Uxan haqida

Subprovinsiya maqomidagi shahar
Uxan
xitoycha soddalasht. 武汉
Сверху вниз, слева направо: панорама города с Башни жёлтого журавля, Башня жёлтого журавля (р-н Учан), таможня Цзянханьгуань (р-н Цзянхань), мост через реку Янцзы
Yuqoridan pastga, chapdan o‘ngga: Sariq turna minorasidan shahar panoramasi, Sariq turna minorasi (tuman: Uchan), Jiangxan guan bojxona binosi (tuman: Jiangxan), Yanszi daryosi ustidagi ko‘prik
30°35′42″ shim. keng. 114°17′51″ sharq. uzun.HGYaO
Mamlakat  Xitoy
Provinsiya Xubey
Mer Cheng Yunven
Tarixi va geografiyasi
Tashkil topgan sana 1500
Maydoni
  • 8569,15 km²
Balandligi 37 ± 1 m
Aholisi
Aholisi
  • ▲12 447 718 kishi (2020)
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi 027
Pochta indekslari 430000
Avtomobil davlat raqami kodi 鄂A

Rasmiy sayt (xitoycha)
Ухань на карте
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Uxan (xitoycha an’anaviy 武漢, soddalasht. 武汉, pinyin Wǔhàn; xitoy tilidagi talaffuzifayl haqida) — subprovinsiya maqomidagi shahar Xitoyning Xubey (XXR) provinsiyasida joylashgan va uning ma’muriy markazi hisoblanadi. Markaziy Xitoyning aholisi eng ko‘p shahri bo‘lib, unda qariyb 12 million kishi yashaydi. Shahar Yanszi va Xanshuy daryolari qo‘shiladigan joyda joylashgan. 2020-yilda shahar Xitoydan tashqarida ham dunyoga tanildi, chunki aynan shu yerda pandemiyaga aylangan koronavirus infeksiyasi COVID-19 boshlangan.

Nomi

Shahar tumanlari nomlarining qisqartmasidan kelib chiqqan: Uchan (武昌) va Xankou (汉口). Ular avval alohida shaharlar bo‘lgan.

Hozirgi rus tilida «Uxan» so‘zi erkak jinsidagi ot sifatida turlanadi. Uni ayol jinsidagi ot sifatida turlash eskirgan me’yor hisoblanadi (biroq ayrim lug‘atlar va ma’lumotnomalarda bu shakl hanuz uchraydi).

Geografiyasi

Uchan shahridagi Ilon tepaligida (Sheshan) joylashgan Sariq turna minorasidan ko‘rinish. Orqa fonda Yanszi ustidagi Birinchi ko‘prik va teleminorali Toshbaqa tepaligi (Guyshan, Xanyan tumani) ko‘rinib turibdi

Metropoliya hududi tarixan uch qismdan iborat: sharqda — Uchan (武昌), shimolda — Xankou (汉口) va janubi-g‘arbda — Xanyan (汉阳). Ular birgalikda «uch shaharli Uxan» deb ataladi. Uchala qism daryolarning turli qirg‘oqlarida bir-biriga qarama-qarshi joylashgan bo‘lib, ko‘priklar orqali bog‘langan. Ulardan biri Xitoydagi zamonaviy turdagi ilk ko‘prik hisoblanadi va oddiygina «Birinchi ko‘prik» deb ataladi. Shahar markazi tekislikda, janubiy qismi esa tepaliklarda joylashgan.

Shaharni ko‘llar va botqoqliklar o‘rab turadi; ularning bir qismi Yanszi daryosining qadimgi o‘zanidan qolgan. Ko‘llar hududidan chiqish to‘g‘on yo‘llari orqali amalga oshiriladi. Ko‘llar mintaqasidan tashqarida shaharni halqa avtomobil yo‘li o‘rab olgan.

Jangduxu ko‘lida botqoq sarvlari o‘sadi va qarqaralar yashaydi.

Iqlimi

Uxan mussonlar ta’siridagi subtropik iqlim mintaqasida joylashgan. Bu yerda to‘rt fasl yaqqol ajralib turadi, yoz va qish iliq bo‘ladi. Yanvarning o‘rtacha harorati 4,0 °C, iyulniki 29,1 °C. Yoz 135 kungacha davom etadi, bahor va kuzning har biri taxminan 60 kundan iborat. Yoz mavsumida yog‘in miqdori 1205 mm gacha yetadi. Sovuqsiz davr 240 kunni tashkil qiladi.

