
Yorug‘lik aberratsiyasi (lotincha aberratio, ab va errare so‘zlaridan kelib chiqqan bo‘lib, «adashmoq, chetga og‘moq» ma’nolarini anglatadi) — yorug‘lik (nurlanish) tarqalish yo‘nalishining bir sanoq sistemasidan boshqasiga o‘tganda o‘zgarishi.
Astronomik kuzatishlarda yorug‘lik aberratsiyasi yulduzlarning osmon sferasidagi o‘rnini o‘zgartiradi. Bu hodisa Yer harakat tezligi yo‘nalishining o‘zgarishi tufayli yuz beradi. Yillik, sutkalik va asriy aberratsiya turlari farqlanadi. Yillik aberratsiya Yerning Quyosh atrofidagi harakati bilan bog‘liq. Sutkalik aberratsiya Yerning o‘z o‘qi atrofida aylanishi bilan bog‘liq. Asriy aberratsiya esa Quyosh tizimining Galaktika markazi atrofidagi harakatini hisobga oladi.
Yorug‘lik aberratsiyasi harakatlanayotgan manba nurlanishining anizotrop bo‘lishiga ham olib keladi. Agar manbaning tinch holatdagi sanoq sistemasida uning nurlanishi izotrop bo‘lsa, manba harakatlanayotgan sanoq sistemasida bu nurlanish anizotrop bo‘ladi va manba harakati yo‘nalishida intensivlik ortadi.
Hodisaning tavsifi
Yorug‘lik aberratsiyasi tezliklarni qo‘shish qoidasiga bog‘liq bo‘lib, kundalik hayotda uchraydigan oddiy va tushunarli o‘xshashlikka ega. Tasavvur qilaylik, bir kishi yomg‘ir ostida soyabon ushlab turibdi, yomg‘ir tomchilari esa tik pastga tushmoqda. Agar kishi ma’lum tezlik bilan yugursa, tomchilar unga qarab qiya yo‘nalishda tushayotgandek ko‘rinadi. Ho‘l bo‘lmaslik uchun u soyabonni harakat yo‘nalishi tomon qiyalatishi kerak.
Shuni yodda tutish kerakki, yuqorida tasvirlangan vaziyat yorug‘lik aberratsiyasining faqat o‘xshashligidir. Yorug‘lik yomg‘ir tomchilariga qaraganda ancha tez harakatlanadi. Shu sababli yorug‘lik aberratsiyasini tavsiflashda tezliklarni qo‘shishning relyativistik qonunidan foydalanish zarur.
Faraz qilaylik, inersial sanoq sistemasi S' da yorug‘lik manbai qo‘zg‘almas bo‘lib, bu sistema S sanoq sistemasiga nisbatan v tezlik bilan harakatlanadi. S sistemasida yorug‘likning tarqalish yo‘nalishi bilan v tezlik orasidagi burchakni bilan belgilaymiz. S' sistemasidagi shunga mos burchakni esa
deb belgilaymiz. Bu burchaklar orasidagi bog‘lanish yorug‘lik aberratsiyasi formulasi bilan ifodalanadi: — yorug‘lik tezligi. Ba’zan bu formula maxrajdagi tezlik oldiga minus ishorasini qo‘yib yoziladi; bunda yo‘nalish sifatida yorug‘lik signaliga qarama-qarshi (kuzatuvchidan manba tomon) yo‘nalgan vektor olinadi.
Burchak aberratsiya burchagi deb ataladi. Agar sanoq sistemalarining nisbiy tezligi v kichik bo‘lsa, aberratsiya burchagi quyidagiga teng bo‘ladi:
Yuqorida keltirilgan formulalar yorug‘lik manbai tezligiga bog‘liq emas. Buning sababi shundaki, yorug‘lik tezligining qiymati manba tezligiga ham, qabul qilgich tezligiga ham bog‘liq emas. Bundan tashqari, aberratsiya formulalari nafaqat yorug‘lik signallariga, balki yorug‘lik tezligiga yaqin tezliklarda harakatlanadigan har qanday ultrarelyativistik zarralarga ham tatbiq etiladi.
