Shaxsiy kompyuter

Shaxsiy kompyuterlarning turli modellari: chapdan o‘ngga, yuqoridan pastga:

Shaxsiy kompyuter, ShK (ingl. personal computer, PC), ShEHM (shaxsiy elektron hisoblash mashinasi) — mikro- yoki mini-kompyuter bo‘lib, hisoblash texnikasi mutaxassislari hamda bu soha mutaxassisi bo‘lmagan kishilarning yakka tartibda foydalanishi uchun mo‘ljallangan. Professional va maishiy shaxsiy kompyuterlar farqlanadi. « shaxsiy kompyuter, shaxsiy EHM » iboralari rus tiliga 80-yillarda ommaviy yakka tartibda foydalaniladigan kompyuterlarni ifodalash uchun kirib kelgan. O‘sha davrda « kompyuter » atamasi shaxsiy EHMlarning odatiy nomiga aylandi. Shaxsiy EHMlarning paydo bo‘lishi EHMdan foydalanishning iqtisodiy samaradorligini uning uzluksiz ishlashiga bog‘liqlikdan ajratish istagi bilan bog‘liq edi. Shaxsiy EHMlar kompyuter terminallariga.

Shaxsiy kompyuter statsionar (ko‘pincha stol ustida ishlatiladigan) yoki ko‘chma (noutbuk, planshet) bo‘lishi mumkin. Statsionar va ko‘chma shaxsiy kompyuterlarning ayrim xususiyatlarini birlashtiradigan turli «kompyuter-chamadonlar» yoki «kompyuter-ryukzaklar» nisbatan kam uchraydi.

Standartlashtirish (Rossiyada)

Shaxsiy EHM; ShEHM; shaxsiy kompyuter; ShK — foydalanuvchining ish seansi davomida yakka tartibda foydalanishiga imkon beruvchi, maishiy qurilmaga xos ekspluatatsion xususiyatlar va universal funksional imkoniyatlarga ega EHM. « Shaxsiy » tavsifi kompyuterlarni foydalanish rejimiga ko‘ra tasniflaydi. Barcha kompyuterlar shaxsiy va ko‘p foydalanuvchili turlarga bo‘linadi.

Shaxsiy kompyuter turlari:

Atamalar

Ilmiy-tadqiqot doiralarida «shaxsiy kompyuter» iborasi birinchi marta aynan qayerda ishlatilgani haqida uzoq vaqt bahs yuritilgan. Nihoyat, 2000-yillarning boshlarida raqamlashtirilgan gazeta va jurnallar bo‘yicha avtomatik qidiruv imkoniyati paydo bo‘lgach, javob topildi. «Shaxsiy kompyuter» atamasi (asl inglizcha «personal computer») birinchi marta HP9100Astol kalkulyatori reklamasida ishlatilgan. Bu reklama 1964-yil oktabr oyida AQShning turli ixtisoslashgan nashrlarida chop etilgan.

Olivetti Programma 101

Keyingi, 1965-yilda bu atama Italiyaning Programma 101 (1964) kompyuteriga ham nisbatan ishlatilgan. Uni ishlab chiqargan kompaniya — Olivetti.

Oddiy shaxsiy kompyuterning asosiy tarkibiy qismlari: 1 — monitor, 2 — ona plata, 3 — markaziy protsessor, 4 — tezkor xotira, 5 — kengaytirish platalari, 6 — quvvat bloki, 7 — optik disk yuritmasi, 8 — qattiq disk, 9 — kompyuter sichqonchasi, 10 — klaviatura