Uxan iqlimi
Ko‘rsatkich \ Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq eng yuqori harorat, °C 25,4 29,1 32,4 35,1 36,1 37,8 39,3 39,6 37,6 34,4 30,4 23,3 39,6
O‘rtacha eng yuqori harorat, °C 8,1 10,7 15,2 22,1 27,1 30,2 32,9 32,5 28,5 23,0 16,8 10,8 21,5
O‘rtacha harorat, °C 4,0 6,6 10,9 17,4 22,6 26,2 29,1 28,5 24,1 18,2 11,9 6,2 17,1
O‘rtacha eng past harorat, °C 1,0 3,5 7,4 13,6 18,9 22,9 26,0 25,3 20,7 14,7 8,4 2,9 13,8
Mutlaq eng past harorat, °C −18,1 −14,8 −5 −0,3 7,2 13,0 17,3 16,4 10,1 1,3 −7,1 −10,1 −18,1
Yog‘in miqdori (me’yor), mm 49,0 67,6 89,5 136,4 166,9 219,9 224,7 117,4 74,3 81,3 59,1 29,7 1315,8
Quyosh nuri tushish davomiyligi, oyiga soat.
Oy Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Quyosh nuri tushish davomiyligi, soat 101.9 97.0 121.8 152.8 181.0 170.9 220.2 226.4 175.8 151.9 139.3 126.5 1865.5

Tarixi

1915-yilda Xankou (Britaniya, Rossiya, Fransiya, Germaniya va Yaponiya konsessiyalari bilan), Xanyan va Uchan

Daryo irmoqlari va ko‘llar bilan o‘ralgan, borish qiyin bo‘lgan Xuanpi uyezdida arxeologlar Panluncheng[inglizcha]ni aniqlagan. U Erligan madaniyatining asosiy yodgorliklaridan (shaharlaridan) biri bo‘lib, bu madaniyatni Shan sulolasi bilan bog‘lashadi.

Keyingi G‘arbiy Chjou davrida hozirgi Uchan hududining Yanszi daryosi janubidagi qismi E podsholigi (鄂国) tarkibiga kirgan. Uning nomi mahalliy geografik nomlarga asos bo‘lgan. Miloddan avvalgi IX asrda E podsholigi Chu podsholigi tomonidan qo‘shib olingan, miloddan avvalgi III asrda esa bu hududni Sin podsholigi bosib oldi.

Keyingi Xan imperiyasi davrida Xanyan, Xan va Yanszi daryolari qo‘shilgan joyda joylashgani tufayli muhim portga aylandi. 223-yilda hozirgi Uchan hududidagi Sheshan tog‘ida Syaokou istehkomi (夏口城) barpo etildi. Aynan shu voqea Uxanga asos solingan sana deb hisoblanadi. O‘sha paytda Sariq turna minorasi (黄鹤楼) ham qurilgan. Xan imperiyasining parchalanishi davrida bu yerlarda bir qator janglar yuz berdi. Chibi jangidan keyin mintaqa Sun Syuanning qo‘liga o‘tdi. Keyinchalik u o‘zini U davlatining hukmdori deb e’lon qildi.

221-yilda Sun Syuan Uchan okrugini (武昌郡) tashkil etdi. Uning ma’muriyati Uchan uyezdida (hozirgi Echjou) joylashdi. Janubiy Sun imperiyasi davrida Uchan okrugi Inchjou viloyatiga (郢州) qo‘shildi, uning ma’muriyati esa Syaokouda joylashgan edi. Natijada «Uchan» geografik nomi asta-sekin g‘arbga ko‘chdi: nomida «Uchan» so‘zi bo‘lgan ma’muriy tuzilmalarning idoralari odatda Uchan uyezdida emas, Syaokouda joylashadigan bo‘ldi.

Suy imperiyasi davrida Jiangxya va Xanyan uyezdlari tashkil etildi. Tan imperiyasi davrida ularning maqomi oshirilib, tegishlicha Echjou (鄂州) va Myanchjou (沔州) viloyatlariga aylantirildi. 877-yilda hududni Xuan Chao boshchiligidagi qo‘zg‘olonchilar talon-toroj qildi.