Tezliklarni qo‘shish
Yorug‘lik aberratsiyasi formulalari bevosita tezliklarni qo‘shishning relyativistik qoidasidan kelib chiqadi. S' sanoq sistemasi S sanoq sistemasiga nisbatan x o‘qi bo‘ylab v tezlik bilan harakatlanadi (sistemalarning o‘qlari o‘zaro parallel). Agar biror zarrachaning tezlik komponentlari , S sistemasida, S' sistemasida esa shtrixlar bilan belgilansa, quyidagi munosabatlar o‘rinli bo‘ladi :
Yorug‘lik tezligida harakatlanayotgan zarrachaning tezlik komponentlari ga teng; S' sistemasida ular xuddi shunday, faqat shtrixlar bilan belgilanadi. Ularni uchun almashtirish formulalariga qo‘ysak, yorug‘lik aberratsiyasi formulasini olamiz. uchun almashtirishlar ikkala sanoq sistemasidagi kosinuslar orasida xuddi shunday bog‘lanish mavjudligini ko‘rsatadi.
To‘lqin vektorining almashtirilishi
Oldingi bo‘limda keltirilgan chiqarish usuli obyektlarning tabiatidan qat’i nazar ularga tatbiq etiladi. Bular yorug‘lik tezligiga yaqin tezlikda harakatlanadigan zarralar ham, elektromagnit to‘lqin ham bo‘lishi mumkin. To‘lqin signallari uchun yorug‘lik aberratsiyasi formulasini to‘lqin vektori ni almashtirish qonunidan ham olish mumkin. To‘lqin vektori to‘lqin frontiga perpendikulyar yo‘nalgan bo‘lib, uning chastotasi bilan birga 4-vektor komponentlarini hosil qiladi. Lorens almashtirishlariga muvofiq, ikki inersial sanoq sistemasidagi kuzatuvchilar o‘lchagan ushbu vektor komponentlari quyidagicha bo‘ladi:
To‘lqin vektorining kvadrati ga teng. To‘lqin vektori bilan x o‘qi (demak, v tezlik) orasidagi burchakni shunday kiritamizki, bunda va S' sanoq sistemasida ham shunga mos ravishda shtrixlar bilan belgilanadi. Ikki sanoq sistemasida to‘lqin vektorining y o‘qidagi proyeksiyalari tengligi quyidagi munosabatni beradi: . Lorens almashtirishlarining birinchi tenglamasi yordamida chastotani yo‘qotib, yorug‘lik aberratsiyasi formulasini olamiz. Shu bilan birga, Lorens almashtirishlari relyativistik Doppler effektiga oid munosabatlarni ham beradi.
Astronomiyada yorug‘lik aberratsiyasi
Yorug‘lik aberratsiyasi Yer harakati natijasida kuzatilayotgan obyektning osmon sferasidagi o‘rnini o‘zgartiradi. Aslida bu holatda burchaklarni taqqoslayotgan ikkita kuzatuvchi yo‘q. Kuzatuvchi bitta va u Yerda joylashgan. Ikkinchi kuzatuvchini, masalan, Quyoshga nisbatan qo‘zg‘almas deb tasavvur qilish mumkin, ammo u xayoliy kuzatuvchi bo‘ladi. Masalan, Yerning Quyosh atrofidagi harakati davomida uning tezligi yo‘nalishi o‘zgaradi. Bunda Yer bilan birga harakatlanuvchi inersial sanoq sistemalari almashadi. Shu sababli yarim yildan keyin Yerdagi kuzatuvchi o‘zining avvalgi holatiga nisbatan teskari yo‘nalishda harakatlanayotgan sanoq sistemasida bo‘ladi. Aberratsiya formulalaridan «xayoliy kuzatuvchi»ni chiqarib tashlasak, astronom uchun ikki xil vaqt momentidagi burchak o‘zgarishini olamiz. Aberratsiya hodisasi natijasida yulduz yil davomida osmon sferasida ellips (yillik aberratsiya) chizadi.