Keyinchalik bu atama boshqa kompyuterlarga ham qo‘llanila boshlandi. IBM kompaniyasi o‘z mahsulotining rasmiy nomiga qisqartma ingl. PC (« personal computer» iborasining qisqartmasi) ni kiritdi — bu IBM PCshaxsiy kompyuteri bo‘lib, unda markaziy protsessorsifatida Intelmikroprotsessorlari ishlatilgan. (Keyinchalik ushbu mikroprotsessorlar oilasi hamda ular asosida yaratilgan shaxsiy va boshqa kompyuterlar x86nomi bilan mashhur bo‘ldi.) IBM PC arxitekturasiga, ya’ni x86arxitekturasiga ega EHMlar keng tarqalishi bilan 1980-yillarning boshlarida shaxsiy kompyuter deb IBM PC arxitekturasidagi har qanday EHMga aytila boshlandi. Keyingi avlod x86protsessorlari paydo bo‘lib, ularni Intel bilan bir qatorda AMD, Cyrix (hozirgi VIA) kompaniyalari ham ishlab chiqara boshlagach, shuningdek, boshqa arxitekturadagi shaxsiy kompyuter mikroprotsessorlari (xususan, PowerPC) paydo bo‘lgach, bu nom kengroq talqin qilina boshladi. Microsoft Windows hukmronligi sharoitida inglizcha «ingl. PC» qisqartmasi drayverlar tavsifida, videoo‘yinlar hamda operatsion tizimlar reklamasida «Microsoft Windows o‘rnatilgan IBM PC bilan mos kompyuter» ma’nosida ishlatila boshlandi (qarang: Wintel). Shu bilan birga, masalan, rus tilidagi «персональный компьютер» (shaxsiy kompyuter, ShK) va «персональная ЭВМ» (shaxsiy EHM, ShEHM) atamalari faqat x86protsessorli kompyuterni emas, balki har qanday shaxsiy kompyuterni anglatadi.

Tarix

Markazlashgan hisoblash

Birinchi shaxsiy kompyuterlar paydo bo‘lishidan avval kompyuterlarni xarid qilish va ulardan foydalanish juda qimmat bo‘lgan. Shu sababli aksariyat jismoniy shaxslar kompyuterga egalik qila olmagan. Kompyuterlar yirik korporatsiyalar, universitetlar, tadqiqot markazlari hamda davlat (jumladan, harbiy) muassasalarida uchrardi.

Mikroprotsessorlarning paydo bo‘lishi

Shaxsiy kompyuterlarning paydo bo‘lishida 1971-yilda mikroprotsessorningixtiro qilinishi hal qiluvchi rol o‘ynadi. Unda bitta mikrosxemada o‘sha davrdagi katta EHM markaziy protsessorining barcha funksiyalari amalga oshirilgan edi. Birinchi mikroprotsessor — i4004 — Intelkompaniyasi xodimlari tomonidan yaratilgan. 1974-yilda Intel kompaniyasi i8080mikroprotsessorini chiqardi; u chinakam ommalashgan birinchi mikroprotsessorga aylandi.

Konstruktor to‘plamlari va qo‘lda yasalgan kompyuterlar

Shaxsiy kompyuterlarni yaratish 1970-yillarda, ishqibozlar o‘z kompyuterlarini yig‘a boshlagan davrda mumkin bo‘ldi. Ba’zilar buni o‘sha zamonda noodatiy hisoblangan texnik qurilmaga egaligi bilan maqtanish uchungina qilardi. Dastlabki shaxsiy kompyuterlar amalda deyarli qo‘llanilmagan va juda sekin tarqalgan.

Dastlab so‘zlashuv jargonida «mikrokompyuter»atamasining sinonimi sifatida paydo bo‘lgan « shaxsiy kompyuter » atamasining ma’nosiasta-sekin o‘zgarib bordi. Hozirgi kunda «mikrokompyuter» atamasi ham ilk shaxsiy kompyuterlar davridagidan butunlay boshqacha ma’noni anglatadi. Masalan, birinchi avlod shaxsiy kompyuterlarini faqat ehtiyot qismlar to‘plami — yig‘ish jamlanmasi, ba’zan esa shunchaki yig‘ish bo‘yicha oddiy yo‘riqnoma shaklida xarid qilish mumkin edi. Tizimni yig‘ishning o‘zi, dasturlash va sozlash maxsus bilim hamda tajriba, xususan, mashina kodlari yoki assembler tilidaishlash ko‘nikmasini talab qilardi. Biroz vaqt o‘tib, bunday qurilmalar odatiy holga aylangach va moslashtirilgan dasturlar bilan tayyor holda sotila boshlagach, ular uchun quyidagi atama keng qo‘llanila boshlandi: «uy kompyuteri».

1975-yilda dunyoga Altair 8800kompyuteri keldi. U S-100shinasi asosidagi shaxsiy kompyuterlar turkumining boshlovchisi bo‘ldi. Turli kompaniyalar tomonidan tayyor tizim va yig‘ish to‘plami sifatida ishlab chiqarilgan bu kompyuterlar, asosan, i8080 (i8085, z80) turkumidagi protsessorlarga asoslangan edi. Biroq arxitektura xususiyatlari tufayli bunday kompyuterga o‘sha davrdagi deyarli istalgan 8 va 16 bitli protsessorli platani o‘rnatish mumkin bo‘lgan. Ularning ko‘pchiligi CP/Moperatsion tizimida ishlagan. Bu turkumning keyingi kompyuterlari, masalan, Z-100, i8086 protsessoridan foydalangan va IBM PC bilan cheklangan darajada mos bo‘lgan; ba’zida esa unumdorlik va imkoniyatlar jihatidan IBM PCdan ham ustun kelgan. 1985-yilga kelib, S-100 arxitekturasi deyarli butunlay iste’moldan chiqdi.