Sun imperiyasi davrida Xitoyning milliy qahramoni Yue Fey Echjouda sakkiz yil davomida jurchjenlarning Szin imperiyasi qo‘shinlariga qarshi jang qildi. Buning uchun unga «E knyazi» (鄂王) unvoni berildi.

Mo‘g‘ullar istilosi va Yuan imperiyasi tashkil topganidan keyin mamlakat sin-chjunshushenlar boshqaradigan bir necha yirik qismga bo‘lindi. Jiangxya uyezdi Xuguan sin-chjunshushenining qarorgohiga aylandi. Bu hududdagi kichikroq ma’muriy birlik Uchan mintaqasi (武昌路) bo‘lib, uning boshqaruvi ham Jiangxyada joylashgan edi.

XIV asrda Chju Yuanchjan mo‘g‘ullar hukmronligiga qarshi qo‘zg‘olon ko‘tardi. Uning qo‘shinlari Jiangxyani egallaganida oltinchi o‘g‘li Chju Chjen tug‘ildi. Min imperiyasi tashkil topib, Chju Chjen voyaga yetgach, Chju Yuanchjan unga «Chu knyazi» (楚王) unvonini berdi. Bu knyazlik markaziga aylangan Jiangxyaning rivojlanishiga turtki bo‘ldi. Min imperiyasida «mintaqalar» «boshqaruv okruglari» deb qayta nomlandi. Natijada Jiangxya uyezdi Uchan boshqaruv okrugi ma’muriyatining qarorgohiga aylandi, asl Uchan uyezdi esa Yanszi daryosining quyiroq oqimida joylashgan edi. Shu ikki xil nomlanish tufayli boshqaruv okrugi idoralari joylashgan manzil «shan Uchan» (上武昌, «yuqori Uchan»), Uchan uyezdi esa «sya Uchan» (下武昌, «quyi Uchan») deb atala boshlandi.

XV asrning ikkinchi yarmida Xanshuy daryosi bir necha bor o‘zanini o‘zgartirib, Yansziga quyilish joyini ko‘chirdi. Geografik sharoit o‘zgarishi bilan iqtisodiy vaziyat ham o‘zgardi va daryoning shimoliy qirg‘og‘idagi Xankou shaharchasi jadal rivojlana boshladi.

Pravoslav Avliyo Aleksandr Nevskiy cherkovi 1876-yilda Rossiya konsessiyasida ochilgan. (Cherkov binosi hozirgacha saqlangan, ammo unda diniy marosimlar o‘tkazilmaydi.)

Xankou savdosining muhim mahsulotlaridan biri Xuguanning ko‘plab uyezdlarida yetishtirilib, qayta ishlangan choy edi. U shimolga, choy yetishtirilmaydigan hududlarga, shuningdek, Mo‘g‘uliston va Rossiyaga sotish uchun olib chiqilardi. Choy yetishtirilishi bilan qadimdan quyidagi shaharcha mashhur bo‘lgan: Yanloudun[xitoycha] — Xubey janubidagi tog‘larda joylashgan shaharcha (hozirgi Chibi shahar uyezdi).

Shundan keyin Ikkinchi afyun urushi natijasida Xankou xalqaro savdo uchun ochildi. Ilgari huvillab yotgan hududda Britaniya, Fransiya, Germaniya, Yaponiya va Rossiya konsessiyalari tashkil etildi. Rossiyalik tadbirkorlar mahalliy choy savdosida katta o‘rin egallay boshladi. 1860-yildan Xankouda rafiqasi bilan qozonlik savdogar Nikolay Ivanov yashagan va ko‘p o‘tmay Rossiya vitse-konsuli lavozimini egallagan. Dastlab (1863-yilda) rus savdogarlari choy fabrikalarini Yanloudunning o‘zida joylashtirgan bo‘lsalar-da, 1873-yildayoq Tomsklik 1-gildiya savdogari S. V. Litvinov o‘zining presslangan choy ishlab chiqaruvchi fabrikasini qulayroq joylashgan Xankouga ko‘chirdi. Bu yerda fabrika dunyodagi eng yirik presslangan choy ishlab chiqaruvchiga aylandi. 1874-yilda unga Molchanov va Pechatnov firmasi hamda Tokmakov va Molotkov firmasi ergashdi. Britaniyalik tadbirkorlar ham Xankouda choy savdosi bilan shug‘ullana boshladi.

