| Subprovinsiya darajasidagi shahar | |
| Sian | |
|---|---|
| xit. 西安 | |
| | |
| 34°15′40″ sh. k. 108°56′32″ sh. u.HGЯO | |
| Mamlakat |
|
| Provinsiya | Shensi |
| Mer | Ye Nyupin |
| Tarix va geografiya | |
| Maydon |
|
| Balandligi | 405 m |
| Aholisi | |
| Aholisi |
|
| Raqamli identifikatorlar | |
| Telefon kodi | 29 |
| Pochta indekslari | 710000 |
| Avtomobil raqami kodi | 陕A va 陕U |
|
|
|
| Rasmiy sayt | |
|
|
|
Sian (xit. 西安, pinyin Xī'ān, Palladiy transkripsiyasi Sian) — subprovinsiya darajasidagi shahar Shensi provinsiyasidagi Shensi (Xitoy Xalq Respublikasi) bo‘lib, provinsiya hukumati shu yerda joylashgan.








Shahar 3100 yildan ortiq tarixga ega, bir vaqtlar dunyoning eng yirik (ham maydoni, ham aholisi jihatidan) shahri bo‘lgan. Sian — Xitoyning eng muhim tarixiy va madaniy markazlaridan biri; Xitoy tarixida 13 davlatning, xususan, Chjou, Sin, Han, Suy va Tan davrlarida poytaxt bo‘lgan (bu davlatlarning poytaxtlari odatda hozirgi Sian markazidan biroz uzoqroq joylarda joylashgan).
Shaharning qadimgi nomi — Chanʼan (xit. anʼanaviy 長安, soddalashtirilgan 长安, pinyin Cháng'ān, Palladiy transkripsiyasi Chanʼan) bo‘lib, tarjimasi «uzoq davom etadigan tinchlik» degan maʼnoni anglatadi. Sian (Chanʼan) Buyuk ipak yo‘li orqali Xitoyga kelgan savdo karvonlarining so‘nggi manzili bo‘lgan. Shahar atrofida Qadimgi Xitoy qo‘rg‘on-qabrlari, jumladan, Sin Shixuandi maqbarasi va uning terrakota armiyasi.
1990-yildan boshlab Xitoyning markaziy va shimoliy hududlarini iqtisodiy rivojlantirish rejasiga muvofiq Sian muhim madaniyat, taʼlim va sanoat markaziga aylandi.
Geografiya
Shahar markazi Veyxe botig‘ida joylashgan. Bu botiq Lyoss platosini Sinlin tog‘laridan ajratib turadi. Botiq graben yuzasidan iborat. U orqali g‘arbdan sharqqa Veyxe daryosi oqib o‘tadi. Bu daryo Sariq daryoning o‘ng irmog‘idir.
Uyezdlar va Sianning janubiy tumanlari Sinlin tizmasining shimoliy yonbag‘irlarini egallaydi.
Iqlim
| Ko‘rsatkich \ Davr | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| O‘rtacha maksimal harorat, °C | 4,8 | 7,7 | 14,0 | 20,4 | 25,8 | 31,6 | 32,0 | 31,1 | 24,7 | 19,3 | 12,1 | 6,1 | 19,1 |
| O‘rtacha harorat, °C | −0,5 | 2,2 | 7,9 | 14,1 | 19,4 | 24,8 | 26,3 | 25,3 | 19,4 | 13,8 | 6,8 | 0,9 | 13,4 |
| O‘rtacha minimal harorat, °C | −4,2 | −1,8 | 3,2 | 8,9 | 13,8 | 18,8 | 21,6 | 20,8 | 15,5 | 9,8 | 2,8 | −2,9 | 8,9 |
| Yog‘in miqdori (meʼyor), mm | 6 | 10 | 26 | 49 | 65 | 51 | 92 | 66 | 107 | 65 | 25 | 5 | 567 |
| Manba: World Climate | |||||||||||||
Tarix
1963-yilda Lantyan uyezdida muhim antropologik topilmalar aniqlandi; shuningdek, Banpo (半坡) neolit qishlog‘i ham qazib o‘rganildi; u miloddan avvalgi 3000-yillarga oid (madaniyat: Yanshao).
