer xo‘jaligi faoliyatini ta’minlaydi.
Vohalar yerosti daryolari yoki suv havzalari hisobiga yuzaga keladi. Ulardagi suv o‘z bosimi yetarli bo‘lganda yoki inson yaratgan suv chiqarish inshootlari yordamida yer yuzasiga chiqadi. Ayrim vohalar, masalan, Tuat hududidagi (markaziy Jazoir) vohalar tasodifiy, qisqa muddatli jala yomg‘irlaridan suv oladi. Tog‘ jinslari va toshlardan iborat suv o‘tkazmaydigan quyi qatlam ham suvning yerosti bo‘shliqlari, yoriqlari yoki vulqon kelib chiqishiga ega daykalarda saqlanishiga yordam beradi. O‘z navbatida, vohalarga ko‘chib yuruvchi qushlar olib kelgan urug‘lar tufayli o‘simliklar tarqaladi: qushlar suv havzalariga kelganida urug‘larni qoldiradi.
Aynan Antarktidada voha deb hududning qor va muzdan xoli qismiga aytiladi (qarang: Antarktika vohalari).
Doimiy suv manbai bo‘lgani sababli vohalar yonida ba’zan kichik aholi manzilgohlari shakllangan. Ular odatda karvon yo‘llari bo‘yida joylashgan. Bunday manzilgohlar Sahroi Kabir, Arabiston yarimoroli, Chili, Peru, Meksikada uchraydi. Masalan, Pika (Chili), Ika (Peru) va Parras-de-la-Fuente (Meksika) shaharlarini keltirish mumkin.
Biologik ahamiyati
Vohalar ko‘chib yuruvchi qushlar uchun tabiiy suv va oziq manbalaridan biridir. Bu qushlar, shuningdek, o‘simlik urug‘larini vohalar va boshqa hududlar o‘rtasida tarqatadi. Shu tariqa turli o‘simlik navlari vohalarga kirib keladi va ulardan boshqa joylarga yoyiladi.
Ijtimoiy-tarixiy ahamiyati
Qadim zamonlardan beri karvon yo‘llarida vohalarning mavjudligi savdo yo‘nalishlari shakllanishida hal qiluvchi omil bo‘lgan. Bu yo‘llarning tarixi Qadimgi Misr, Yaqin Sharq va Hind daryosi vodiysidagi dastlabki madaniyatlarga borib taqaladi. Masalan, Yaqin Sharqni Hind vodiysidan Eron va Afg‘onistonning qurg‘oqchil platolari, tog‘ tizmalari hamda cho‘llari ajratib turadi. Bu yo‘lda dehqonchilik faqat tog‘ etaklari va vodiylarda mumkin bo‘lgan. Biroq bu neolit davri odamlarining ko‘chishiga to‘sqinlik qilmagan. Kaspiy dengizining janubidan o‘tuvchi yo‘l Buyuk ipak yo‘lining bir qismi bo‘lib, uning ayrim bo‘laklaridan miloddan avvalgi 3000-yillardayoq foydalanilgan. Ular Badaxshon (shimoli-sharqiy Afg‘oniston va janubi-sharqiy Tojikiston) hududini G‘arbiy Osiyo, Misr va Hindiston bilan bog‘lagan. Xuddi shuningdek, Badaxshondan Mesopotamiya tekisliklarigacha cho‘zilgan Buyuk Xuroson yo‘li miloddan avvalgi 4000-yilda ham ishlagan bo‘lishi mumkin.
Ayrim vohalarni nazorat qilish amalda savdo yo‘llarini nazorat qilish bilan teng bo‘lib, strategik ahamiyatga ega edi. Masalan, XX asr boshlariga qadar G‘arbiy va Shimoliy Afrikaning katta qismi o‘rtasida madaniy va tovar almashinuvining asosiy yo‘li bo‘lgan Sahroi Kabir orqali savdoni nazorat qilishda Avjila, Gadames va Kufra kabi vohalar ustidan hukmronlik hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lgan. Ular hozirgi Liviya hududida joylashgan.
O‘simliklar dunyosi

Yetarli sug‘orish mavjud bo‘lsa, o‘rik, xurmo, anjir, zaytun yetishtiriladi. Vohalardagi eng baland va o‘simliklar uchun eng muhim daraxt xurmo palmasidir. Uning barglari boshqa barcha daraxtlarga soya beruvchi asosiy yashil qoplamni hosil qiladi. Qurg‘oqchilikka chidamliligi tufayli xurmo palmasi boshqa daraxtlarni quyosh nurlarining ortiqcha ta’siridan himoya qiladi. Natijada uning soyasida shaftoli daraxtlari o‘sishi mumkin; ular balandligi bo‘yicha o‘simliklarning o‘rta qatlamini tashkil qiladi.