XIX asr oxirida bu hududdan shimoldan janubga temiryo‘l o‘tkazildi va u temiryo‘l transportidan daryo transportiga yuk ortib o‘tkaziladigan muhim markazga aylandi.

Uxandagi Qo‘zg‘olon maydoni.
Orqa fonda Uchan qo‘zg‘olonidan keyin Xubey provinsiyasi qo‘zg‘olonchilar shtabi joylashgan bino. Maydonda Sun Yatsen haykali o‘rnatilgan, biroq u qo‘zg‘olonda qatnashmagan.

1911-yilda Sun Yatsen tarafdorlari Jiangxya uyezdida («yuqori Uchan»da) Uchan qo‘zg‘olonini uyushtirdilar. Bu qo‘zg‘olon Sin imperiyasining qulashiga va Xitoyda respublika tuzumi o‘rnatilishiga olib keldi. Sinxay inqilobidan keyin Uchan boshqaruv okrugi tugatildi, Jiangxya uyezdi Uchan uyezdi (武昌县) deb qayta nomlandi. Avvalgi Uchan uyezdi («quyi Uchan», hozirgi Echjou) esa Shouchan (寿昌县) deb ataldi.

Shundan so‘ng mamlakat o‘zaro kurashayotgan harbiy guruhlarga bo‘linib ketdi. 1926-yilda Guandun provinsiyasidan mamlakatni Shimoliy yurish orqali Gomindan partiyasi boshchiligida birlashtirish harakati boshlandi. Kuzda Gomindan qo‘shinlari Uchanni egalladi va nazorat ostidagi hududlar poytaxtini Guanchjoudan shu yerga ko‘chirishga qaror qilindi. 21-noyabr 1926-yilda Gomindan hukumati 1-yanvar 1927-yildan Uchan, Xanyan va Xankouni «Uxan» nomli yagona shaharga birlashtirish to‘g‘risida farmon chiqardi. 1929-yilda Xitoy Respublikasi poytaxti Nankinga ko‘chirilgach, Uchan va Xanyan yana alohida uyezdlarga ajratildi, Xankou esa provinsiyaga bo‘ysunuvchi shahar bo‘lib qoldi. 1932-yilda Xankou «maxsus shahar» maqomini oldi. 1937-yilda Uchan (Xubey provinsiyasi ma’muriyati joylashgan) va Xanyan uyezdlari Uchan (武昌市) shahriga birlashtirildi.

1938-yilda uch qismli Uxan va uning atrofi Uxan jangi maydoniga aylandi. Bu voqea Ikkinchi Xitoy–Yaponiya urushi vaqtida yuz berdi. Uxan osmonida sovet uchuvchilari ishtirokida eng shiddatli havo janglari bo‘lib o‘tdi. Shaharda ular sharafiga «Xitoy xalqining yapon bosqinchilariga qarshi urushida halok bo‘lgan sovet ko‘ngilli uchuvchilariga abadiy shon-sharaf» degan yozuvli yodgorlik o‘rnatilgan. Yozuvlar xitoy va rus tillarida bitilgan.

1938-yilda yaponlar uch shaharli Uxanni bosib olganidan keyin u Yaponiyaning janubiy Xitoydagi harbiy amaliyotlari uchun muhim transport markaziga aylandi. 1944-yil dekabrida shahar Amerika bombardimonlaridan jiddiy zarar ko‘rdi. Bu hujumlar AQShning 14-armiya Harbiy-havo kuchlari tomonidan amalga oshirildi.

Ikkinchi jahon urushi tugagach, uch shaharli Uxan yana Gomindan hukumati nazoratiga qaytdi. Uchan va Xanyan Uchan (武昌市) shahriga birlashtirildi, Xankou esa markazga bo‘ysunuvchi shahar bo‘lib qoldi. 1946-yil oktabrda ma’muriy tuzilma yana o‘zgardi: Uchan shahar maqomini saqlab qoldi, Xanyan esa uning tarkibidan chiqarilib, Xanyan (汉阳县) uyezdiga aylantirildi.