Shahar miloddan avvalgi XI asrda Chjou davri boshlanishi bilan madaniy va sanoat markaziga aylandi. Chjou podsholigining poytaxtlari — Fen (xit. anʼanaviy 灃, soddalashtirilgan 沣) va Xao (xit. anʼanaviy 鎬, soddalashtirilgan 镐) — hozirgi Sianning g‘arbida, shahardan uncha uzoq bo‘lmagan joyda joylashgan. Miloddan avvalgi 687-yilda hozirgi Yanta tumani hududida Sin podsholigi hukumati Dusyan (杜县) uyezdini — Xitoy tarixidagi birinchi uyezdni tashkil etdi. Keyinchalik yaqin atrofda boshqa uyezdlar ham tuzildi. Sin podsholigi boshqa barcha podsholiklarni bosib olib, Xitoy tarixidagi ilk markazlashgan imperiyani barpo etganida ushbu maʼmuriy tizim butun mamlakatga yoyildi. Sin imperiyasining poytaxti Syanʼyan bo‘lib, u hozirgi Sianning bevosita shimoli-g‘arbida joylashgan edi; imperator Sin Shixuandi o‘ziga maqbara va Terrakota armiyasini hozirgi Sian chekkasidagi hududda qurdirgan.
Miloddan avvalgi 202-yilda Lyu Ban Han imperiyasiga asos solib, yangi poytaxt sifatida Chanʼan shahrini bunyod etdi. Uning birinchi Abadiy baxt saroyi (xit. anʼanaviy 長樂宮, soddalashtirilgan 长乐宫) Sin poytaxti xarobalaridan daryoning narigi tomonida qurildi. Ikki yil o‘tib, u Veyyan saroyini (未央宫) hozirgi shaharning shimolida bunyod ettirdi. Shahar devori miloddan avvalgi 194-yilda qurila boshlandi va 4 yildan so‘ng tugallandi. Devorning uzunligi 25,7 km, poydevor qismidagi qalinligi 12–16 m edi. Devor 36 km² hududni o‘rab olgan (imperiya davridagi Rim shahridan bir yarim baravar katta). Van Man diktaturasi davrida «Chanʼan» nomining yozilishi 常安 shakliga o‘zgartirildi, ammo Sharqiy Han sulolasi tashkil etilgach, shaharga avvalgi nomi qaytarildi.
24-yilda qo‘zg‘olon natijasida shahar vayron bo‘ldi. 190-yilda, Han imperiyasining uzil-kesil parchalanishi arafasida general Dun Chjo saroyini Luoyandan Chanʼanga ko‘chirdi. Shu tariqa u o‘ziga qarshi boshqa generallar koalitsiyasidan qochmoqchi bo‘ldi.
Han imperiyasi qulagach, bu yerlar maʼmuriy jihatdan Szinchjao (京兆郡) okrugi tarkibiga kirdi. Shimoliy Chjou imperiyasi davrida, 558-yilda Chanʼan maʼmuriy jihatdan ikki qismga bo‘lindi: uning markazidan shimoldan janubga o‘tgan chiziqning sharqidagi hudud Vannyan (万年县) uyezdiga, g‘arbidagi hudud esa Chanʼan (长安县) uyezdiga aylandi.
Bir necha asrlik notinchliklardan so‘ng, Suy imperiyasi davrida 582-yilda mamlakat qayta birlashdi. Imperator Han davridagi poytaxtning janubi-sharqida yangi poytaxt qurishni buyurdi. Unga Dasin (xit. anʼanaviy 大興, soddalashtirilgan 大兴, so‘zma-so‘z «buyuk shodlik»). Poytaxt uch qismdan — Sian saroyi, imperiya shahri va oddiy aholi yashaydigan shahardan iborat edi; Szinchjao okrugining maqomi Szinchjao boshqarmasi (京兆府) darajasiga ko‘tarildi. Asosiy Chjutsyue ko‘chasi 155 m kenglikda bo‘lib, butun shahar 84 km² maydonni egallagan (o‘sha davrdagi Rimdan olti baravar katta). O‘sha paytda u taxminan bir million aholisi bilan dunyodagi eng yirik shahar edi. Suy imperiyasi o‘rnini Tan imperiyasi egallaganidan keyin shaharga yana Chanʼan nomi berildi. VII–IX asrlarda u ko‘plab tadqiqotchilar fikricha, dunyodagi eng ko‘p aholili yirik shahar bo‘lib, aholisi 800 000 dan 1 000 000 kishigacha yetgan (Tan imperiyasi qulagach, dunyoning eng yirik shahri maqomi Bag‘dodga o‘tdi).