Dastlabki firmaviy uy shaxsiy kompyuterlari

1973-yildan tadqiqot prototiplari sifatida bir necha ming dona kompyuter ishlab chiqarildi, ularning modeli — Xerox Alto. Xerox Alto — birinchi shaxsiy kompyuter bo‘lib, unda foydalanuvchining grafik interfeysi (GUI) va ish stoli metaforasi qo‘llanilgan.

1976-yilda kompyuter paydo bo‘ldi: Apple I.

1977-yilda birinchi ommaviy shaxsiy kompyuterlar paydo bo‘ldi: Apple II — Apple Computer, TRS-80 — Tandy va Commodore PET — Commodore, bu aholining yalpi kompyuterlashuvi avj olishidan darak berdi.

1981-yil may oyida TT ilmiy-tadqiqot institutida K1801VE1 asosida yakka tartibda foydalanishga mo‘ljallangan «Elektronika NTS-8010» EHM yaratildi. Bu SSSRdagi birinchi shaxsiy kompyuter prototipi bo‘lib, to‘liq mahalliy mikrosxemalar va mahalliy arxitekturaga asoslangan hamda «Elektronika NTS» mahalliy mikro-EHMlar oilasi bilan dasturiy jihatdan mos edi.

1981-yil avgustida IBM kompaniyasi IBM PC kompyuter tizimini (firma model raqami IBM 5150) chiqardi. Olti oylik sotuv rejasi bir oyda bajarildi. IBM PCning mashhurligi uning ochiq arxitekturasibilan bog‘liq edi; bu boshqa kompaniyalarga uni ta’mirlash, texnik xizmat ko‘rsatish hamda periferiya qurilmalariishlab chiqarish imkonini berdi. 1988-yilga kelib 25 million dona IBM bilan mos shaxsiy kompyuterishlab chiqarildi, biroq shundan 15 milliondan sal ko‘prog‘ini IBMning o‘zi ishlab chiqargan edi.

1983-yilda Apple kompaniyasi Apple Lisakompyuterini chiqardi. Bu sichqonchadan foydalanadigan, intuitiv tushunarli grafik foydalanuvchi interfeysiga ega birinchi shaxsiy kompyuter edi (GUI).

1983-yil yanvarida Time jurnali shaxsiy kompyuterni «Yil mashinasi» deb atadi. Jurnal taxminiga ko‘ra, XX asr oxiriga kelib dunyoda 80 million shaxsiy kompyuter bo‘lishi kerak edi. Ammo bashorat deyarli ikki barobar xato bo‘lib chiqdi: 2000-yilda dunyoda 140 million shaxsiy kompyuter ishlatilayotgan edi.

Macintosh

Yanvar oyida, 1983-yilda erkin sotuvga chiqarilgan, foydalanuvchining grafik interfeysiga (GUI) ega birinchi shaxsiy kompyuter — Apple Lisaommaga taqdim etildi. Biroq yuqori narx va ayrim boshqa xususiyatlar sababli kompyuterning muvaffaqiyati cheklangan bo‘ldi. Bir yil o‘tib, 1984-yil yanvarida Apple Macintoshsotuvi boshlandi. U GUIga ega chinakam ommaviy birinchi shaxsiy kompyuterga aylandi. IBM PC kompyuterlari ofis kompyuterlari sohasida hukmronlik qilgan; bu sohada ularning savdosi qiyoslab bo‘lmas darajada yuqori bo‘lib, 1995-yilgacha davom etgan.

Windows va Apple o‘rtasidagi mojaro

Grafik interfeysga ega Windows ham xuddi Mac OSsingari GUI sohasidagi PARCishlanmalari kuchli ta’sirida, ammo keyinroq yaratilgan. Shu sababli 1994-yildan boshlab Microsoft kompaniyasiga bir nechta sud da’volari kiritildi, ularni[ingl.] Apple Computer Inc. taqdim etgan. Qo‘shimcha sabablar orasida «nihoyatda muvaffaqiyatli Start» Windows 95 va 90-yillar o‘rtasida Apple kompaniyasining moliyaviy muvaffaqiyatsizliklari ham bor edi.

