Chunsin haqida

Markazga bevosita bo‘ysunuvchi shahar
Chunsin
xitoycha soddalashtirilgan 重庆
29°33′00″ shim. keng. 106°30′25″ sharq. uzun.HGYaO
Mamlakat  Xitoy
Ma’muriy markazi Yuychjun
Mer Xu Xenxua
Partiya qo‘mitasi kotibi Yuan Szyaszyun
Tarixi va geografiyasi
Tashkil topgan sanasi 1929
Maydoni
  • 82 403 km²
Balandligi
 • Eng yuqori nuqtasi Yintyaolin[xitoycha] tog‘larida joylashgan Dabashan, 2797 m
Aholisi
Aholisi ↗ 32 054 159 nafar
Raqamli identifikatorlar
Qisqartmasi xitoycha 渝, pinyin Yú
Kod ISO 3166-2 CN-CQ
Telefon kodi 23
Pochta indekslari 400000–409900
Avtomobil raqami kodi 渝 A, B, C, F, G, H

Rasmiy veb-sayt
Чунцин на карте
Чунцин на карте
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar

Chunsin (xitoycha an’anaviy 重慶, soddalashtirilgan 重庆, pinyin Chóngqìng) — markazga bevosita bo‘ysunuvchi shahar bo‘lib, Xitoyningmarkaziy qismida joylashgan. U shu toifadagi to‘rtta xitoy ma’muriy birligi orasida hududi eng kattasidir. 2020-yilgi aholini ro‘yxatga olish ma’lumotlariga ko‘ra, Chunsinda 32,05 mln kishi yashagan; ularning sezilarli qismi shahar markazidan tashqaridagi qishloq hududlarda istiqomat qiladi.

1929-yilda Chunsin rasman shahar maqomini olgan, 1997-yilda esa markazga bevosita bo‘ysunuvchi shaharga aylantirilgan. Chunsin tarkibiga shahar aglomeratsiyasi va unga tutash hududlar kiradi.

Geografiyasi

Chunsin Sichuan botig‘ida va Ulinshan tog‘laridajoylashgan. Shahar bilan chegaradosh provinsiya — Shensi ; ikki hudud o‘rtasidagi chegara quyidagi tog‘lar orqali o‘tadi: Sinlin tog‘lari ( Dabashan tizmasi).

Chunsin Szialiszyan daryosi sersuv Yanszi daryosigaquyiladigan joyda barpo etilgan. 20-may 2006-yilda «Uch dara» to‘g‘oni qurilishi yakunlangach, hosil bo‘lgan suv ombori Chunsingacha yetib bordi va yirik kemalarning shahar portiga kelishiga imkon yaratdi. Shahar Xitoyning sholikorlik markazlaridan biri bo‘lgan unumdor Qizil havzaning sharqiy chekkasida joylashgani uning rivojlanishini tezlashtirdi. Shahar uchta tog‘ massivi bilan o‘ralgan: Dabashan shimolda, Ushan sharqda va Dalushan janubda. Sertepalik relyefi tufayli Chunsin «tog‘li shahar» (Shancheng) deb ataladi. Shu sababli u velosipedlar soni kam bo‘lgan Xitoyning sanoqli shaharlaridan biridir. Shahar dengiz sathidan 243 metr balandlikda joylashgan.

«Markazga bevosita bo‘ysunuvchi Chunsin shahri» (ya’ni ma’muriy birlik) bilan aynan Chunsin shahri va uning yaqin chekka hududlarini (aholi punkti; Xitoyning rasmiy tizimida «aholi punkti» tushunchasi yo‘q) farqlash uchun mahalliy matbuotda ko‘pincha norasmiy «asosiy shahar hududi» atamasi ishlatiladi (xitoycha soddalashtirilgan 主城区, Palladiy transkripsiyasi juchengsyuy).

Chunsin sharqda Xubey va Xunan , janubda Guychjou , g‘arbda Sichuan va shimolda Shensi provinsiyalari bilan chegaradosh. Markazga bevosita bo‘ysunuvchi Chunsin hududidan 80 ta daryo oqib o‘tadi. Ularning eng yiriklari — Yanszi, Szialin, Uszyan, Fuszyan, Chiszyan va Daninxe.