VII asrda Chanʼanga buddaviy rohib Syuantszan kelib o‘rnashdi va sanskrit tilidan ko‘plab buddaviy asarlarni tarjima qilish ishlarini tashkil etdi. 652-yilda Yovvoyi g‘ozlar pagodasi balandligi 64 m qilib qurildi. U Syuantszan Hindistondan olib kelgan bebaho buddaviy qo‘lyozmalarni saqlash uchun mo‘ljallangan edi. 707-yilda Kichik yovvoyi g‘ozlar pagodasi balandligi 45 m qilib qurildi (pagoda 1556-yildagi zilzilada zarar ko‘rgan). Shaharda nestorian nasroniylar jamoasi bo‘lgan. Bu haqda ular 781-yilda o‘rnatgan tosh bitikdan bilamiz. Hozirgacha saqlanib qolgan Dasin pagodasi.
ham ayni shu jamoa bilan bog‘lanadi. 904-yilda Tan imperiyasi qulagach, shahar katta vayronagarchilikka uchradi. Poytaxt yana Luoyanga ko‘chirildi, shahar esa ancha kichraydi. Keyingi Lyan imperiyasi davrida Szinchjao boshqarmasining maqomi pasaytirilib, Daʼan boshqarmasiga (大安府) bo‘ysunuvchi Yunchjou (雍州) viloyatiga aylantirildi. Keyingi Tan imperiyasi davrida Daʼan boshqarmasi Szinchjao boshqarmasi deb qayta nomlandi. Chjao Kuanyin mamlakatni qayta birlashtirib, Sun imperiyasini tashkil qilganida Chanʼanni yana poytaxt qilishni niyat qildi. Biroq keyinchalik bu fikridan qaytdi va bu hududlarda Yunsin (永兴军路) harbiy okrugi tashkil etildi. Jurjenlar bu yerlarni bosib olgach, Szin imperiyasi tarkibidagi Yunsin harbiy okrugi Szinchjao boshqarmasi deb qayta nomlandi.
Mo‘g‘ullar istilosidan so‘ng shahar dastlab Szinchjaofu («Szinchjao boshqarmasi») nomini saqlab qoldi. 1272-yilda xon Xubilay uchinchi o‘g‘li Mangalaga «Ansi knyazi» (安西王) unvonini berdi va bu yerlar uning ulusiga kirdi. 1279-yilda Szinchjao boshqarmasi Ansi mintaqasi (安西路) deb qayta nomlandi. Keyinchalik «Ansi knyazi» unvoni bekor qilinib, ulus tugatildi; 1312-yilda Ansi mintaqasi Fenyuan (奉元路) mintaqasi deb qayta nomlandi.
Mo‘g‘ullar hukmronligi ag‘darilayotgan paytda general Syuy Da 1369-yilda Fenyuan mintaqasini egalladi. Xitoyning Min imperiyasi tashkil etilgach, Fenyuan mintaqasi Sian boshqarmasi (西安府) deb qayta nomlandi. Shahar yana devor va xandaq bilan o‘rab olindi hamda Buyuk Xitoy devori doirasida yaratilayotgan mudofaa tizimining muhim nuqtalaridan biriga aylandi. Devorlarning perimetri 12 km, balandligi 12 metr, poydevor qismidagi qalinligi esa 15–18 metr. Bu devorlar hozirgacha yaxshi saqlangan. 600 yildan ortiq vaqt davomida turgan ushbu inshootlar dunyodagi eng yaxshi saqlangan qalʼa istehkomlari hisoblanadi.
