
Yarimo‘tkazgichli asboblar, qattiq jismli asboblar (ruscha qisqartmasi — ПП) — keng turkumdagi elektron asboblar bo‘lib, ular yarimo‘tkazgichlardan tayyorlanadi va ishlash tamoyili shu materiallarning xossalariga asoslanadi.
Turlari
Yarimo‘tkazgichli asboblarga quyidagilar kiradi:
- Integral sxemalar (mikrosxemalar), jumladan mikroprotsessorlar, mikrokontrollerlar, bir kristalli tizimlar (ular barcha turdagi mobil qurilmalarda, jumladan smartfonlar va planshet kompyuterlarda keng qo‘llanadi), dasturlanuvchi mantiqiy integral sxemalar (PLIS), dasturlanuvchi analog integral sxemalar (PAIS).
- Yarimo‘tkazgichli diodlar (shu jumladan varikaplar, stabilitronlar, Shottki diodlari), selenli to‘g‘rilagichlar,
- Tiristorlar, simistorlar, dinistorlar, diaklar, fototiristorlar,
- Tranzistorlar: bir o‘tishli, bipolyar, maydoniy, IGBT-tranzistorlar
- Zaryad bog‘lanishli asboblar (CCD),
- Yarimo‘tkazgichli o‘ta yuqori chastotali asboblar (Gann diodlari, ko‘chkili o‘tish vaqti diodlari (IMPATT)),
- Optoelektron asboblar (fotorezistorlar, fotodiodlar, ko‘chkili fotodiodlar, fototranzistorlar, quyosh elementlari, yadroviy nurlanish detektorlari, yorug‘lik diodlari, yarimo‘tkazgichli lazerlar, elektroluminessent nurlatkichlar — yorug‘lik diodlari, yarimo‘tkazgichli bolometrlar),
- Termorezistorlar, Xoll datchiklari.
Tarixi
- SSSRda
Yarimo‘tkazgichli asboblarni tadqiq etish va yaratishga dastlabki urinishlar SSSRda 1920–1930-yillardayoq olib borilgan. 1924-yilda Nijniy Novgorod radiolaboratoriyasida olim O. V. Losev yarimo‘tkazgichli detektor-kuchaytirgich hamda o‘nlab MGts gacha bo‘lgan chastotalarda elektromagnit nurlanishning detektor-generatorini yaratdi. Shu asosda dunyoda ilk bor detektorli qabul qilish va uzatish qurilmasi — kristadin.
Keyinchalik SSSRda ushbu sohani rivojlantirish uchun ilmiy-tadqiqot institutlari va markazlar tashkil etildi. 1956-yilda Yarimo‘tkazgichli asboblar zavodi ishga tushirildi. O‘sha davrda zavod mahsulotlari qatoriga keng qo‘llaniladigan kichik o‘lchamli («barmoqsimon») elektron lampalar, o‘ta mitti sterjenli lampalar, dastlabki Д2 yarimo‘tkazgichli diodlar, Д9, Д10, Д101-103А, Д11 diodlari hamda stabilitronlar Д808-813 kirgan.
- Rossiyada
«Roselektronika» xoldingi elektron mahsulotlar ishlab chiqaruvchi korxonalarni birlashtiradi.
Ishlab chiqarish
- Elektronika mahsulotlarining shartnoma asosidagi ishlab chiqaruvchisi (qarang: Shartnoma asosidagi ishlab chiqaruvchi, OEM). 2018-yil holatiga ko‘ra yarimo‘tkazgichli mikrosxemalar ishlab chiqaruvchi eng yirik shartnoma asosidagi korxonalar: TSMC (bozor ulushi 55,9 %), GlobalFoundries — 9,4 %, UMC (United Microelectronics Corporation) — 8,5 %.
- Mikrosxemalar
- qarang: Mikrosxemalar ishlab chiqarish
Mikrosxemalar tayyorlashda fotolitografiya usuli (proyeksion, kontaktli va boshqa turlari) qo‘llanadi. Bunda sxema taglikda (odatda kremniydan) hosil qilinadi; taglik kremniyning monokristallarini olmosli disklar yordamida yupqa plastinalarga kesish orqali olinadi.
Adabiyotlar
- S. Zi. Yarimo‘tkazgichli asboblar fizikasi. 2 jildda. 2-nashr. Moskva, Mir, 1984.
- M. S. Shur. Yarimo‘tkazgichli asboblar fizikasi. 2 jildda. Moskva: Mir, 1992.
- Lebedev A. I. Yarimo‘tkazgichli asboblar fizikasi. — Moskva: Fizmatlit, 2008.
- Pasinkov V. V., Chirkin L. K. Yarimo‘tkazgichli asboblar: oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. — tuzatilgan 8-nashr.. — Moskva: Lan, 2006. — 480 bet
- Shinkarenko V. G. Yarimo‘tkazgichli asboblar : oliy o‘quv yurtlari uchun o‘quv qo‘llanma. — Moskva : MFTI, 2011. — 172 bet. — Adabiyotlar ro‘yxati: 169—172-betlar. — 300 nusxa. — ISBN 978-5-7417-0376-2.
- Shinkarenko V. G. Yarimo‘tkazgichlarning elektr xossalari va yarimo‘tkazgichli asboblar : oliy o‘quv yurtlari uchun o‘quv qo‘llanma. — Moskva : MFTI, 2016. — 294 bet + PDF versiyasi. — Adabiyotlar ro‘yxati: 283—284-betlar. — 300 nusxa. — ISBN 978-5-7417-0601-5. To‘liq matn (MFTI tarmog‘idan foydalanish mumkin).