1997-yilda mojaro suddan tashqari tartibda hal qilindi, — Bill Geyts Apple kompaniyasiga sarmoya kiritdi, Apple esa Microsoftga qarshi sud da’volaridan voz kechdi. Microsoft Windows 95 ning paydo bo‘lishi IBM PC bilan mos kompyuterlarga ilgari Macintosh va X Windowtizimiga ega UNIX kompyuterlarida mavjud bo‘lgan interfeys imkoniyatlarini qo‘shdi, shu bilan birga buyruqlar satri va ko‘p vazifalilik kabi o‘z afzalliklarini saqlab qoldi. Buyruqlar satridan to‘liq foydalanish imkoniyati UNIX kompyuterlarida ham X Windowbilan saqlanib qolgan edi. Microsoft Windows 95 da esa ko‘plab tizim boshqaruvi amallarini faqat grafik interfeys orqali bajarish mumkin edi. Hozirda multimedia imkoniyatlari har bir xonadonda, istalgan dasturiy-apparat platformasida mavjud.

Linux

GNU/Linux tizimi GNU loyihasi dasturlari va boshqa loyihalarni 1991-yilda paydo bo‘lgan Linux yadrosibilan birlashtirish natijasida, avvalo, BSD UNIX va qator yopiq kodli UNIX tizimlariga muqobil sifatida yuzaga keldi. Biroq GNU boshidanoq shaxsiy kompyuterlarda foydalanish uchun ham ishlab chiqilgan. Natijada, masalan, shaxsiy kompyuterlarda BSD UNIX ishlatgan ko‘plab universitet muassasalari GNU/Linux ga o‘ta boshladi. Bunda Linux BSD UNIX afzalliklarini (xususan, ochiq manba kodini) saqlagan holda shaxsiy kompyuterlarda yaxshiroq ishlagani va har qanday UNIXga o‘xshash operatsion tizimsingari grafik interfeysni, o‘sha davrda ishlatilgan GUI — X Window tizimini ham qo‘llab-quvvatlagan.

O‘sha davrda apparat ta’minoti va multimedianing yetarli darajada qo‘llab-quvvatlanmagani, foydalanuvchidan yuqori malaka talab qilinishi, o‘yinlarning kamligi va nisbatan sodda bo‘lishi Linuxning oddiy uy kompyuterlari orasida tarqalishiga to‘sqinlik qildi. Bu bozorda deyarli faqat Mac va Windows hukmronlik qilgan.

Ammo 1990-yillarning ikkinchi yarmidayoq vaziyat o‘zgara boshladi: tobora ko‘proq sifatli va funksional ochiq kodli o‘yinlar (boshqa operatsion tizimlardan ko‘chirilganlari ham, bevosita Linux uchun yaratilganlari ham), multimedia dasturlari, ofis paketlari, audio va video muharrirlari, audio va video pleyerlar, tasvirlarni qayta ishlash vositalari, 2D va 3D grafika muharrirlari, yordamchi dasturlar va boshqalar paydo bo‘ldi. Linuxda uy kompyuterlari apparat ta’minoti va periferiya qurilmalarini qo‘llab-quvvatlash muammolari (ayrim istisnolardan tashqari) hal qilindi. Hozirda Linux shaxsiy kompyuterlarga mo‘ljallangan operatsion tizimlar orasida o‘zi uchun yaratilgan turli dasturlar soni bo‘yicha rekordchi hisoblanadi.

Hozir Linux professional kompyuter uskunalari, jumladan, professional videoadapterlar va boshqa professional multimedia jihozlarini ham samarali qo‘llab-quvvatlaydi.

Linux uchun yaratilgan dasturlarning mutlaq ko‘pchiligi bepul va ochiq kodlidir. Bundan faqat ayrim yopiq kodli professional dasturlarning Linux versiyalari (Maya, CATIA, NX, Autodesk 3ds Max (2013-yilgi versiyadan boshlab) va boshqalar) hamda ayrim yopiq kodli o‘yinlar mustasno (masalan, Doom III yoki Cities: Skylines).

