Kompyuter monitori nima

Suyuq kristalli kompyuter monitori
Kompyuter monitori: kineskopli model

Monitor — foydalanuvchi bilan boshqaruvchi qurilma o‘rtasida tezkor vizual aloqa o‘rnatish hamda klaviatura, sichqoncha yoki markaziy protsessordan uzatiladigan ma'lumotlarni aks ettirish uchun mo‘ljallangan qurilma. Uning televizordan asosiy farqi — unda tyunerning, ya’ni yerusti teleeshittirishning yuqori chastotali signallarini qabul qiluvchi qurilmaning hamda tasvir signallari dekoderining yo‘qligidir. Bundan tashqari, ko‘pchilik monitorlarda tovushni qayta eshittirish tizimi va karnaylar mavjud emas. Biroq ayrim zamonaviy modellar nafaqat akustik tizim, balki o‘rnatilgan veb-kameraga ham ega.

Zamonaviy monitor ekran (displey), quvvat manbai, boshqaruv platalari va korpusdan iborat. Monitorda ko‘rsatiladigan axborot elektron qurilmadan, ya'ni videosignal hosil qiluvchi qurilmadan (kompyuterda — videokarta yoki protsessorning grafik yadrosi) keladi. Monitor o‘rnida televizorlardan ham foydalanish mumkin. Ularning ko‘pchilik modellari 1980-yillardan boshlab past chastotali kirish ulagichlari bilan jihozlangan: dastlab RGB signali uchun, keyinroq — VGA uchun, so‘nggi avlodi esa — HDMI va DisplayPort uchun. Dastlabki uy kompyuterlarining barchasi va ayrim professional kompyuterlar aynan televizorni monitor sifatida ishlatishga mo‘ljallangan edi. Ilk videoadapterlarning tasvirni yoyish standartlari (MDA, CGA) ham televizion standartlarga mos kelgan.

Qo‘llanish sohalari

«Commodore» videomonitori
«Elektronika 32ВТЦ-202» videomonitori, SSSR, 1980-yillar

Kuzatish va (yoki) nazorat qilish uchun mo‘ljallangan televizion tasvir monitorlari videomonitorlar deb ataladi. Televizion ishlab chiqarishning turli bosqichlarida ishlatiladigan bunday qurilmalar televizordan tyunerning yo‘qligi bilan farq qiladi. Bundan tashqari, professional videomonitorlar televizion rastrni kadrni to‘liq ko‘rsatadigan Underscan rejimida aks ettiradi, bu esa kadr chegaralarini to‘liq nazorat qilish imkonini beradi. Etalon sifatida qo‘llanadigan videomonitorlarning ranglarni qayta aks ettirish aniqligiga yuqori talablar qo‘yiladi. Professional videomonitorlar ko‘pincha standart stoykaga, aksariyat hollarda 19 dyuymli stoykaga o‘rnatishga moslangan korpusda ishlab chiqariladi.

Kompyuter axborotini ko‘rsatishga mo‘ljallangan monitor displey vazifasini bajaradi va videomonitordan tasvirni yoyish standarti televizion standartlarga mos kelmasligi bilan farq qiladi. Odatda kompyuter displeylari, jumladan kineskopli modellarda satrlar va kadrlar chastotasi hamda tasvir ravshanligi oddiy standart televideniye videomonitorlarinikiga nisbatan yuqoriroq bo‘ladi. Bunga tasvirni yaqin masofadan uzoq vaqt kuzatish talabi sabab bo‘ladi. Bundan tashqari, kompyuter monitorlarining videokirishlari komponentli bo‘lib, kompozit tamoyilga asoslanmaydi.

Tarix

Dastlabki elektron kompyuterlar lampochkalardan iborat panel bilan jihozlangan edi. Undagi har bir lampochkaning yonishi yoki o‘chishi kompyuter ichidagi muayyan registr bitining holatini bildirardi. Shu orqali kompyuterni boshqarayotgan muhandislar mashinaning ichki holatini kuzata olgan (inglizcha to monitor — «kuzatmoq, nazorat qilmoq»). Shu sabab bu indikatorlar paneli «monitor» deb atala boshlagan.

Dastlabki monitorlar (lampochkali panellar) juda oz miqdordagi va tez o‘zgaradigan axborotni ko‘rsata olgani sababli, ulardan dastur natijalarini chiqarish uchun kamdan-kam foydalanilgan. Buning o‘rniga asosiy chiqarish qurilmasi satrli printer bo‘lgan, monitor (lampochkali panel) esa faqat dastur ishini, ya'ni muayyan registr bitlarining yoqilgan yoki o‘chirilgan holatini kuzatish uchun xizmat qilgan.