1370-yilda Min imperiyasining asoschisi Chju Yuanchjan ikkinchi o‘g‘li Chju Shuanga «Sin vani» (秦王) unvonini berdi. Sian Sin vanining qarorgohiga aylangani sababli shaharning knyazlik qarorgohi joylashgan qismi Vancheng (王城, «van shahri»), keyinchalik Xuancheng (皇城, «imperator shahri») deb ataldi. Chju Yuanchjanning katta o‘g‘li Chju Byao 1391-yilda g‘arbga safari davomida Sianga tashrif buyurib, mamlakat poytaxtini shu yerga ko‘chirish haqida o‘yladi, biroq uyiga qaytgach kasallanib vafot etdi va bu reja amalga oshmay qoldi. 1643-yilda Sian Li Szicheng boshchiligidagi qo‘zg‘olonchilar tomonidan egallandi; qo‘zg‘olonchilar shaharga «Chanʼan» nomini qaytardi.
Qing imperiyasi davrida Sian deyarli Min davridagidek bo‘lgan, faqat shaharning shimoli-sharqiy qismida manjurlar garnizoni joylashgan edi. 1900-yilda Pekin sakkiz davlat qo‘shinlari tomonidan bosib olinganida, beva imperatrisa Sisi rasman hukmronlik qilayotgan imperatorni ham olib Sianga qochib keldi va 1901-yilgacha shu yerda qoldi.
1933-yilda Sian vaqtinchalik poytaxt deb eʼlon qilindi, biroq Xitoy Respublikasi hukumati u yerga ko‘chib o‘tmadi.
1943-yilda Sian shahri alohida maʼmuriy birlik sifatida rasman qayta tashkil etildi va provinsiya bo‘ysunuvidagi shahar maqomini oldi.
1948-yilda Gomindan hukumati Sianga markazga bo‘ysunuvchi shahar maqomini berdi.
Fuqarolar urushi davomida 1949-yil may oyida Sian kommunistlar qo‘liga o‘tdi.
2021-yil dekabrda Sianda koronavirus avj olgani sababli to‘liq lokdaun eʼlon qilindi. Hokimiyat barcha maktablarni yopdi va shahar bilan yo‘lovchi qatnovini to‘xtatdi. 15-aprel 2022-yilda kasallanish yana ko‘paygani sababli qisman lokdaun joriy qilindi.
Maʼmuriy-hududiy bo‘linishi
Subprovinsiya darajasidagi shahar Sian maʼmuriy jihatdan shaharga bo‘ysunuvchi 11 ta tuman va 2 ta uyezdga bo‘linadi.
| Xarita | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Maqomi | Nomi | Iyerogliflar | Pinyin | Aholisi (2009) |
Maydoni (km²) | Aholi zichligi (kishi/km²) |
| Tuman | Sinchen | 新城区 | Xīnchéng qū | 500 000 | 31 | 16 129,0 |
| Tuman | Beylin | 碑林区 | Bēilín qū | 750 000 | 22 | 34 091,0 |
| Tuman | Lyanxu | 莲湖区 | Liánhú qū | 640 000 | 38 | 16 842,1 |
| Tuman | Batsyao | 灞桥区 | Bàqiáo qū | 510 000 | 322 | 1583,9 |
| Tuman | Veyyan | 未央区 | Wèiyāng qū | 500 000 | 261 | 1915,7 |
| Tuman | Yanta | 雁塔区 | Yàntǎ qū | 790 000 | 152 | 5197,4 |
| Tuman | Yanlyan | 阎良区 | Yánliáng qū | 250 000 | 240 | 1041,7 |
| Tuman | Lintun | 临潼区 | Líntóng qū | 700 000 | 898 | 779,5 |
| Tuman | Chanʼan | 长安区 | Cháng'ān qū | 980 000 | 1583 | 619,1 |
| Tuman | Gaolin | 高陵区 | Gāolíng qū | 290 000 | 290 | 1000 |
| Tuman | Xuyi | 鄠邑区 | Hùyì qū | 600 000 | 1213 | 494,6 |
| Uyezd | Lantyan | 蓝田县 | Lántián xiàn | 640 000 | 1977 | 323,7 |
| Uyezd | Chjouji | 周至县 | Zhōuzhì xiàn | 670 000 | 2956 | 226,7 |
Iqtisodiyot




2022-yilda Sianning tashqi savdo aylanmasi 447,41 mlrd yuanni tashkil etib, yillik hisobda 33,3 % ga oshdi. Markaziy Osiyo, Rossiya va Sharqiy Yevropaga yo‘naltirilgan Xitoy tovarlarini Sian orqali qayta yuklash muhim ahamiyatga ega.