Iqlimi

Qishi qisqa va nisbatan yumshoq, yozi esa issiq va juda nam. Oktabrdan aprelgacha namlikning yuqoriligi tez-tez quyuq tuman tushishiga sabab bo‘ladi. Shuning uchun shahar «Tumanlar poytaxti» deb ataladi (xitoycha soddalashtirilgan 雾都, Palladiy transkripsiyasi Udu).

Chunsin subtropik mintaqada joylashgan. O‘rtacha yillik harorat + 18,8 °C. Qishda harorat + 7—9°C gacha pasayadi, yozda esa + 25—29 °C oralig‘ida bo‘ladi. O‘rtacha yillik yog‘in miqdori 1100–1200 mm ni tashkil qiladi. Yilning eng qulay davri apreldan oktabrgacha.

Chunsin iqlimi
Ko‘rsatkich \ Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq maksimal t, °C 18,8 27,6 34,0 36,5 38,9 39,8 42,0 43,7 41,9 37,4 29,6 21,5 43,7
O‘rtacha maksimal t, °C 10,4 13,6 18,6 23,9 27,4 29,8 33,7 33,9 28,5 22,0 17,3 11,7 22,6
O‘rtacha harorat, °C 8,1 10,4 14,5 19,2 22,6 25,4 28,9 28,9 24,4 18,9 14,5 9,5 18,8
O‘rtacha minimal t, °C 6,4 8,3 11,7 16,0 19,4 22,4 25,4 25,3 21,5 16,8 12,5 8,0 16,1
Mutlaq minimal t, °C −1,8 −0,8 1,2 2,8 10,8 15,5 19,2 17,8 14,3 6,9 0,7 −1,7 −1,8
Yog‘in miqdori (me’yor), mm 20,7 22,4 55,6 103,4 142,5 212,1 174,2 125,7 124,7 95,3 50,4 24,7 1151,7
Yog‘inli kunlar 10,0 8,9 11,5 13,6 6,0 16,0 11,3 11,5 12,6 15,8 11,3 10,6 149,1
Havo namligi, % 82 78 75 75 76 79 73 70 77 84 83 84 78
Quyosh nurlanishi, soat 16,6 32,9 72,8 105,8 109,7 98,7 169,3 175,2 102,6 46,6 35,0 18,0 983,2

Aholisi

Shahar tumanlari qizil rangda ko‘rsatilgan Chunsin xaritasi

Markazga bevosita bo‘ysunuvchi shaharning rasmiy chegaralari sharqdan g‘arbga 470 km, shimoldan janubga 450 km cho‘zilgan hududni qamrab oladi. Umumiy maydon 82 403 km² bo‘lib, uning 1473 km² (1,79 %) qismi shaharlashgan hudud, 80 930 km² (98,21 %) qismi esa shahar atrofi va qishloq tumanlariga to‘g‘ri keladi. Bunda Xitoyda qabul qilingan hududiy bo‘linish xususiyatlarini hisobga olish kerak: mamlakatda «aholi punkti» degan rasmiy tushuncha yo‘q, «markazga bevosita bo‘ysunuvchi shahar» esa provinsiya bilan teng maqomdagi ma’muriy birlikdir. Masalan, Chunsin tarkibiga 31 ta tuman, 8 ta uyezd va 4 ta avtonom uyezd kiradi. Biroq bu Chunsinning butun hududi uylar va yo‘llar bilan qoplanganini anglatmaydi. Uning maydoni Avstriya hududiga teng keladigan darajada katta.

Chunsin statistika departamentining 2017-yil yakunlari bo‘yicha ma’lumotlariga ko‘ra, markazga bo‘ysunuvchi shahar hududida shaharlashgan aholi soni jami 19 706 800 kishini, qishloq aholisi esa 11 044 800 kishini tashkil etgan. Chunsinning shahar qismida (o‘ngdagi rasmda) taxminan 8261 ming kishi istiqomat qiladi.

Xitoy Xalq Respublikasida o‘tkazilgan 2010-yilgi aholini ro‘yxatga olish ma’lumotlariga ko‘ra, Chunsindagi son jihatidan eng yirik beshta etnik guruh quyidagilar edi:

Etnik guruh Aholi soni
xanlar26 909 061
tutszyalar1 398 707
myaolar482 714
xueylar9056
ilar6336