Xitoydagi fuqarolar urushi davrida Uchan, Xanyan va Xankou kommunistlar tomonidan 1949-yil may oyida egallandi. Yangi hokimiyat bu uch hududni yana yagona Uxan shahriga birlashtirdi va unga bevosita markazga bo‘ysunuvchi shahar maqomi berildi. U bu maqomni 1954-yilgacha saqlab qoldi, so‘ng Xubey provinsiyasi boshqaruviga o‘tkazildi.

Shaharda ko‘pincha vayronkor suv toshqinlari yuz bergan. Zamonaviy tarixdagi eng katta toshqin 1954-yil[inglizcha] yozida sodir bo‘lib, Uxandagi suv sathi 27,93 m ga ko‘tarilgan. Ushbu voqea munosabati bilan 1969-yilda Xankoudagi Daryo bo‘yi bog‘ida yodgorlik o‘rnatildi. Unga Mao Szedunning qahramon uxanliklarga murojaati va yuqori oqimda to‘g‘onlar qurilishi haqida so‘z yuritilgan «Suzish» she’ri (1956-yil) o‘yib yozilgan. Maoning rejalari asosida keyingi yarim asr davomida Xubey provinsiyasida Yanszining yuqori oqimida Gezhouba va Sansya gidroelektr stansiyalari qurildi.

1959-yilda Syaogan maxsus rayoni (孝感专区) tugatilib, unga qarashli 16 ta uyezd Uxan hokimiyati tasarrufiga o‘tkazildi. 1960-yilda ayrim uyezdlar birlashtirilib, ularning soni 12 taga kamaydi. 1961-yilda Syaogan maxsus rayoni qayta tiklandi va shu 12 uyezd yana uning tarkibiga qaytarildi.

1967-yilda Uxanda Madaniy inqilob davrida xunveybinlar bilan ularga qarshi turgan «Million qahramon» guruhi o‘rtasida qattiq to‘qnashuvlar yuz berdi. Bu guruh Xitoy xalq ozodlik armiyasi ko‘magida o‘zini himoya qilish otryadlarini tuzgan mahalliy aholidan iborat edi. General Chen Szaydao shaharga qo‘shin kiritib, mahalliy partiya idoralarini ham, xunveybinlar va szaofanlar tashkilotlarini ham tor-mor etdi, «million qahramon»ni qo‘llab-quvvatladi. Shu bilan birga, u Pekindan berilgan bevosita buyruqlarni bajarmadi, ikki amaldorni hibsga oldi va Chjou Enlayning samolyoti Uxanga qo‘nishiga tanklar bilan tahdid qilib yo‘l qo‘ymadi. Pekindan bir necha diviziya yuborildi. O‘t ochish bilan ilk bor tahdid qilinganidan so‘ng Chen Szaydao darhol taslim bo‘ldi. Bunday o‘zboshimcha harakatlar («Uxan hodisasi») Xitoy Kommunistik partiyasi Markaziy qo‘mitasi tomonidan qoralangan bo‘lsa-da, armiyaning xunveybinlarning zo‘ravonliklariga qarshi turishga tayyorligi markaziy hokimiyatni rahbariyatdagi eng radikal so‘l kuchlarni tiyishga, 1969-yilga kelib esa xunveybinlar harakatini tugatishga undadi.

1979-yilda Syannin okrugi (咸宁地区) tarkibidagi Uchan uyezdi (武昌县) hamda Syaogan okrugi (孝感地区) tarkibidagi Xanyan uyezdi (汉阳县) Uxan hokimiyati tasarrufiga o‘tkazildi. 1983-yilda esa Syaogan okrugidagi Xuanpi uyezdi (黄陂县) va Xuangan okrugidagi Sinchjou uyezdi (新洲县) Uxanga berildi.

1984-yilda Uxan tarkibida Xannan tumani tashkil etildi. 1992-yilda Xanyan uyezdi tugatilib, uning o‘rnida Saydyan tumani tuzildi. 1995-yilda Uchan uyezdi tugatilib, Jiangxya tumani tashkil etildi. 1998-yilda Xuanpi va Sinchjou uyezdlari ham shaharga bo‘ysunuvchi tumanlarga aylantirildi.

2015-yil avgustida Uxan shahrida Rossiya Federatsiyasi Bosh konsulligini tashkil etish bo‘yicha kelishuvga erishildi.