Astronomiyada Quyosh tizimi bilan bog‘langan sanoq sistemasidan foydalaniladi, chunki uni yuqori aniqlik bilan inersial deb hisoblash mumkin. Yulduz atlaslari aynan shu sistemada tuzilgan, shu sababli asriy aberratsiya ta’siri hisobga olinmaydi. Sutkalik aberratsiya kichik, yillik aberratsiya burchagi ham juda kichik; uning eng katta qiymati — Yer harakati nur yo‘nalishiga perpendikulyar bo‘lgan holatda — atigi taxminan 20,5 burchak sekundini tashkil etadi. Ekliptika qutbida joylashgan va nurlari perpendikulyar bo‘lgan yulduz Yer orbitasi tekisligiga (amalda, ekliptika) nisbatan Quyosh sanoq sistemasida yil davomida o‘zining «haqiqiy» o‘rnidan 20,5 sekund uzoqlikda kuzatiladi, ya’ni diametri 41 sekund bo‘lgan aylana chizadi. Boshqa yulduzlar uchun bu ko‘rinma yo‘l aylana emas, balki ellips bo‘ladi. Ushbu ellipsning katta yarim o‘qi 20",5 ga, kichik yarim o‘qi esa 20",5sinβ ga teng; bu yerda β — ekliptik kenglik (kuzatilayotgan osmon jismiga tegishli). Agar yulduz ekliptikaning o‘zida joylashgan bo‘lsa, yorug‘lik aberratsiyasi tufayli uning yillik harakati osmon sferasidagi ekliptika yoyiga mos keladigan to‘g‘ri chiziq kesmasi sifatida ko‘rinadi va yulduz bu kesma bo‘ylab goh bir tomonga, goh boshqa tomonga siljiydi. Aberratsiya nafaqat yulduzlarda, balki Quyosh tizimi obyektlarida ham kuzatiladi.
Aberratsiya doimiysi
Aberratsiya doimiysi yulduz yil davomida osmon sferasida chizadigan ellipsning geometrik o‘lchamlarini tavsiflaydi.
Aberratsiya doimiysini bevosita kuzatishlar asosida aniqlash tizimli qiyinchiliklar bilan bog‘liq. Astronomik doimiylarga bag‘ishlangan xalqaro yig‘ilishda Parijda 1950 yilda bevosita kuzatishlar asosida aniqlanadigan fundamental astronomik doimiylar qatoridan aberratsiya doimiysini chiqarib tashlash to‘g‘risida qaror qabul qilindi. Keyinchalik uning qiymatini Quyosh parallaksidan chiqarish rejalashtirilgan. 1960 yildan boshlab radiolokatsion astronomiya rivojlanishi bilan astronomik aberratsiyani ancha aniq hisoblash imkoniyati paydo bo‘ldi. Bunda sayyoralarni radiolokatsiya qilish.
natijalaridan foydalanildi. Aberratsiya doimiysining qiymati Xalqaro Astronomiya Ittifoqi tomonidan (2000 yil holatiga ko‘ra) k = 20,49552″ deb qabul qilingan.
Nurlanish intensivligining aberratsiyasi
Tarixiy sharh
Yorug‘lik aberratsiyasi 1727 yilda ingliz astronomi Bredli tomonidan kashf etilgan. U ayrim qo‘zg‘almas yulduzlarning parallakslarini aniqlashga urinayotib, ularning siljishini payqagan. Bredli aberratsiya hodisasini yorug‘lik tezligi bilan kuzatuvchi tezligining qo‘shilishi natijasi sifatida izohlagan. Bredli aberratsiya kattaligini quyidagiga teng deb taxmin qilgan , bunda v — Yerning orbital tezligi, с — yorug‘lik tezligi, α esa yulduzning haqiqiy va ko‘rinma o‘rni orasidagi burchak. Aberratsiyaning kashf etilishi Yerning orbital harakatini yana bir bor tasdiqladi, shuningdek daniyalik astronom Ryomerning yorug‘lik tezligi haqidagi hisob-kitoblari to‘g‘riligini ham tasdiqladi.