Sianda neft-gaz va neft-kimyo kompaniyasi Shaanxi Yanchang Petroleum Group, ko‘mir qazib oluvchi Shaanxi Coal and Chemical Industry Group, samolyot ishlab chiqaruvchi Xi'an Aircraft Industrial Corporation (AVIC guruhining bo‘linmasi), yarimo‘tkazgichlar va quyosh panellari ishlab chiqaruvchi LONGi Green Energy Technology, mintaqaviy bank Bank of Xi'an, qurilish kompaniyasi Shaanxi Construction Engineering Group Corporation, oziq-ovqat kompaniyasi Aiju Grain and Oil Industry Group (un, o‘simlik moyi va qandolat mahsulotlari ishlab chiqaradi), energetika va elektrotexnika uskunalari ishlab chiqaruvchi China XD Group, o‘g‘it ishlab chiqaruvchi China Green Agriculture, aviakompaniyalar Joy Air va Air Changan.
Logistika va xalqaro savdo katta ahamiyatga ega: Sian Xitoy tovarlari Markaziy Osiyo va Yevropaga, Markaziy Osiyodan esa tovarlar va xomashyo Xitoyga (ayniqsa Qozog‘istondan don va moyli ekinlar, O‘zbekistondan paxta) yetkaziladigan yirik transport tugunidir. Shaharda KTZ Express va Xi'an Free Trade Port Construction and Operation Company Limited kompaniyalarining qo‘shma korxonasi — Xitoy–Qozog‘iston savdo-logistika terminali joylashgan.
Sanoat
Xitoydagi barcha elektromobillarning 14 % i Sianda ishlab chiqariladi. Shaharda Samsung China Semiconductor, Micron Technology, UniIC Semiconductors va Xiyue Electronics Technology kompaniyalarining yarimo‘tkazgich zavodlari, BYD Auto, Shaanxi Heavy Duty Automobile kompaniyasining avtobus va yuk mashinalari zavodlari (Shaanxi Automobile Group korporatsiyasining bo‘linmasi), lokomotiv va temiryo‘l vagonlari ishlab chiqaradigan zavodlar — CRRC Group va China Railway Changan Heavy Industry, atom energetikasi uskunalari zavodi — China National Nuclear Corporation, avtomobil butlovchi qismlari zavodi — Weichai Holding Group, neft-kimyo kombinati — Sinopec Group, farmatsevtika fabrikasi — China National Pharmaceutical Group.
Sianda Xitoyning muhim mudofaa korxonalari va ilmiy-tadqiqot muassasalari ham joylashgan. Eng yiriklari qatoriga 4-ilmiy-ishlab chiqarish birlashmasi (Xitoy qattiq yoqilg‘ili raketa dvigatellari texnologiyalari akademiyasi), 6-ilmiy-ishlab chiqarish birlashmasi (Xitoy suyuq yoqilg‘ili raketa dvigatellari texnologiyalari akademiyasi), 7103-sonli raketa dvigatellari zavodi va 9-ilmiy-ishlab chiqarish birlashmasining elektronika zavodi — China Aerospace Science and Technology Corporation, shuningdek, aviatsiya zavodi — Xi'an Aircraft Industrial Corporation, aviadvigatellar ishlab chiqaradigan zavod — Aero Engine Corporation of China, 1-, 2- va 6-ilmiy-ishlab chiqarish birlashmalari zavodlari — China Aerospace Science and Industry Corporation, raketa zavodi — Deep Blue Aerospace Technology, harbiy uchuvchisiz uchish apparatlari zavodlari — ASN Technology Group va Bingo Intelligent Aviation Technology, mashinasozlik zavodi — Shaanxi Huanghe Group mashinasozlik zavodi (radarlar, piyodalar jangovar va razvedka zirhli mashinalari) kiradi.
Shuningdek, shaharda Aiju Grain and Oil Industrial Group oziq-ovqat kombinati va Orcaboat kompaniyasining fuqarolik maqsadlaridagi uchuvchisiz kemalar zavodi joylashgan. «Lingang» sanoat parki (smartfonlar va boshqa aqlli qurilmalar, maishiy texnika, isteʼmol elektronikasi va tarmoq uskunalari) muhim sanoat klasteridir.