2020-yil boshida shahar COVID-19 koronavirus infeksiyasi tarqalishining markaziga aylandi. 22-yanvardan 8-aprelgacha shahardan chiqish yopildi: aviareyslar bekor qilindi, poyezdlar harakati to‘xtatildi va shaharlararo avtomobil yo‘llari berkitildi.

Ma’muriy-hududiy bo‘linishi

Subprovinsiya maqomidagi Uxan shahri 13 ta tumanga bo‘lingan:

Xarita
Maqomi Nomi Iyerogliflar Pinyin Aholisi
(2010)
Maydoni (km²)
Tuman Jiangxan 江汉区 Jiānghàn qū
Tuman Jiang’an 江岸区 Jiāng'àn qū
Tuman Syaokou 硚口区 Qiáokǒu qū
Tuman Xanyan 汉阳区 Hànyáng qū
Tuman Uchan 武昌区 Wǔchāng qū
Tuman Sinshan 青山区 Qīngshān qū
Tuman Xunshan 洪山区 Hóngshān qū
Tuman Dunsixu 东西湖区 Dōngxīhú qū
Tuman Xannan 汉南区 Hànnán qū
Tuman Saydyan 蔡甸区 Càidiàn qū
Tuman Jiangxya 江夏区 Jiāngxià qū
Tuman Xuanpi 黄陂区 Huángpí qū
Tuman Sinchjou 新洲区 Xīnzhōu qū

Aholisi

Uxanning tub aholisi janubi-g‘arbiy lahjada[inglizcha] — shimoliy xitoy tilining bir lahjasida so‘zlashadi.

Iqtisodiyoti

Zavod Dongfeng Honda Automobile
Quritish va sotib olish: yeryong‘oq, Jiangxya
Minsheng Bank Building

Yalpi ichki mahsulot (YIM) 2005-yilda Uxanda 223,8 milliard yuanni, aholi jon boshiga YIM esa 26 ming yuanni (US$ 3245) tashkil etdi. Uxanga Fransiyaning o‘nlab kompaniyalari sarmoya kiritdi; ular Xitoyga yo‘naltirilgan barcha fransuz investitsiyalarining uchdan bir qismidan ko‘prog‘ini shu shahar iqtisodiyotiga kiritgan.

Uxan COVID-19 epidemiyasidan 2020-yil boshida jiddiy zarar ko‘rdi. 2020-yilning birinchi choragida uzoq davom etgan karantin tufayli shaharning YIMi o‘tgan yilning shu davriga nisbatan 40,5 % ga qisqardi. 2020-yil yakunida shahar YIMi 4,7 % kamayib, 1,56 trillion yuanni (taxminan 242 milliard AQSh dollari) tashkil etdi.

2021-yil yakunlariga ko‘ra, Uxanning yalpi hududiy mahsuloti 12,2 % ga o‘sib, 1,77 trillion yuanga (280 milliard AQSh dollari) yetdi. Birlamchi sektorning qo‘shilgan qiymati 44,4 milliard yuan (+ 8,7 %), ikkilamchi sektorniki 620,8 milliard yuan (+ 12,1 %), uchlamchi sektorniki esa 1,1 trillion yuan (+ 12,3 %) bo‘ldi. Uxanning tashqi savdo hajmi yillik hisobda 24 % ga o‘sib, 335,94 milliard yuanga yetdi.

Sanoati

Uxan Xitoy avtomobil sanoatining yirik markazidir: bu yerda Xitoyda ishlab chiqariladigan avtomobillarning qariyb 10 %i, shuningdek, ko‘p miqdorda butlovchi qismlar va detallar tayyorlanadi. Shaharning eng yirik avtomobil ishlab chiqaruvchisi — Dongfeng Motor Corporation (shu jumladan, premium toifadagi elektromobillar ishlab chiqaruvchi Voyah bo‘linmasi va Dongfeng kompaniyasining Nissan, Honda, Stellantis va Renault bilan qo‘shma korxonalari). Dongfeng Motor avtomobil dvigatellari va mikrochiplar ham ishlab chiqaradi.