Shuningdek, vohalarda don ekinlari va sabzavotlar, jumladan, tariq, bug‘doy, arpa yetishtirilishi mumkin. Biroq buning uchun suv zaxiralari nisbatan katta bo‘lgan vohalar zarur.
Misr vohalari
Qadimgi Misr davrida vohalar shu qadar muhim ediki, ularga yirik shaharlardek e’tibor bilan boshqaruv olib borilgan. Chunki vohalar karvon yo‘llarini ta’minlash va savdogarlarning dam olishi uchun asos bo‘lgan. Vohalarning ahvoli yomonlashsa, savdoga tuzatib bo‘lmaydigan zarar yetgan bo‘lardi.
Sahroi Kabirdagi Jazoir vohalari
G‘ut (Ghout) — Jazoir Sahrosining shimoli-sharqida tarqalgan voha turi. Bu vohalardagi suv xurmo palmalarini sug‘orishga sarflanadi. Ushbu agrotexnologiyaning o‘ziga xosligi shundaki, o‘simliklarni suv bilan ta’minlash uchun qumda diametri 80 dan 200 santimetrgacha bo‘lgan chuqurcha qaziladi. Uning chuqurligi suvli qatlamning joylashishiga qarab belgilanadi: chuqurcha tubi suv sathiga 1 metr yetmaydigan darajagacha tushiriladi. Shu tariqa uzunligi bir metrdan ortiq bo‘lib o‘sadigan xurmo palmasi ildizlari doimo suvga yetib boradi. Bu usul yuqoridan sug‘orishning oldini olib, suvni tejaydi hamda tuproq sho‘rlanishiga yo‘l qo‘ymaydi. Aks holda, yil davomida atrof-muhit haroratini hisobga olganda, an’anaviy yuqoridan sug‘orishda suv sarfi haddan tashqari yuqori bo‘lardi.
O‘ta issiq iqlimda o‘simliklarni suv bilan ta’minlash muammosining bunday texnik yechimi Marokash badaviylari ixtiro qilgan tizim bilan bir qatorda noyob usullardan biri hisoblanadi. U SIPAM ro‘yxatiga insoniyatning qishloq xo‘jaligidagi tarixiy bilim va ko‘nikmalarining muhim qismi sifatida kiritilgan.
Marokashning Atlas tog‘laridagi vohalar
Marokashdagi Atlas tog‘larida berber qabilalari asrlar davomida vohalar tufayli boshqalardan ajralgan holda yashab kelgan. Ular sabzavot, don va mevalar yetishtiradi, chorva uchun yaylovlarga ega. Biroq suvdan tejamkorlik bilan foydalanilganda ham vohalar suv zaxirasi asta-sekin kamayishini hisobga olib, berberlar o‘z davri va taraqqiyot darajasi uchun ilg‘or bo‘lgan qator saqlash usullarini o‘zlashtirgan. Bular ekin turlarini davriy ravishda almashtirib ekish va o‘simliklarning tabiiy ko‘payishidan tashqari qo‘shimcha daraxtlar ekishni o‘z ichiga oladi. Shuningdek, berberlar o‘z tillarida xettara (khettar) deb ataladigan, suvli qatlamlardan suv chiqarishning noyob usulini o‘zlashtirgan. Buning uchun tuproqni drenajlaydigan maxsus tunnellar qaziladi va suv tortishish kuchi ta’sirida kerakli joylarda to‘planadi. Bu texnologiya Birlashgan Millatlar Tashkilotining Jahon ahamiyatiga molik qishloq xo‘jaligi merosi tizimlari (GIAHS) ro‘yxatiga insoniyatning qishloq xo‘jaligidagi tarixiy bilim va ko‘nikmalarining muhim qismi sifatida kiritilgan. U asrab-avaylash va buzilishlardan himoya qilish zarur bo‘lgan qimmatli madaniy hamda texnologik an’anadir.
Shunday xo‘jalik yurituvchi badaviylar egallagan yer maydoni 300 ming gektar, aholi soni esa 35 ming kishini tashkil etadi.
Peru vohalari
Uakachina ushbu mamlakatdagi eng go‘zal voha deb hisoblanadi. Uning aholisi 200 kishi. Bu yer sayyohlar uchun diqqatga sazovor maskan. Voha ko‘chib yuruvchi qushlar migratsiyasi yo‘lida ham joylashgan bo‘lib, muhim biologik ahamiyatga ega.
Adabiyotlar
- Gvozdetskiy N. A., Mixaylov N. I. Vohalarning madaniy landshaftlari // SSSRning fizik geografiyasi. Osiyo qismi. — 3-nashr. — M.: Misl, 1978. — B. 104—108. — 55 000 nusxa.