Turizm
Sianning muhim sayyohlik maskanlariga qadimgi Datang mahallasi, qadimgi shahar devori atrofidagi hudud va mahalliy oshxonaning o‘ziga xos taomlari bilan mashhur Xueymin ko‘chasi kiradi.
Transport
Jamoat transporti
Shaharda 200 dan ortiq avtobus yo‘nalishi mavjud.
2024-yil avgustida «Yunba»[xit.] transport tizimi SkyShuttle[xit.] texnologiyasi asosida BYD tomonidan ishga tushirildi. Osma yo‘llarning umumiy uzunligi 17,2 km bo‘lib, ular 70 dan ortiq sanoat va turarjoy hududlarini bog‘laydi hamda har kuni 600 mingga yaqin aholiga xizmat ko‘rsatadi.
Metropoliten


2011-yildan beri metro tarmog‘i faoliyat yuritadi. Hozirda oltita liniyadan iborat metro tizimi ishlab chiqilgan.
Birinchi qurilgan liniya 2-liniya bo‘lib, u shaharni shimoldan (shimoliy temiryo‘l vokzali) janubga (Veytsyuy Nan) o‘tadi; liniya 16-sentabr 2011-yilda ochilgan. Unda yo‘lovchi tashish 28-sentabrda boshlandi. O‘sha vaqtda liniyaning uzunligi 19,9 km, bekatlar soni 17 ta edi. 1-liniya 15-sentabr 2013-yilda ochildi va shaharni g‘arbdan sharqqa kesib o‘tdi. Unda 19 ta bekat bor edi va u Xouveychjay hamda Fanchjichenni bog‘lardi. 3-liniya qurilishi 2011-yil may oyida boshlandi, u 2016-yilda ochildi. Liniya shimoli-sharqdan janubi-g‘arbga, Baoshuytsyuy (Baoshuiqu) bekatidan Yuyxuachjay (Yuhuazhai) bekatigacha davom etadi. Ochilgan paytda uning uzunligi 31,1 km, bekatlar soni esa 26 ta edi.
Metro liniyasi shaharning mashhur diqqatga sazovor joylari, jumladan, Banpo muzeyi (Banpo bekati, 1-liniya), Qo‘ng‘iroq va Nog‘ora minoralari (2-liniya), shahar devori (2-liniya), Katta yovvoyi g‘ozlar pagodasi, Shensi provinsiyasi tarix muzeyi, Yashil ajdar ibodatxonasi (Qinglongsi, 3-liniya) va boshqa joylardan o‘tadi.
Temiryo‘l transporti

Sianda oltita vokzal bor, ularning asosiysi Markaziy vokzal hisoblanadi. Yirik vokzallardan yana biri Sian Shimoliy vokzali bo‘lib, u tezyurar poyezdlarga xizmat ko‘rsatadi. Boshqa vokzallar: G‘arbiy vokzal, Sharqiy vokzal va Yinchjen. Hozir qurilayotgan vokzal — Janubiy vokzal.
2010-yilda tezyurar temiryo‘l liniyasi qurildi; uzunligi 456 km bo‘lgan bu liniya Chjenchjou shahriga olib boradi. 2020-yilda tezyurar temiryo‘l liniyasi foydalanishga topshirildi: Sian — Urumchi.
Sian xalqaro porti
2013-yilda Sian orqali Xitoy — Yevropa yo‘nalishida xalqaro yuk temiryo‘l qatnovi yo‘lga qo‘yildi. 2020-yilda Siandan Yevropaga 3720 ta yuk poyezdi jo‘natildi, bu avvalgi yilga nisbatan 1,7 baravar ko‘p. Yevropadan Sianga 1311 ta poyezd qaytdi. 2020-yilda Sian — Yevropa yo‘nalishida jami 2,81 mln tonnadan ortiq yuk tashildi, bu esa 60 % ga ko‘p, yaʼni 2019-yildagidan yuqori. 2021-yil avgust oyida Siandan Xitoy — Yevropa yo‘nalishidagi 10 minginchi yuk poyezdi yo‘lga chiqdi. 2021-yil holatiga ko‘ra, 15 ta yo‘nalish Sianni dunyoning 44 mamlakati va mintaqasidagi boshqa shaharlar bilan bog‘lagan.