Uxanda raketa tashuvchi maxsus avtomobillar va yo‘lovchi avtobuslari ishlab chiqaradigan Wanshan Special Vehicle, avtobus ishlab chiqaradigan Dongfeng Yangtse Bus va Golden Dragon Bus zavodlari ham joylashgan. Bundan tashqari, 4-ilmiy-ishlab chiqarish birlashmasi (Raketa dvigatellari texnologiyalari akademiyasi) China Aerospace Science and Industry Corporation kompaniyasi tarkibiga kiradi. Shaharda ExPace Technology Corporation kompaniyasi (raketa-kosmik texnikasi), 712-ilmiy-tadqiqot instituti (harbiy kemalar uchun uskunalar), yarimo‘tkazgich ishlab chiqaruvchi Tsinghua Unigroup, Yangtze Memory Technologies, Xinxin Semiconductor, SMIC va Aqualite, neft-kimyo zavodi Sinopec Group, kimyo kombinati Jianghan Salt & Chemical, temiryo‘l texnikasi zavodi China Railway Science & Industry Group, go‘sht kombinati COFCO Wuhan Meat Product, maishiy texnika zavodi Xiaomi.

Bundan tashqari, Uxanda Huazhong Numerical Control kompaniyasi (raqamli dasturiy boshqaruvli dastgohlar, servoelektr yuritmalar, motorlar va infraqizil qurilmalar) joylashgan.

Uxan milliy aerokosmik sanoat bazasi raketasozlik, sun’iy yo‘ldoshlar va yer usti uskunalari ishlab chiqarish, sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlari, sun’iy yo‘ldosh interneti va navigatsiya tizimlari, shuningdek, tijorat kosmonavtikasi rivojiga ko‘maklashadi.

Qurilish va ko‘chmas mulk

Shaharda ko‘plab savdo va turar joy binolari qurilmoqda. Uxanning eng baland binolari — Wuhan Greenland Center (476 m), Wuhan Center (438 m), Heartland 66 (339 m), Minsheng Bank Building (331 m) va Yuexiu Fortune Center (330 m).

Transporti

Avtomobil transporti

2022-yil yanvarida Uxan shahrining iqtisodiy rivojlanish hududida Xitoyda birinchi bo‘lib haydovchisiz, sutka davomida qatnaydigan avtobus ishga tushirildi.

Ko‘priklar

Birinchi ko‘prik

Birinchi ko‘prik Yanszi daryosi ustida Uxanda 1957-yilda qurilgan. U Ilon tepaligini (Uchan) Toshbaqa tepaligi (Xanyan) bilan bog‘lagan. Ko‘prikning umumiy uzunligi 1680 m. Undan to‘rt tasmali avtomobil yo‘li va temiryo‘l o‘tadi. Piyodalar yo‘laklari ham mavjud. Ko‘prik qurilishidan oldin temiryo‘l vagonini daryodan parom orqali o‘tkazish bir sutkagacha vaqt olishi mumkin edi.

Yanszi ustidagi birinchi ko‘prik
Ikkinchi ko‘prik

Ikkinchi, vantli ko‘prik oldindan zo‘riqtirilgan betondan qurilgan. Uning markaziy oraliq qismi 400 m, umumiy uzunligi 4678 m (shu jumladan, asosiy ko‘prikning 1877 m qismi), kengligi esa 26,5 dan 33,5 m gacha. 392 ta metall vantni tortib turuvchi ko‘prik tayanchlarining balandligi 90 m. Ko‘prik olti tasmali bo‘lib, sutkasiga 50 000 ta avtomobilni o‘tkaza oladi.

Uchinchi ko‘prik

Uchinchi ko‘prik qurilishi 1997-yilda boshlanib, 2000-yil sentabrida yakunlandi. U Birinchi ko‘prikdan 8,6 km janubi-g‘arbda joylashgan. Investitsiyalar hajmi 1,4 milliard yuandan (taxminan 170 million AQSh dollari) oshdi. Ko‘prikning umumiy uzunligi 3586 m, kengligi 26,5 m. Ko‘prikda olti tasma bo‘lib, sutkasiga 50 000 ta avtomobilni o‘tkazish imkonini beradi.