Tarixi

Shahar bundan 3 ming yildan ko‘proq vaqt avval paydo bo‘lgan. Qadimda u Ba podsholigining poytaxti bo‘lgan va Szyanchjoudeb atalgan. «Chunsin» («ikki karra tantana») nomi 1189-yilda, imperator Syaoszunning uchinchi o‘g‘li Gunchjou viloyati boshlig‘i etib tayinlanib, «Gun knyazi» (恭王) unvonini olgan, shu yilning o‘zida otasi taxtdan voz kechgach esa Guanszunnomi bilan imperator bo‘lganida paydo bo‘lgan. Shu voqea munosabati bilan Gunchjouning maqomi «viloyat» —chjou darajasidan «boshqarma» —fudarajasiga ko‘tarilgan. Guanszun o‘sha yili ikki marta maqom oshishini (dastlab knyaz, so‘ng imperator bo‘lishini) nishonlagani sababli Gunchjou nomini Chunsinfu («ikki karra tantana boshqarmasi») deb o‘zgartirishni buyurgan.

1891-yilda Chunsin ochiq port maqomini oldi, bu yerda bojxona tashkil etildi. Kema qatnovi, savdo, moliya va qayta ishlash sanoati rivojlandi. Shahar asta-sekin Janubi-g‘arbiy Xitoy hamda Yanszi daryosining yuqori oqimini tashqi dunyo bilan bog‘lovchi muhim tugunga aylandi.

1929-yilda Chunsinga rasman shahar maqomi berildi. 1937-yilda bu yerga Nankindan , uning yapon qo‘shinlari tomonidan bosib olinishidan biroz oldin, Xitoy Respublikasi hukumat muassasalari ko‘chib o‘tdi. 1937—1945-yillardagi Xitoy–Yaponiya urushi davrida Nankin yaponlar tomonidan egallangach, Chunsin mamlakat poytaxti vazifasini bajardi. 1939-yilda Chunsinga Ijroiya Yuanga (Xitoy Respublikasi hukumatiga) bevosita bo‘ysunuvchi shahar maqomi berildi. 1946-yilda Gomindan hukumati Nankinga qaytganidan keyin ham Chunsin Ijroiya Yuanga bevosita bo‘ysunishda qoldi.

1949-yilda Xitoy Xalq Respublikasi e’lon qilinganidan keyin Chunsin bir muddat markazga bevosita bo‘ysunuvchi shahar maqomini saqlab qoldi. Bundan tashqari, bu yerda Xitoy Kommunistik partiyasi Markaziy qo‘mitasining Janubi-g‘arbiy byurosi va Janubi-g‘arbiy harbiy-siyosiy qo‘mitasi joylashgan bo‘lib, shahar Janubi-g‘arbiy Xitoyning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi edi. Faqat 1954-yilda mamlakatda yirik ma’muriy mintaqalarga bo‘lish tizimi tugatilgach, Chunsin Sichuan provinsiyasiga bo‘ysunuvchi shaharga aylantirildi.

1997-yildan Chunsin markazga bevosita bo‘ysunuvchi shaharga aylandi. Shahar hokimiyati hududni shaharlashtirish bo‘yicha faol choralar ko‘rmoqda: davlat mablag‘lari hisobidan magistral yo‘llar qurilmoqda va butun ma’muriy hududda shahar infratuzilmasi barpo etilmoqda.

Ma’muriy bo‘linishi

Chunsinning ma’muriy bo‘linish xaritasi

Chunsin ma’muriy jihatdan 26 ta tuman, 8 ta uyezd va 4 ta avtonom uyezdga bo‘linadi.

