| Braziliya yassitog‘ligi | |
|---|---|
| port. Planalto Brasileiro | |
| Xususiyatlari | |
| Maydoni | 5 000 000[manba 1549 kundan beri ko‘rsatilmagan] km² |
| Uzunligi | kamida 3200 km |
| Eng baland nuqtasi | |
| Eng baland cho‘qqisi | Bandeyra |
| Eng baland nuqtasi | 2891 m |
| Joylashuvi | |
| 22°28′ j. k. 45°00′ g‘. u.HGЯO | |
| Mamlakat | |
Braziliya yassitog‘ligi (port. Planalto Brasileiro) — Janubiy Amerikaning 3 dan 35° janubiy kenglik oralig‘idagi sharqiy hududlarining katta qismini egallagan yassitog‘lik. U asosan Braziliyada, janubda esa Urugvayda, janubi-g‘arbiy chekkasi esa Paragvay va Argentina hududlariga ham kirib boradi. Uning maydoni taxminan 4 mln km² bo‘lib, Braziliya hududining deyarli yarmini tashkil etadi. Bundan tashqari, mamlakat aholisining mutlaq ko‘pchiligi (95 % dan ortig‘i) shu yassitog‘likda yoki unga tutash tor qirg‘oqbo‘yi mintaqasida yashaydi. Yassitog‘likning kenglik va meridian bo‘ylab uzunligi 3200 km dan oshadi. Balandlik g‘arbda 500 m dan sharqda 2000 m gacha (va undan ham yuqori) ortadi. Eng baland nuqtasi — Bandeyra tog‘i (2891 m).

Geologiyasi
Relyefda qalqonlar asosan poydevor tekisliklari (qadimgi platformalarning kristalli asosini tashkil etuvchi tektonik siljishlarga uchragan tog‘ jinslarida shakllangan denudatsion tekisliklar) tarzida namoyon bo‘ladi. Ularning balandligi shimolda 250—300 m, markazda 800—900 m bo‘lib, ayrim qoldiq cho‘qqilar yoki balandligi 1350 m gacha yetadigan yirik tog‘ massivlari (Goyas yassitog‘ligi) uchraydi. Atlantika qalqoni tektonik uzilmalar taʼsirida kuchli parchalangan va okean tomonga tik tushadi. Shu bois sharqiy yonbag‘irlar tog‘ tizmalari — serralar (port. serra): Serra-du-Mar (1889 m), Serra-da-Mantikeyra (2787 m) va boshqalar ko‘rinishiga ega; issiq va nam iqlim sharoitida ayrim kristalli massivlar «shakar kallalari» deb ataladigan o‘ziga xos shakllarni hosil qiladi.
Iqlimi
Braziliya yassitog‘ligi subekvatorial, tropik va subtropik iqlim mintaqalarida joylashgan. Yanvarning o‘rtacha harorati janubi-g‘arbdan shimoli-sharqqa qarab 22 dan 29 °С gacha (eng yuqori harorat 42 °С gacha), iyulda esa 12 dan 25 °С gacha o‘zgaradi; eng past harorat 6 °С (tropik chiziq ostida). Braziliya yassitog‘ligida yog‘in miqdori va yog‘ish tartibi hududlarga qarab keskin farqlanadi: shimolda va markazda yog‘inlar asosan yozda yog‘adi, yiliga 1400—2000 mm gacha (shimoli-sharqda 500 mm dan kam, bu eng qurg‘oqchil hudud); sharqda 2000 mm dan ortiq bo‘lib, deyarli qurg‘oqchilik kuzatilmaydi; janubda esa yil davomida 1000—1800 mm yog‘in tushadi.
O‘simlik va hayvonot dunyosi
Braziliya yassitog‘ligining shimoli-g‘arbiy va shimoliy qismlarini nam doim yashil hamda barg to‘kuvchi-doim yashil o‘rmonlar qoplagan. Markaziy hududni butazorli savannalar — kampos-serrados egallaydi, shimoli-sharqni esa kserofit-sukkulentli siyrak o‘rmonlar — kaatinga egallaydi. Sharqda nam tropik doim yashil va mavsumiy barg to‘kuvchi o‘rmonlar, janubda esa ignabargli va doim yashil keng bargli daraxtlardan iborat aralash o‘rmonlar hamda daraxtsiz savannalar — kampos-limpos[port.].
Savannalar ostida ferrozyomlar (qizil va qizg‘ish-jigarrang tuproqlar), o‘rmonlar ostida esa qizil ferralit (laterit) tuproqlar rivojlangan. Yassitog‘likda chumolixo‘rlar, zirhlilar, koatilar, tuko-tukolar, bug‘ular, pumalar, yaguarlar, nandular, tapirlar, pekarilar yashaydi.
Tabiiy xususiyatlarining xilma-xilligi sababli Braziliya yassitog‘ligi uch qismga bo‘linadi:
- Atlantika platosi;
- Markaziy plato;
- Janubiy plato.
Yassitog‘likning janubida keng La-Plata pasttekisligi joylashgan.
Adabiyotlar
- Braziliya yassitog‘ligi // Katta sovet ensiklopediyasi : 66 jildda (65 jild va 1 qo‘shimcha) / bosh muharrir O. Yu. Shmidt. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1926—1947.
- Braziliya yassitog‘ligi // Zamonaviy geografik nomlar lug‘ati / Rossiya geografiya jamiyati. Moskva markazi; akademik V. M. Kotlyakov umumiy tahriri ostida. Rossiya Fanlar akademiyasi Geografiya instituti. — Yekaterinburg: U-Faktoriya, 2006.
Havolalar
- Braziliya yassitog‘ligi. Asl nusxadan 28-sentabr 2007-yilda arxivlangan. rgo.ru saytida