2022-yilda Siandan Xitoy — Yevropa yuk temiryo‘l yo‘nalishlari bo‘yicha 4639 ta poyezd jo‘natildi, bu 20,8 % ga, yaʼni 2021-yildagidan ko‘p. Qariyb 4,12 mln tonna yuk tashildi, bu esa yillik hisobda 43,3 % ga ko‘p. 2022-yilda Sian Xitoy — Yevropa temiryo‘l yo‘nalishlarida yuk tashuvchi Xitoy shaharlari orasida qatnovlar soni, yuk hajmi va og‘ir konteynerlar aylanmasi bo‘yicha birinchi o‘rinni egalladi. 2023-yilda Sian Xitoy — Yevropa yo‘nalishlarida qatnaydigan 5351 ta yuk poyezdiga xizmat ko‘rsatdi, bu 15,3 % ga, yaʼni 2022-yildagidan ko‘p. 2024-yilda Sianda yangi logistika yuk terminali ochildi.
Sian xalqaro porti stansiyasi (Sian erkin savdo porti tarkibiga kiradi) muntazam yuk reyslari orqali Janubi-sharqiy va Sharqiy Osiyo mamlakatlarini Markaziy Osiyo mamlakatlari hamda Rossiya bilan, keyinchalik Transkaspiy yo‘nalishi orqali Ozarbayjon, Gruziya va Yevropa bilan bog‘laydi. Sian xalqaro savdo-logistika parki ham muhim ahamiyatga ega.
Havo transporti

Sian markazidan 41 km shimoli-g‘arbda va qo‘shni shaharning markazidan 13 km shimoli-sharqda — Syanʼyan yaqinida — Sian Syanʼyan xalqaro aeroporti joylashgan. U mintaqadagi eng yirik aeroportdir. 2011-yilda aeroport 21 mln nafardan ortiq yo‘lovchiga, 2023-yilda esa 41,37 mln yo‘lovchi va 265,8 ming tonna yukka xizmat ko‘rsatgan. 2025-yil holatiga ko‘ra aeroportda beshta terminal mavjud edi. To‘g‘ridan-to‘g‘ri reyslar uni Xitoy va Osiyoning barcha yirik shaharlari bilan bog‘laydi. Aeroportdan shahar markaziga borish uchun yo‘lovchilar metro liniyasi, avtobuslar yoki taksidan foydalanishi mumkin.
Fan va taʼlim
Sian Xitoyning taʼlim markazi sifatida tanilgan. Universitetlar soni bo‘yicha u Xitoyda uchinchi o‘rinda, undan oldinda faqat Pekin va Shanxay.
Davlat universitetlari
- Chanʼan universiteti (长安大学)
- Sian texnika universiteti (西安工业大学)
- Shimoli-g‘arbiy qishloq va o‘rmon xo‘jaligi universiteti (西北农林科技大学)
- Shimoli-g‘arbiy universitet (西北大学)
- Shimoli-g‘arbiy siyosat va huquq universiteti (西北政法大学)
- Shimoli-g‘arbiy politexnika universiteti (西北工业大学)
- Shensi provinsiyasi pedagogika universiteti (陕西师范大学)
- Sian qurilish va arxitektura universiteti (西安建筑科技大学)
- Shensi provinsiyasi fan va texnologiyalar universiteti (陕西科技大学)
- 4-harbiy tibbiyot universiteti (第四军医大学)
- Sian xorijiy tillar universiteti (西安外国语大学)
- Sian transport universiteti (西安交通大学)
- Sian muhandislik universiteti (西安工程大学)
- Sian neft universiteti (西安石油大学)
- Sian metallurgiya va qurilish universiteti (ingl. Xi’an University of Architecture and Technology) (西安建筑科技大学)
- Sian pochta va telekommunikatsiyalar universiteti (西安邮电学院)
- Sian fan va texnologiyalar universiteti (西安科技大学)
- Sian texnologiya universiteti (西安理工大学)
- Sidian universiteti (sobiq Sian elektrotexnika universiteti) (西安电子科技大学)
- Shensi provinsiyasi pedagogika instituti (陕西教育学院)
- Sian tasviriy sanʼat akademiyasi (西安美术学院)
- Sian musiqa konservatoriyasi (西安音乐学院)
- Sian iqtisodiyot va moliya instituti (西安财经学院)
- Sian jismoniy tarbiya instituti (西安体育学院)
Xususiy universitetlar
- Sian Yevroosiyo instituti (西安欧亚学院)
- Sian tarjima universiteti (西安翻译学院)
- Xi’an Peihua University (西安培华学院)
- Xi’an Siyuan University (西安思源学院)
- Sian xalqaro universiteti (西安外事学院)
Ilmiy-tadqiqot muassasalari
- Sian ko‘mir ilmiy-tadqiqot instituti
Diqqatga sazovor joylar


- Shahar devori o‘rta asrlardan buyon yaxshi saqlangan, Min sulolasi davrida u qayta taʼmirlangan. Devorning ustki qismi keng va tekis yo‘ldan iborat bo‘lib, u bo‘ylab sayr qilish uchun velosiped ijaraga olish tavsiya etiladi.