Vaqt o‘tishi bilan muhandis-dasturchilar lampochkali panelga qaraganda ENT-displey axborotni ancha moslashuvchan shaklda ko‘rsata olishini, printerdan farqli ravishda dastur ichidagi registrlar (o‘zgaruvchilar) mazmunini bevosita kuzatish imkonini berishini anglab yetdilar. Natijada monitor (endi ekran-displey sifatida) mustaqil va kuchli axborot chiqarish qurilmasiga aylandi.

IBM 2260 videoterminali, panelida aviabiletlarni band qilish tizimi [inglizcha]

Dastlabki kompyuter terminallaridan biri meynfreymlar uchun mo‘ljallangan bo‘lib, chop etish qurilmasi o‘rniga elektron-nur trubkali ekran bilan jihozlangan edi. Bu — IBM 2260 bo‘lib, 1965-yildan 1971-yilgacha ishlab chiqarilgan.

Ilgari kompyuter monitorlari vizual aks ettirish bloklari (VDU — visual display units) deb atalgan. Biroq bu atama 1990-yillarda deyarli iste'moldan chiqqan.

Kompyuter monitorlarining tasnifi

Ko‘rsatiladigan axborot turiga ko‘ra

  • Harf-raqamli:
    • faqat harf va raqamlardan iborat axborotni ko‘rsatadigan displeylar;
    • psevdografik belgilarni aks ettiradigan displeylar;
    • matnni tahrirlash imkoniyatiga ega va ma'lumotlarni dastlabki qayta ishlashni bajaradigan intellektual displeylar;
  • grafik— matnli va grafik (jumladan, video) axborotni aks ettirish uchun:
    • vektorli (vector-scan display);
    • rastrli (raster-scan display) — deyarli har bir PCning grafik quyi tizimida ishlatiladi; IBM bunday axborot aks ettirish turini ( CGAdan boshlab) barcha nuqtalarni manzillashga asoslangan tasvirlash (All-Points-Addressable, APA) deb atagan; hozirgi vaqtda[qachon?] bu turdagi displeylar odatda rastrli (grafik) displeylar deb ataladi, chunki ekrandagi har bir tasvir elementi uchun videoxotirada bir yoki bir nechta bit ajratiladi.

Axborotni aks ettirish usuliga ko‘ra

Ekran turiga ko‘ra

  • ENT — elektron-nur trubkasi (inglizcha cathode ray tube, CRT).
  • SK — suyuq kristalli monitorlar (inglizcha liquid crystal display, LCD).
  • Plazmali — plazma paneli asosida ishlaydigan monitor (inglizcha plasma display panel, PDP, gas-plazma display panel).
  • LED-monitor — quyidagi texnologiyaga asoslanadi: LED (inglizcha light-emitting diode — yorug‘lik chiqaruvchi diod). Suyuq kristalli monitorlarning LED-yoritkichlari bilan adashtirmang.
  • OLED-monitor — quyidagi texnologiyaga asoslanadi: OLED (inglizcha organic light-emitting diode — organik yorug‘lik chiqaruvchi diod).
  • QLED-monitorlar (QD-LED) — kvant nuqtalari va suyuq kristallarga asoslangan.
  • Plastik monitorlar (inglizcha Light Emitting Polymer, LEP) — yorug‘lik chiqaruvchi plastikka asoslangan.
  • Virtual retinal displey (inglizcha Virtual Retinal Display, VRD) — tasvirni to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘zning to‘r pardasi ustida shakllantiradigan aks ettirish qurilmalari texnologiyasi; masalan, Google Glass elektron ko‘zoynaklari. Apple qurilmalaridagi Retina ekrani bilan adashtirmang.
  • Proyeksion (lazerli, LPD) — lazer paneliga asoslangan (hozircha ishlab chiqarishga joriy etilmoqda).
  • Proyektorli — videoproyektor va ekran alohida joylashtirilgan yoki bitta korpusga birlashtirilgan bo‘ladi (masalan, ko‘zgu yoki ko‘zgular tizimi orqali); shu jumladan, proyeksion televizor.

Tasvir o‘lchamliligi bo‘yicha

  • ikki o‘lchamli (2D) — ikkala ko‘z uchun bitta tasvir;
  • uch o‘lchamli (3D) — hajmli tasvir effektini hosil qilish uchun har bir ko‘zga alohida tasvir yaratiladi.