Tumanlar
№NomiIyerogliflarPinyin
1Yuychjun渝中区Yúzhōng qū
2Dadukou大渡口区Dàdùkǒu qū
3Szyanbey江北区Jiāngběi qū
4Shapinba沙坪坝区Shāpíngbà qū
5Szyulunpo九龙坡区Jiǔlóngpō qū
6Nanan南岸区Nán'àn qū
7Beybey北碚区Běibèi qū
8Sitszyan綦江区Qíjiāng qū
9Daszu大足区Dàzú qū
10Yuybey渝北区Yúběi qū
11Banan巴南区Bānán qū
12Vanchjou万州区Wànzhōu qū
13Fulin涪陵区Fúlíng qū
14Syanszyan黔江区Qiánjiāng qū
15Chanshou长寿区Chángshòu qū
16Xechuan合川区Héchuān qū
17Yunchuan永川区Yǒngchuān qū
18Szyanszin江津区Jiāngjīn qū
19Nanchuan南川区Nánchuān qū
21Tunnan潼南区Tóngnán qū
22Tunlyan铜梁区Tóngliáng qū
24Junchan荣昌区Róngchāng qū
25Bishan璧山区Bìshān qū
27Ulun武隆区Wǔlóng qū
30Lyanpin梁平区Liángpíng qū
31Kaychjou开州区Kāizhōu qū
Uyezdlar
№NomiIyerogliflarPinyin
26Dyanszyan垫江县Diànjiāng xiàn
28Fendu丰都县Fēngdū xiàn
29Chengkou城口县Chéngkǒu xiàn
32Usi巫溪县Wūxī xiàn
33Ushan巫山县Wūshān xiàn
34Fensze奉节县Fèngjié xiàn
35Yunyan云阳县Yúnyáng xiàn
36Chjunsyan忠县Zhōng xiàn
Avtonom uyezdlar
№NomiIyerogliflarPinyin
20Yuyan tutszya-myao avtonom uyezdi 酉阳土家族苗族自治县YǒuYáng Tǔjiāzú Miáozú zìzhìxiàn
23Syushan tutszya-myao avtonom uyezdi 秀山土家族苗族自治县XiùShān Tǔjiāzú Miáozú zìzhìxiàn
37Shichju tutszya avtonom uyezdi 石柱土家族自治县Shízhù Tǔjiāzú zìzhìxiàn
38Penshuy myao-tutszya avtonom uyezdi 彭水苗族土家族自治县Péngshuǐ Miáozú Tǔjiāzú zìzhìxiàn

Shahar hududi tarkibiga quyidagi tumanlar kiradi: Beybey, Dadukou, Nanan, Szyulunpo, Szyanbey, Shapinba, Yuybey va Yuychjun.

Chunsin ma’muriy hududiga kiruvchi qishloq joylariga quyidagi tumanlar kiradi: Banan, Bishan, Vanchjou, Daszu, Junchan, Kaychjou, Lyanpin, Nanchuan, Tunlyan, Tunnan, Ulun, Fulin, Xechuan, Szyanszin, Sitszyan, Syanszyan, Chanshou va Yunchuan, shuningdek, barcha uyezdlar: Dyanszyan, Penshuy myao-tutszya avtonom uyezdi, Syushan tutszya-myao avtonom uyezdi, Usi, Ushan, Fendu, Fensze, Chjunsyan, Chengkou, Shichju tutszya avtonom uyezdi, Yunyan, Yuyan tutszya-myao avtonom uyezdi. Shunday qilib, Chunsinning 38 ta ma’muriy birligidan 30 tasi qishloq hududlariga kiradi.

Qurolli kuchlar

Chunsinda 77-umumqo‘shin armiyasining shtabi (G‘arbiy harbiy okrug), shuningdek, Uchinchi harbiy-tibbiyot universiteti, Orqa ta’minot muhandislik bilim yurti va Chunsin aloqa bilim yurti joylashgan.

Iqtisodiyoti

Szyefanbey ishbilarmonlik tumanidagi sohilbo‘yi ko‘chasi
Raffles City Chongqing
Chunsinning asosiy savdo tumani
Kompaniya ofisi — Honeywell
Do‘kon — IKEA

Chunsin Xitoyning eng yirik savdo markazlaridan biridir. 2020-yil yakunlariga ko‘ra, Chunsinning yalpi hududiy mahsuloti 2,5 trln yuanga (taxminan 387 mlrd AQSh dollari) yetdi va 3,9 % ga o‘sdi (2019-yilga nisbatan), aholi jon boshiga yalpi hududiy mahsulot esa 10 ming AQSh dollaridan ortdi. 2022-yil yakunida shahar yalpi hududiy mahsuloti 2,9 trln yuandan (422 mlrd AQSh dollari) oshdi.

2023-yilda Chunsinning yalpi ichki mahsuloti yillik hisobda 6,1 % ga o‘sib, 3,01 trln yuandan oshdi (Chunsin mamlakatda bu ko‘rsatkichga erishgan to‘rtinchi shaharga aylandi). Iste’mol tovarlarining jami chakana savdosi 1,51 trln yuanga yetdi (+8,6 %).

Shahar Chendu — Chunsin iqtisodiy halqasi tarkibiga kiradi. Bu halqa taxminan 185 ming km² hududni qamrab oladi (mamlakat umumiy maydonining 1,9 % qismi). 2019-yilda mintaqa aholisi qariyb 96 mln kishini (Xitoy umumiy aholisining 6,9 % qismini), yalpi ichki mahsuloti esa qariyb 6,3 trln yuanni (taxminan 983,3 mlrd AQSh dollari — mamlakat yalpi ichki mahsulotining 6,3 % qismini) tashkil etgan.