Linux distributivini LiveCDorqali kompyuterning qattiq diskiga o‘rnatmasdan va undagi mavjud operatsion tizimni (masalan, boshqa Linux distributivi yoki Windows/Mac OS) o‘chirmasdan ishga tushirish imkoniyati tufayliLinuxning LiveCD distributivini o‘rnatish haqida qaror qabul qilishdan avval sinab ko‘rish mumkin bo‘ldi. Linuxning ko‘plab LiveCD to‘plamlari keng turdagi kompyuter uskunalarini qo‘llab-quvvatlaydi va boy amaliy dasturlar jamlanmasini o‘z ichiga oladi. Masalan, Linuxni LiveCD orqali ishga tushirib, video ko‘rish, musiqa tinglash, internetdan foydalanish, turli ofis hujjatlarini (matnlar, taqdimotlar, jadvallar va boshqalar) qayta ishlash, hatto o‘yin o‘ynash mumkin.

Odatda, bitta shaxsiy kompyuterdan bir ish seansi davomida faqat bitta foydalanuvchi foydalanadi. Ya’ni bir nechta foydalanuvchi (masalan, bir oiladagi kishilar) bitta shaxsiy kompyuterdan faqat navbat bilan, kompyuter vaqtini taqsimlab foydalanishi mumkin. Vazifasiga muvofiq, shaxsiy kompyuter eng ko‘p ishlatiladigan amaliy dasturiy ta’minot, xususan, quyidagilarning ishlashini ta’minlaydi: matn protsessorlari, veb-brauzerlar, elektron pochta dasturlari, messenjerlar, multimediadasturlari, kompyuter o‘yinlari, grafik dasturlar, dasturiy ta’minot yaratish muhitlari va hokazo. Odamlar bilan o‘zaro ishlashni osonlashtirish uchun bunday dasturlar qulay grafik interfeys bilan jihozlanadi.

Butun dunyo bo‘yicha sotuvlar

Tahliliy kompaniya IDCma’lumotlariga ko‘ra, 2005-yilda dunyo bo‘yicha shaxsiy kompyuterlar yetkazib berilishi 202,7 million donani tashkil etdi (15,8 % o‘sish — 2004-yil bilan taqqoslaganda).

2007-yilda, IDC ma’lumotlariga ko‘ra, dunyoda 269 million dona shaxsiy kompyuter sotildi (o‘tgan yilga nisbatan 14,3 % o‘sish). Shaxsiy kompyuterlar savdosida Hewlett-Packard kompaniyasi yetakchi bo‘ldi (barcha yetkazib berishlarning taxminan 18,2 %).

2008-yilda dunyo bo‘yicha 291 million shaxsiy kompyuter sotildi.

2009-yilda dunyo bo‘yicha shaxsiy kompyuter yetkazib berish hajmi 308,3 million donani tashkil etdi.

Gartner ma’lumotlariga ko‘ra, 2013-yilning ikkinchi choragida 76 million dona shaxsiy kompyuter sotilgan; bu 2012-yilning ikkinchi choragiga nisbatan 10,9 % kam. Shaxsiy kompyuterlar savdosining dunyo miqyosidagi pasayishi bir necha chorakdan beri davom etmoqda va tarixdagi eng uzoq davom etgan pasayish hisoblanadi. Bu arzon planshet kompyuterlarining ommalashib borishi bilan bog‘lanadi.

IDC tahliliy kompaniyasining 2016-yil yanvaridagi ma’lumotlariga ko‘ra, uy shaxsiy kompyuterlari savdosi 2015-yilda 2007-yildan beri eng past darajaga tushdi. 2015-yilda butun dunyodagi do‘konlarga 276 million dona shaxsiy kompyuter yetkazib berildi; bu 2014-yilga nisbatan 10,4 foiz kam.