- Sin Shixuandi maqbarasi (秦始皇) va Terrakota armiyasi shahardan 40 km sharqda joylashgan.
- Musulmonlar mahallasi va Katta masjid.
- Katta yovvoyi g‘ozlar pagodasi va Kichik yovvoyi g‘ozlar pagodasi qariyb 1500 yildan beri mavjud. Katta pagoda yaqinida Osiyodagi eng yirik musiqali favvora joylashgan.
- Qo‘ng‘iroq minorasi va Nog‘ora minorasi shahar markazida joylashgan.
- Tosh bitiklar muzeyi (xit. soddalashtirilgan 碑林, pinyin Bēilín, Palladiy transkripsiyasi Beylin) — yozuv va tasvirlar tushirilgan tosh yodgorliklarning katta to‘plami.
- Shensi provinsiyasi tarix muzeyi qadimiy buyumlarning katta kolleksiyasini saqlaydi.
- Neolit davriga oid Banpo qishlog‘i shahar yaqinida joylashgan.
- Xuashan — Xitoydagi eng mashhur va ko‘p ziyorat qilinadigan tog‘lardan biri.
- Dasinshan — Shensi provinsiyasi tarix muzeyi yaqinida joylashgan buddaviy monastir.
- Musiqali favvora — Osiyodagi eng katta musiqali favvora hisoblanadi. U Yovvoyi g‘ozlar pagodasi yonidagi Shimoliy maydonda joylashgan va 110 ming kvadrat metr maydonni egallaydi.
- O‘rta Osiyo taomlari restoranlari joylashgan «Markaziy Osiyo» bog‘i.
Ommaviy axborot vositalari
Telekanallar
- Shensi televideniyesi — sakkizta telekanal va sunʼiy yo‘ldosh televideniyesi.
- Sian televideniyesi — oltita telekanal.
- Shensi radiosi shahar va Shensi provinsiyasi uchun musiqa va yangiliklar dasturlarini efirga uzatadi.
Shahar gazetasi
- Chinese Business View (华商报)
Qardosh shaharlar
Nara (1974)
Kioto (1974)
Edinburg (1985)
Po (1986)
Kanzas-Siti (1989)
Isfahon (1989)
Dortmund (1991)
Lahor (1992)
Funabasi (1994)
Kyonju (1994)
Yassi (1994)
Dnepr (1995)
Konya (1996)
Katmandu (1996)
Brazilia (1997)
Kusko (1997)
Qohira (1997)
Kvebek (2001)
Chinju (2004)
Obama (2004)
Kordova (2006)
Pompeya (2007)
Kalamata (2009)
Groningen (2011)
Montgomeri (2013)
Rim (2013)
Ulan-Ude (2013)
Ehime (2013)
Nyu-Dehli (2013)
Olmaota (2013)
Veliko-Tirnovo (2013)
G‘oziantep (2013)
Dushanbe (2013)
Gyumri (2013)
Ottava (2014)
Merida (2014)
Mari (2014)
Jorjtaun (2015)
Melburn (2015)
Oldenburg (2017)
Kota-Kinabalu (2019)
Chimkent (2023)
Sharhlar
Havolalar
- Sian — 行政区划网 saytida hudud, aholi soni va maʼmuriy-hududiy bo‘linishdagi o‘zgarishlar tarixi haqida maʼlumot (xit.)
- Sianning rasmiy turizm sayti (xit.) (ingl.) (yapon.)
- Rus–xitoy klubi saytida Sian haqida