Iqtisodiyotning asosiy tarmoqlari — avtomobillar, mototsikllar, ehtiyot qismlar, elektronika, metallar va kimyoviy mahsulotlar ishlab chiqarish, transport va logistika, chakana hamda ulgurji savdo, moliyaviy xizmatlar, axborot texnologiyalari va raqamli xizmatlar, turizm.

Sanoati

Gaz qazib olinadigan hudud — Fulin

Shahar iqtisodiyotida sanoat yetakchi o‘rinni egallaydi. Eng yirik tarmoqlar — kimyo, mashinasozlik, elektronika va metallurgiya sanoati, jumladan elektromobillar, akkumulyatorlar, integral sxemalar, biofarmatsevtik preparatlar, tibbiy uskunalar hamda aviatsiya-raketa texnikasi ishlab chiqarish.

Avtomobil sanoati

Chunsin Shanxay va Chanchun shaharlari bilan bir qatorda Xitoyning eng yirik avtomobil ishlab chiqarish markazlaridan biridir. Shaharda 20 ga yaqin avtomobil yig‘ish zavodi, 400 dan ortiq avtomobil qismlari ishlab chiqaruvchi korxona va bir necha mototsikl zavodi joylashgan. Jumladan:

Chunsinning yillik ishlab chiqarish quvvati taxminan 500 ming avtomobil va 3 mln mototsiklni tashkil etadi. 2023-yil holatiga ko‘ra, Chunsinda 16 ta elektromobil ishlab chiqaruvchisi faoliyat yuritgan; ularning yillik quvvati 400 mingdan ortiq avtomobil edi.

Boshqa tarmoqlar

Chunsinda SK Hynix va Wandai[inglizcha]kompaniyalarining yarimo‘tkazgich zavodlari joylashgan. 2009-yilda HP kompaniyasi shaharda yirik noutbuk yig‘ish fabrikasini ochdi. Uning ortidan Lenovo, Asus, Foxconn va boshqa texnologiya gigantlari ham keldi. 2024-yilda Chunsinda integral sxemalar ishlab chiqarish hajmi 9,3 % ga o‘sib, 45,5 mlrd yuanga yetdi. Quvvat yarimo‘tkazgichlari ishlab chiqarish salohiyati bo‘yicha shahar mamlakatdagi dastlabki uchlikka kirdi.

Chunsinda uchta yirik metallurgiya korxonasi faoliyat yuritadi: Southwest Aluminum alyuminiy zavodi, Chongqing Iron and Steel Company po‘lat eritish zavodi va Chunsin maxsus po‘lat kompaniyasi zavodi. Shaharda slanets gazi qazib olinadi ( Sinopec kompaniyasining Fulin tumanidagi koni), shuningdek, yog‘och spirti, moyli lak, titan oq bo‘yog‘i va boshqa turli kimyoviy mahsulotlar ishlab chiqariladi. Bu yerda bir necha yirik farmatsevtika kompaniyasi faoliyat yuritadi. Jumladan: Chongqing Zhifei Biological Products va Chongqing Pharmaceutical Group.

Bundan tashqari, Chunsinda 7-ilmiy ishlab chiqarish birlashmasiga qarashli raketa zavodi — China Aerospace Science and Technology Corporation, yana bir raketa zavodi — OneSpace[inglizcha], vertolyot zavodi — Chongqing Helicopter, vodorod dvigatellari va kuch modullari zavodi — Bosch Hydrogen Powertrain Systems, konditsioner zavodi — Gree, tibbiy uskunalar zavodi — Haifu Technology.

Qurilish va ko‘chmas mulk

Har yili Chunsinda ko‘plab ofis, savdo va turar joy ko‘chmas mulk obyektlari quriladi. Shaharda Xitoyning eng baland osmono‘par binolaridan ayrimlarijoylashgan, jumladan Raffles-Siti, Chunsin jahon moliya markazi va IFS minorasi.

Telekommunikatsiyalar

2021-yil oxiriga kelib Chunsinda foydalanishga topshirilgan 5G baza stansiyalari soni 70 mingdan oshdi. Bu sanoat, logistika va energetikada 5G texnologiyasini qo‘llash imkoniyatlarini kengaytirdi. 2022-yil iyunida Chunsinda 73 mingta 5G baza stansiyasi mavjud edi.