Elektronika MS 1504

Sovet va Rossiya shaxsiy EHMlari

SSSRda shaxsiy elektron hisoblash mashinalari (ShEHM) ishlab chiqilishi 70-yillardaboshlandi. Bu sohada jiddiy yutuqlarga erishildi: masalan, dunyodagi birinchi 16 razryadli maishiy kompyuter «Elektronika NTS-8010» Zelenograddagi Aniq texnologiyalar ilmiy-tadqiqot institutida (NIITT, hozirgi «Angstrem» aksiyadorlik jamiyati) ishlab chiqilgan. Bosh konstruktor — V. L. Dshxunyan. Bu kompyuter «Elektronika NTS-80T» (K1801VE1 katta integral sxemasi) nomli 16 razryadli, o‘ziga xos arxitekturaga ega bir kristalli mikro-EHM va «Elektronika NTS» buyruqlar tizimiga asoslangan bo‘lib, 8 MGts takt chastotasida ishlagan. Bir necha o‘zgartirishdan so‘ng, PDP-11 bilan mos arxitekturali maishiy kompyuter 1983-yilda «Elektronika BK-0010» nomi bilan ishlab chiqilib, «Eksiton» zavodida (Moskva viloyati, Pavlovskiy Posad shahri) ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yildi. NIITTning bosh konstruktori — A. N. Polosin, «Eksiton» zavodining bosh konstruktori — S. M. Kosenkov. Bu dunyoda sanoat miqyosida ishlab chiqarilgan birinchi 16 razryadli maishiy kompyuter edi. O‘sha davrdagi ko‘plab xorijiy uy kompyuterlari 8 razryadli mikroprotsessorlar asosida ishlab chiqarilgan, jumladan: Zilog Z80 va MOS Technology 6502 va ularning analoglari; takt chastotasi 1-4 MGts bo‘lgan.

80-yillarda quyidagi shaxsiy kompyuterlar yaratilib, ishlab chiqarishga joriy etildi: «Agat», BK-0010, «Korvet», «Elektronika MS 0511» (UKNTS), «Elektronika MS0585», «Vektor-06TS», PK8000, «Lvov PK-01» va boshqa ko‘plab modellar. 90-yillarning boshlarida ZX Spectrumbilan mos o‘nlab mahalliy modellarni ommaviy ishlab chiqarish boshlandi. Ular 90-yillarning birinchi yarmida Rossiya va sobiq SSSRning boshqa respublikalarida uy kompyuterlarining asosiy standartiga aylandi. 80-yillarning o‘rtalaridan oxirigacha ES ShEHM, «Poisk», «Assistentva boshqa IBM PCbilan mos kompyuterlar ham ishlab chiqarilgan. Raqamli shaxsiy kompyuterlardan tashqari, maxsus vazifalar uchun analog shaxsiy kompyuterlar ham ishlab chiqarilgan.

Rossiya Federatsiyasida shaxsiy kompyuterlar asosan import qilingan butlovchi qismlardan yig‘iladi. Ishlab chiqaruvchilar: RoverComputers, ilgari Kvant, KM va boshqalar. Protsessorlar va boshqa elektron komponentlar harbiy hamda boshqa maxsus davlat ehtiyojlari uchun ishlab chiqariladi, ammo bu sohada ham importning ulushi sezilarli. Rossiyaning mashhur savdo tarmoqlari o‘z brendlari ostida sotadigan shaxsiy kompyuterlar va smartfonlar, jumladan ularni yig‘ish jarayoni ham, xorijda amalga oshiriladi.

Dastlabki shaxsiy kompyuterlar (umuman olganda, ilk kompyuterlarning barchasi kabi) statsionar bo‘lgan. Ular tizim bloki, monitor va klaviatura singari konstruktiv jihatdan alohida tugallangan qismlar — modullardan iborat bo‘lib, interfeys kabellari yordamida tizim blokiga ulangan. Bu shaxsiy kompyuterni alohida qismlardan yig‘ish sxemasiga misol bo‘ladi. Keyinchalik tizim bloki, monitor va ko‘pincha boshqa qurilmalar (tovush tizimi, veb-kamera, mikrofon) konstruktiv jihatdan bitta qurilmaga birlashtirilgan statsionar monoblok kompyuterlar ham keng tarqaldi. Ularga sichqoncha, klaviatura va boshqa periferiya qurilmalari ulanadi.

Alohida qismlardan tuzilgan sxema

Monoblokli tuzilishdan farqli ravishda, alohida qismlardan tuzilgan sxemada shaxsiy kompyuter tizim bloki hamda turli tashqi, ya’ni alohida konstruktiv qurilmalardan iborat bo‘ladi. Ular tizim blokiga standart interfeyslar (masalan, USB, D-Sub, DVI, FireWire, HDMI, Thunderbolt, Bluetooth) orqali tashqaridan ulanadi. Bunday qurilmalarga quyidagilar kiradi:

Tarixan shaxsiy kompyuterning bunday tuzilishi birinchi bo‘lib paydo bo‘lgan. U hozir ham statsionar shaxsiy kompyuterlarning eng keng tarqalgan tuzilishi hisoblanadi. Masalan, professional ish stansiyalarining aksariyati aynan shu sxema asosida yaratiladi.