Yorug‘lik aberratsiyasi nazariyasini Bessel va boshqalar, jumladan Eduard Ketteler, nemis fizigi bo‘lib, shu nazariyani ishlab chiqqan: «elastik yorug‘lik efiri».
Efir nazariyalari doirasida aberratsiyani izohlash
T. Yung 1804 yilda aberratsiyaga «efir shamoli» ta’siri bilan bog‘liq dastlabki to‘lqin izohini berdi. Bu shamol kuzatuvchi harakatiga miqdoran teng, yo‘nalish jihatidan esa qarama-qarshi tezlikda esadi. O‘sha 1868 yilda Huk Yerda joylashgan yorug‘lik manbasini teleskop orqali ikki metrli suv ustuni ichidan kuzatish tajribasini o‘tkazdi. Yerning sutkalik aylanishi sababli tasvir siljishi kutilgan bo‘lsa-da, bunday siljish kuzatilmadi. Huk buni Frenel nazariyasi asosida izohladi. U Frenelning ergashtirish koeffitsiyenti 2 % aniqlikkacha to‘g‘ri degan xulosaga keldi. O‘z navbatida Klinkerfus 8 dyuymli suv ustuni bilan shunga o‘xshash tajriba o‘tkazib, aberratsiya doimiysining 7,1" ga ortishini aniqladi (uning nazariyasiga ko‘ra, 8" ga ortishi kutilgan edi). Bu ziddiyatga oydinlik kiritish uchun 1871—1872 yillarda bir qator aniq tajribalarni Eri o‘tkazdi. U katta Grinvich teleskopiga zarar yetkazish xavfiga qaramay, uni suv bilan to‘ldirdi va Bredlining γ-Drakon yulduzini kuzatish tajribasini takrorladi. U suv bilan to‘ldirilgan, balandligi 35,3 dyuym bo‘lgan tik o‘rnatilgan teleskop yordamida zenit yaqinidagi yulduzni kuzatdi. Klinkerfus nazariyasiga ko‘ra, yarim yil ichida yulduzning burchak siljishi taxminan 30" bo‘lishi kerak edi, ammo tajribada siljish 1" dan oshmadi va tajriba xatolari doirasida qoldi. Eri tajribasidan Yerning orbital harakati yorug‘lik tashuvchi muhitni to‘liq ergashtirishi kelib chiqdi.
Nisbiylik nazariyasining yaratilishi
1905 yilda A. Eynshteyn o‘zining dastlabki «Harakatlanuvchi muhitlar elektrodinamikasiga doir» asarida aberratsiyaning relyativistik formulasini keltirib chiqardi.
Yorug‘lik manbaiga nisbatan tezlik bilan harakatlanayotgan kuzatuvchini olaylik. Yorug‘lik manbai cheksiz uzoqda joylashgan deb faraz qilaylik. — yorug‘lik manbaini kuzatuvchi bilan bog‘laydigan chiziq va manbaga nisbatan tinch turgan koordinatalar sistemasida o‘lchangan kuzatuvchi tezligi orasidagi burchak. Endi ni to‘lqin frontiga tushirilgan normal (nur yo‘nalishi) bilan yorug‘lik manbaini kuzatuvchi bilan bog‘laydigan chiziq orasidagi burchak deb belgilasak, formula quyidagi ko‘rinishga ega bo‘ladi:
Agar bo‘lsa, u soddaroq ko‘rinishga keladi:
Havolalar
- Yorug‘lik aberratsiyasi // Brokgauz va Efron ensiklopedik lug‘ati : 86 jild (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg., 1890—1907.
Adabiyotlar
- Optik tasvir sifati. P. F. Parshin Arxiv nusxasi 27-iyun 2013-yildan boshlab Wayback Machine’da saqlangan