Raqamli texnologiyalar

Chunsinda raqamli iqtisodiyotning bir necha sanoat parklari qurilgan. Dawa Future Imaging Technology kompaniyasi sun’iy intellekt, virtual reallik va metakoinot texnologiyalarini rivojlantirmoqda.

Qishloq xo‘jaligi

Qishloq aholisi sholi, choy, mandarin, tamaki va dorivor o‘simliklar yetishtiradi, shuningdek cho‘chqachilik bilan shug‘ullanadi.

Hududlarga ajratish

Chunsinda bir necha yirik rivojlanish zonalari, sanoat va texnologiyalar parklari joylashgan.

  • Erkin savdoning tajriba zonasi 2017-yilda tashkil etilgan. 2021-yil boshiga kelib unda 50 mingdan ortiq korxona ro‘yxatdan o‘tgan. Asosiy faoliyat yo‘nalishlari — transport, logistika, dasturiy ta’minot, axborot texnologiyalari va texnik xizmat ko‘rsatish. Ushbu erkin savdo zonasida Chunsindagi barcha importyor va eksportyorlarning to‘rtdan biri jamlangan bo‘lib, ular shahar tashqi savdo aylanmasining qariyb 70 % ini va to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalarning 40 % dan ortig‘ini ta’minlaydi.

Tashqi savdo

2017-yildan buyon Chunsin G‘arbiy Xitoy va Singapuro‘rtasidagi savdo-logistika yo‘lagining muhim tuguni hisoblanadi. Ichki provinsiyalardan kelgan tovarlar Chunsinda saralanib, so‘ng temiryo‘l, avtomobil va daryo transporti orqali Guansiportlariga yetkaziladi va u yerdan dengiz orqali butun dunyoga jo‘natiladi. 2021-yil yakunida ushbu yo‘lak orqali 112 ming konteyner, umumiy qiymati 18,7 mlrd yuan bo‘lgan yuklar tashilgan.

2021-yilning dastlabki sakkiz oyida Chunsin tashqi savdo hajmi yillik hisobda 29,4 % ga oshib, 507,68 mlrd yuanga (taxminan 78,53 mlrd AQSh dollari) yetdi. Jumladan, eksport 28,9 % ga o‘sib, 320,08 mlrd yuanni, import esa 187,6 mlrd yuanni (+ 30,1 %) tashkil etdi. Chunsinning uchta eng yirik savdo hamkori ASEAN (80,43 mlrd yuan), Yevropa Ittifoqi (80,24 mlrd yuan) va AQSh (75,2 mlrd yuan) bo‘ldi. Chunsin eksportining asosiy mahsulotlari — noutbuklar, integral sxemalar va planshetlar.

2022-yil yakunida Chunsin tashqi savdosi 815,84 mlrd yuanni tashkil etib, bu 2 % ga ko‘pdir (2021-yilga nisbatan).

Xorijiy investitsiyalar

Chunsin Singapur investitsiyalarini eng ko‘p jalb qiladigan hududlardan biridir. Xitoy–Singapur strategik o‘zaro bog‘liqlik namoyish loyihasi 2015-yilda ishga tushirilgan. Davlat investitsiya kompaniyasi Temasek Holdings va Singapurning xususiy investorlari Chunsin iqtisodiyotining moliyaviy xizmatlar, ko‘chmas mulk, havo transporti, logistika, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, tibbiy xizmatlar, turizm hamda kadrlar tayyorlash kabi sohalariga sarmoya kiritadi.

Farovonlik darajasi

Chunsinda eng kam ish haqi tumanlarning rivojlanish darajasi va yashash xarajatlariga qarab turlicha belgilanadi. Shaharda eng kam ish haqining ikki darajasi mavjud. 1-yanvar 2019-yildan boshlab tumanlar bo‘yicha eng kam ish haqi: A — oyiga 1800 yuan yoki soatiga 18 yuan, B — oyiga 1700 yuan yoki soatiga 17 yuanni tashkil etadi.

Transport

Chunsin Szyanbey xalqaro aeroporti
Chunsin daryo porti

Chunsinda Yanszi daryosi ustidan 25 dan ortiq ko‘prik o‘tgan. Ulardan biri dunyodagi uzunligi bo‘yicha uchinchi o‘rinda turuvchi arkali Chaotyanmen ko‘prigibo‘lib, 2009-yilda qurilgan. Goszyato avtomobil-temiryo‘l ko‘prigi qurilmoqda.