Alohida qismlardan iborat sxemaning asosiy afzalligi — kengaytirish va yangilashning nisbatan osonligidir. Ya’ni istalgan vaqtda kompyuterning har qanday tarkibiy qismini (masalan, monitorni) ortiqcha qiyinchiliksiz almashtirish mumkin. Buning salbiy tomoni esa tashishning noqulayligi va qurilmaning nisbatan katta hajmdaligidir. Shuning uchun bunday sxema shaxsiy kompyuterga qo‘yiladigan eng muhim talab yuqori unumdorlik, kengaytirishning osonligi va soddaligi bo‘lgan hollarda tanlanadi.

Alohida qismlardan tuzilgan statsionar shaxsiy kompyuterning funksional yadrosi tizim blokidir.

Ilgari tizim blokining ikki xil konstruktiv joylashuvi eng keng tarqalgan edi:

  • desktop — tizim blokining gorizontal konstruktiv joylashuvi; uning ustiga monitorni qo‘yish mumkin;
  • tower — tizim blokining vertikal, «minorasimon» konstruktiv joylashuvi.

Bundan tashqari, stoykaga o‘rnatiladigan («rek» deb ataluvchi, inglizcha rackso‘zidan) tizim bloklari asosidagi kompyuterlar ham ommalashgan. Bunday tizim bloki maxsus stoykaga o‘rnatilib, stoyka esa kompyuter stolida joylashishi mumkin..

Desktop

Desktop (so‘zma-so‘z «stol usti kompyuteri») — shunday form-faktorgaega statsionar kompyuterki, uni uy yoki ofisda stol ustiga qo‘yish qulay (desktop atamasi ingl. desktop — «ish yuzasi (yozuv stoli)» so‘zidan olingan). Ilgari bunday tizim bloklari odatda enli bo‘lib, ularning ustiga elektron-nur trubkali monitorni.

qo‘yish uchun yetarli joy bo‘lgan. Desktoplar asosan yirik brend kompaniyalar tomonidan ishlab chiqarilgan. Ko‘plab firmalar yupqa desktoplar — slim-desktop modellarini ham chiqaradi. Yupqa desktop klassik «qalin» desktopga qaraganda ergonomikroq, chunki uning ustidagi monitorning balandligiga deyarli ta’sir qilmaydi. Bundan tashqari, zamonaviy suyuq kristalli monitorlar nisbatan yengil bo‘lib, desktopdan talab qilinadigan yuk ko‘tarish qobiliyatini ancha kamaytiradi.

Tower

«Minorasimon» tizim bloki — Tower («minora») turidagi tizim bloki baland bo‘lsa-da, stol ustida kam joy egallaydi va monitorning chap yoki o‘ng tomoniga qo‘yiladi. Bundan tashqari, monitor bevosita stolga qo‘yilgani uchun pastroqda turadi va foydalanuvchi boshini yuqoriga ko‘tarishga majbur bo‘lmaydi. Albatta, stul balandligini sozlash mumkin bo‘lsa, muammo yo‘q. Lekin bu har doim ham mavjud emas. (Hozir balandligi sozlanadigan taglikka o‘rnatilgan suyuq kristalli monitorlar stul balandligini ham sozlash bilan birga qulaylik muammosini uzil-kesil hal qiladi. Taglik stolning o‘ziga ham biriktirilgan bo‘lishi mumkin.) Tarkibiy qismlarning o‘lchami va massasi kichraygani sababli «minorasimon» tizim bloklarini ham kichraytirish imkoni tug‘ildi. Natijada dastlab mini-tower tizim bloklari paydo bo‘ldi. Mini-tower («kichik minora») tizim bloklari tez orada eng keng tarqalgan stol usti tizim bloklariga aylandi, chunki:

  • ular stol ustida kam joy egallaydi va monitorning yoniga o‘rnatilishi mumkin;
  • ishlab chiqarish nisbatan arzon: «kichik minoralar»ga (umuman, «minoralarga» ham) monitor, ayniqsa, elektron-nur trubkali monitorning).

og‘irligini ko‘taradigan mustahkamlangan konstruksiya kerak emas. 1990-yillarning ikkinchi yarmidan ko‘plab kompyuter qismlari yana kattalasha boshladi va vaqt o‘tishi bilan mini-tower korpusi ular uchun torlik qildi. Natijada hozir eng ommaviy stol usti tizim bloki middle-tower hisoblanadi. Boshqa tomondan, zamonaviy kompyuter stollarining ko‘pchiligida stol ostida tizim blokini joylashtirish uchun maxsus joy bor, shuning uchun uni stol yuzasiga qo‘yish shart emas.