Temiryo‘l transporti

Uxan temiryo‘l vokzali

Ilgari Uxanga ikkita yirik vokzal — Uchan va Xankou vokzallari xizmat ko‘rsatgan. Birinchi ko‘prik qurilishidan oldin Uchan vokzalidan janubga, Xankou vokzalidan esa shimolga poyezdlar qatnagan. Hozir har ikkala vokzal barcha yo‘nalishlarga xizmat ko‘rsatadi. 2009-yil dekabrida yangi Uxan temiryo‘l vokzali[inglizcha] ochildi. U 11 ta platformaga ega bo‘lib, Yanszining o‘ng (Uchan) qirg‘og‘ida, shaharning tarixiy markazidan bir necha kilometr shimoli-sharqda joylashgan. Vokzal Uxan–Guanchjou tezyurar temiryo‘l liniyasi bilan bir vaqtda ochildi. 2012-yilda Uxandan Pekingacha bo‘lgan tezyurar temiryo‘l ham ochildi.

Uxan (Ujyashan stansiyasi) bilan Markaziy Osiyo, Sharqiy va G‘arbiy Yevropa hamda Janubi-Sharqiy Osiyo shaharlari o‘rtasidagi yuk tashish aloqalari muhim ahamiyatga ega. Elektron komponentlar, avtomobil ehtiyot qismlari, elektromobillar, quyosh panellari, akkumulyatorlar, to‘qimachilik mahsulotlari, kiyim-kechak, choy va sitrus mevalar eksport qilinadi; quruq sut, qizil vino, don, un, yog‘och va mebel import qilinadi.

Metropoliten

2004-yil sentabrda Uxan metro qurilgan Xitoyning oltinchi shahriga aylandi (undan oldin Pekin, Tyanszin, Shanxay, Guanchjou va Shenchjenda qurilgan edi). Dastlabki liniyaning 10,2 km uzunlikdagi qismi (10 ta bekat) yer yuzasida joylashgan. Ikki poyezd orasidagi eng qisqa interval 90 soniya. 2010-yilda birinchi liniya 25 ta bekatgacha uzaytirildi.

2012-yilda 21 ta bekatdan iborat ikkinchi liniya ochildi.

3-liniya 28-dekabr 2015-yilda ochildi (24 ta bekat, 28 km uzunlik).

28-dekabr 2013-yilda 4-liniya ochildi. U Xanyan va Uchan tumanlarini bog‘laydi (28 ta bekat, 33,2 km uzunlik).

28-dekabr 2016-yilda U6-liniya ochildi. U Yanszi daryosi ostidagi tunnel orqali shaharning sharqiy qismidagi Xankou va Uchan tumanlarini bog‘laydi (27 ta bekat, uzunligi 36,1 km).

7-liniya 1-oktabr 2018-yilda, XXR milliy kunida ochildi.

8-liniya yo‘lovchilar uchun 26-dekabr 2017-yilda ochildi.

11-liniya 1-oktabr 2018-yilda, XXR tashkil topgan kunda ochildi.

26-dekabr 2017-yilda Yanlo liniyasi ochildi. U Xouxu xiyobonini sharqiy chekkadagi Szintay bekati bilan bog‘laydi.

Havo transporti

Tyansxe aeroporti

Uxandagi Tyansxe aeroporti 2012-yilda 14 million yo‘lovchiga xizmat ko‘rsatdi (Xitoy aeroportlari orasida 14-o‘rin).

30-iyul 2014-yildan China Southern aviakompaniyasi Moskva–Uxan–Guanchjou yo‘nalishida muntazam parvozlarni amalga oshiradi (parvoz vaqti 8 soat).

Suv transporti

Yanlo daryo portidan yuk va yo‘lovchi kemalari Yanszi bo‘ylab Shanxaygacha qatnaydi.

Ilm-fan va ta’lim

Britaniyaning Nature jurnali reytingiga ko‘ra, Uxan 2022-yil holatiga dunyodagi ilmiy-tadqiqot markazlari orasida 11-o‘rinni egallagan.

Uxanda 8 ta milliy va 14 ta davlatga qarashli kollej va universitet mavjud.

Madaniyati

Dugun ko‘lida muntazam ravishda ajdarho qayiqlari poygalari o‘tkaziladi.

Qardosh shaharlar

Adabiyotlar

Havolalar

  • Uxan — 行政区划网 saytida hudud, aholi va ma’muriy-hududiy bo‘linishdagi o‘zgarishlar tarixi haqida ma’lumot (xitoycha)
  • Uxan: Har kuni o‘zgacha