Havo transporti

Shaharda birinchi davlat toifasidagi fuqarolik aeroporti faoliyat yuritadi. U 50 dan ortiq xalqaro va ichki aviaqatnovga xizmat ko‘rsatadi. Yana ikkita yangi aeroport qurilmoqda.

Chunsinni Yevropa va Hindiston bilan bog‘laydigan yuk aviaqatnovlari muhim ahamiyatga ega.

Temiryo‘l transporti

Chendu—Chunsin, Xunan—Chunsin va Sichuan—Guychjou yo‘nalishlaridagi uchta temiryo‘l magistrali hamda 5 ta tarmoq faoliyat yuritadi. Yo‘llarning umumiy uzunligi 537 km.

Xitoy–Yevropa yuk tashish yo‘nalishlarining dastlabkisi bo‘lgan Chunsin—Sinszyan—Yevropa temiryo‘l yo‘nalishi 2011-yil martida ishga tushirildi. 2020-yil yakunida Chunsin va Yevropa o‘rtasidagi yuk poyezdlari qatnovi 2603 taga yetdi, ya’ni 72 % ga oshdi (2019-yilga nisbatan). Poyezdlar umumiy qiymati 90 mlrd yuandan (taxminan 14 mlrd AQSh dollari) ortiq bo‘lgan tovarlarni tashidi, bu 65 % ga ko‘p (2019-yilga nisbatan). 2022-yil iyunida Chunsindan Xitoy–Yevropa yo‘nalishidagi 10 minginchi poyezd jo‘nadi. Temiryo‘l yuk tashuvlari operatori — Yuxinou Logistics kompaniyasi ( China Railways International Multimodal Transport Company, Kazakhstan Temir Zholy, RZD Logistika va DB Schenker).

2021-yilning birinchi yarmida Chunsin—Yevropa yo‘nalishi bo‘yicha 1359 ta yuk poyezdi qatnadi (yillik o‘sish + 50 %).

Chunsinda Sharqiy Xitoydan keltirilgan tovarlar konteynerlarga taqsimlanib, Yevropaga jo‘natiladi. Yevropadan keltirilgan tovarlar ham Chunsinda qayta ishlanib, Xitoyning g‘arbiy va janubiy provinsiyalariga yuboriladi. Chunsindan Laosga, Vyetnamga va Guansi-Chjuan avtonom rayonining portlari orqali Singapurgahamda Markaziy Osiyoga tranzit yuk tashish muhim ahamiyatga ega. Janubi-sharqiy Osiyodan Chunsinga meva yetkazib berish hajmi ortmoqda.

Metropoliten

6-noyabr 2004-yildan shaharda metropoliten faoliyat yuritadi. 2019-yil holatiga ko‘ra, uning tarkibiga ikkita monorels liniyasi va oltita oddiy liniya kirgan. Ularning umumiy uzunligi 213 km, bekatlar soni 182 ta edi. 2022-yil yanvarida metropolitenning 9-liniyasi birinchi bosqichi sinov tariqasida foydalanishga topshirildi va Chunsin metropolitenining umumiy uzunligi 400 km dan oshdi.

Chunsin metropolitenining 2-liniyasida[inglizcha] 18-iyun 2005-yilda «Lisziba» bekati ochilgan. Bekat turar joy binosining qavatlari orasida joylashgani bilan mashhur. Shuningdek, 2022-yil yanvarida 5-liniyada[inglizcha](28-dekabr 2017-yilda ochilgan) «Xunyantsun» bekati foydalanishga topshirildi. Uning jahon rekordi bo‘lgan joylashuv chuqurligi116 metrdan ortiq.

Avtomobil transporti

Beshta davlat avtomagistrali va provinsiya ahamiyatidagi 17 ta avtomobil yo‘li qurilgan. Ularning umumiy uzunligi 27,2 ming km.

Chunsin yuk avtomobil tashuvlarining muhim markazidir. Shahardan Qozog‘iston, O‘zbekiston, Qirg‘iziston, Vyetnam, Laos va Myanmagamuntazam yo‘nalishlar yo‘lga qo‘yilgan. Chunsindan avtomobil va mototsikl ehtiyot qismlari, yengil avtomobillar, noutbuklar hamda mevalar, Janubi-sharqiy Osiyodan esa yog‘och va don tashiladi.