Videoadapter turiga ko‘ra

Interfeys kabeli turiga ko‘ra

Ko‘rsatiladigan ranglar soniga ko‘ra

  • qora-oq (monoxrom)
  • oldindan belgilangan ranglar to‘plamiga ega rangli (CGA, EGA)
  • ranglar soni cheklanmagan rangli (analog VGA)

Boshqaruvchi videosignal turiga ko‘ra

  • analog
  • raqamli

Asosiy parametrlar

  • Eng yuqori yorqinlik — kvadrat metrga kandela bilan o‘lchanadi (bu birlik nit)
  • Eng yuqori kontrast — monitor bir vaqtning o‘zida ko‘rsata oladigan eng och (oq) va eng to‘q (qora) rang tuslarining yorqinligi nisbati. Masalan, 20000:1 nisbat oq rang yorqinligi qora rang yorqinligidan 20000 baravar yuqori ekanini anglatadi.
  • Ekranning tomonlar nisbati — standart (4:3), keng formatli (16:9, 16:10) yoki boshqa nisbat (masalan, 5:4).
  • Ekran o‘lchami — diagonal uzunligi bilan belgilanadi, odatda dyuymlarda o‘lchanadi.
Displeyning ko‘rinadigan sohasi parametrlari
Diagonal, dyuymRuxsat etilgan tasvir o‘lchamiBelgilanishiFormatBir dyuymdagi piksellar soni (PPI)Piksel o‘lchami, mm
15,01024×768XGA4:385,50,297
17,01280×1024SXGA5:496,20,264
17,01440x900WXGA+16:1099,60,255
19,01280×1024SXGA5:486,30,294
19,01440×900WXGA+16:1089,40,284
20,11400×1050SXGA+4:387,10,291
20,11680×1050WSXGA+16:1098,40,258
20,11600×1200UXGA4:399,60,255
20,82048×1536QXGA4:3122,70,207
21,01680×1050WSXGA+16:1094,30,270
21,31600×1200UXGA4:394,00,270
22,01680×1050WSXGA+16:1090,10,282
22,23840×2400WQUXGA16:10204,00,1245
23,01920×1200WUXGA16:1098,40,258
24,01920×1200WUXGA16:1094,30,269
25,51920×1200WUXGA16:1087,10,2865
27,01920×1200WUXGA16:1083,90,303
30,02560×1600WQXGA16:10101,00,251
  • Ruxsat etilgan tasvir o‘lchami — gorizontal va vertikal yo‘nalishlardagi piksellar soni.
  • Rang chuqurligi — bitta pikselni kodlash uchun ishlatiladigan bitlar soni (monoxromdan 32 bitligacha). Har bir kanalga 10 bit ajratadigan monitorlar (uchala kanal uchun jami 40 bit, taxminan bir milliard rang tusi) har bir kanalga atigi 8 bit ajratadigan monitorlarga (uchala kanal uchun 32 bit, taxminan 16,8 million rang tusi) qaraganda ko‘proq rang tuslarini ko‘rsatadi.
  • Nuqta yoki piksel o‘lchami.
  • Ranglar fazosi — CIE 1931 ranglar fazosining koordinatalarida o‘lchanadi. Eng mashhur ikki standart: sRGB va Adobe RGB.
  • Ekranning yangilanish chastotasi (Gts) piksellarning javob vaqti bilan chambarchas bog‘liq. Nazariy jihatdan elektron-nur trubkali monitorlarning eng yuqori chastotasi 1 kGts dan ham oshishi mumkin.
  • Piksellarning javob vaqti (monitorlarning barcha turlariga taalluqli emas).
  • Ko‘rish burchagi.

Ulanish

Shaxsiy kompyuterlar odatda bitta monitor bilan ishlaydi (serverlar uchun esa monitor umuman shart emas). Shunga qaramay, bitta shaxsiy kompyuterga bir nechta monitor ulashga imkon beradigan videoadapterlar mavjud. Bundan tashqari, odatda bitta kompyuterga bir nechta videoadapter o‘rnatish ham mumkin. Zamonaviy noutbuklarning aksariyati o‘zining LCD-displeyidan tashqari tashqi monitor yoki proyektorni ulash uchun ulagichga ham ega. Bu ish maydonini kengaytirish yoki LCD-displeydagi tasvirni takrorlash imkonini beradi.

Bir nechta monitorni ulash uchun quyidagi texnologiyalar ishlab chiqilgan: Xinerama, ATI Eyefinity.

Adabiyotlar

Havolalar