Shaharda quyidagi yirik yo‘l chorrahasi joylashgan: Xuanszyuevan.

Suv transporti

Yanszi daryosida bir necha o‘nlab port, yo‘lovchi va yuk kemalari to‘xtash joylari barpo etilgan. Shanxay orqali xorijga chiqish imkonini beradigan «daryo–dengiz» tashuvlari rivojlantirilmoqda. Yil oxirigacha suv sig‘imi 1 ming tonna bo‘lgan kemalar qatnovi davom etadi. Kema qatnaydigan daryo yo‘llari uzunligi 4 ming km dan oshgan; «Uch dara» gidrouzeli qurilishi tugallangach, suv sig‘imi 10 ming tonna bo‘lgan kemalar Chunsinga kira oladi.

Diqqatga sazovor joylari

Ushan tog‘i

Chunsin «tog‘lar bag‘ridagi shahar» sifatida mashhur. Yanszi va Szialiszyan daryolari oralig‘ida joylashgan markaziy shahar hududi tepaliklardan iborat: uylar tog‘ yonbag‘irlariga zich qurilgan, ko‘chalar esa qirg‘oqlarga tik tushadi. Diqqatga sazovor joylar orasida:

Katta badiiy qiymatga ega bo‘lgan Daszudagi qoyatosh barelyeflari — g‘or-ibodatxona san’atining ajoyib namunasi. Dyaoyuychen qal’asi Xechuanda joylashgan. Yevropaliklar uni «Sharq Makkasi» deb atashadi; u qadimgi Xitoy harbiy tarixidagi xorijiy bosqinchilarga qarshi kurash olib borilgan uchta eng yirik qal’adan biridir. Bu ro‘yxatga Fendudagi qoyatosh bitiklarini («Arvohlar shahri»), Fulindagi Yanszi daryosining toshli qirg‘og‘iga ishlangan o‘ymakor tasvirlarni, Shichju uyezdidagi «samoviy zina»ni, Shibaochjay qal’asining Chjunsyan uyezdidagime’moriy-landshaft majmuasini, Yunyandagi Chjan Fey ibodatxonasini, Shuanguytan buddaviy monastirini ( Lyanpinuyezdi), Shuning mashhur hukmdori Lyu Bey vafotidan oldin o‘g‘liga g‘amxo‘rlik qilishni Chjuge Lyanga vasiyat qilgan Baydichen qarorgohini, shoir Lu Yu ning Ushan tog‘idagig‘orini va nihoyat tik qoyalar yonbag‘irlaridagi osma tobutlarni ham qo‘shish mumkin.

Ta’lim

  • Sichuan xorijiy tillar universiteti1950-yil mayida Xitoy Xalq ozodlik armiyasi Janubi-g‘arbiy harbiy universitetining rus tili bilim yurti sifatida tashkil etilgan. Universitetda chet tillari, xorij va jahon adabiyoti, shuningdek huquqshunoslik, jurnalistika, marketing va turizm menejmenti o‘qitiladi.

Fan

Chunsin universiteti

Chunsinning yetakchi ilmiy-tadqiqot muassasalari: Chunsin universiteti, Armiya tibbiyot universiteti, Janubi-g‘arbiy universitet, Chunsin tibbiyot universiteti, Chunsin pedagogika universiteti, Chunsin pochta va telekommunikatsiyalar universitetihamda Vodorod energetikasi sifatini nazorat qilish va sinovdan o‘tkazish milliy markazi.

Sog‘liqni saqlash

Chunsinning yetakchi davolash va ilmiy-tadqiqot muassasalari — Armiya tibbiyot universitetiga qarashli Birinchi, Ikkinchi va Uchinchi klinik shifoxonalar hamda Chunsin tibbiyot universitetiga qarashli Birinchi va Ikkinchi klinik shifoxonalardir.

Radio va televideniye

Shahar va uyezdlarda 43 ta radiostansiya va 7 ta telekanal faoliyat yuritadi; bundan tashqari 41 ta kabel telekanali mavjud. Aholining radio va televizion signal bilan qamrovi mos ravishda 85 % va 75 % ni tashkil etadi.

Adabiyotlar

  • 中国地图册:地形版 (Xitoy atlasi : Topografik nashr) (xitoycha). — Pekin: 中国地图出版社 (Xitoy kartografiya nashriyoti), 2022. — ISBN 978-7-5031-8099-6.

Havolalar

Xaritalar

Shahar manzarasi