Biroq nisbatan kam quvvatli shaxsiy kompyuterlar (katta hisoblash quvvati talab qilinmaydigan soha) segmentida qismlarni kichraytirish davom etdi va tizim bloki qismlarining qayta joylashtirilishi bilan birga slim-tower («yupqa minora») turini yuzaga keltirdi. Hozir «yupqa minora» minora turidagi eng keng tarqalgan ixcham tizim bloki hisoblanadi. Bundan tashqari, zamonaviy «yupqa minoralar» balandlik jihatidan ham «kichik minoralar»dan pastroq.

Monoblok

Statsionar shaxsiy kompyuterning tizim bloki, monitor va hozirda mikrofon, karnaylar hamda veb-kamera konstruktiv jihatdan bitta qurilmaga birlashtirilgan ko‘rinishi monoblok deb ataladi. Monoblok kompyuter ergonomikroq (juda kam joy egallaydi) va estetik jihatdan jozibaliroq. Shuningdek, uni qismlarga ajratilgan sxemadagi statsionar shaxsiy kompyuterga qaraganda ko‘chirish osonroq. Boshqa tomondan, monoblokni kengaytirish qiyinroq; jumladan, uni mustaqil texnik yangilash va ta’mirlash ham murakkab. Masalan, monoblok mikrofoni buzilsa, uni ishlaydigan mikrofonga almashtirish ko‘pincha faqat servis markazida mumkin bo‘ladi.

Mobil (olib yuriladigan) shaxsiy kompyuterlar

Noutbuklar

Acer Aspire 8920

Barcha zarur tarkibiy qismlari (jumladan, monitori) odatda kitob singari bukiladigan kichik korpusga joylashtirilgan ixcham kompyuterlar (bu turdagi kompyuterlarning eng keng tarqalgan nomi ham shundan kelib chiqqan). Ular yo‘lda va kichik bo‘sh joyda ishlashga moslashtirilgan. Kichik o‘lchamlarga erishish uchun ularda maxsus texnologiyalar qo‘llaniladi:

  • maxsus ishlab chiqilgan ixtisoslashgan mikrosxemalar (ASIC), o‘lchami kichraytirilgan tezkor xotira va qattiq disklar;
  • ko‘pincha raqamlar bloki bo‘lmagan ixcham klaviatura;
  • tashqi quvvat bloklari, tashqi qurilmalarni ulash uchun eng kam miqdordagi interfeys ulagichlari.

Odatda simli va simsiz tarmoqlarga ulanish uchun rivojlangan imkoniyatlar, o‘rnatilgan multimedia uskunalari (dinamiklar, ko‘pincha mikrofon va veb-kamera ham) mavjud bo‘ladi. So‘nggi vaqtlarda noutbuklarning hisoblash quvvati va funksional imkoniyatlari statsionar kompyuterlarnikidan uncha qolishmaydi, ba’zan esa ulardan oshib ketadi. Juda ixcham modellar ichki CD/DVD yuritmasi bilan jihozlanmaydi. (Ammo har qanday noutbukka tashqi optik disk yuritmasini ulash mumkin.)

Noutbukka tashqi klaviatura, sichqoncha, monitor, karnaylar, modemlar, o‘yin qurilmalari va boshqa tashqi qurilmalarni ulab, uni stol usti kompyuteriga aylantirish mumkin. Buni avvalgidek noutbukni maxsus dok-stansiyaga joylash yoki qurilmalarni bevosita ulash orqali amalga oshirish mumkin (zamonaviy noutbuklar, ayniqsa, ish stansiyasi sifatida statsionar kompyuter o‘rnini bosishga mo‘ljallangan modellar bunga imkon beradi).

Ko‘plab zamonaviy noutbuklar sensorli ekranli monitorlar bilan jihozlanadi.

Planshet kompyuterlar

Toshiba 3500 planshet-noutbuki

Noutbuklarga o‘xshaydi, ammo sensorli, ya’ni teginishga sezgir ekranga ega va o‘rnatilgan mexanik klaviaturasi bo‘lmaydi. Matn kiritish va boshqarish ekran interfeysi orqali amalga oshiriladi; u ko‘pincha barmoq bilan boshqarishga moslab maxsus takomillashtirilgan. Ayrim modellar ekranga qo‘lda yozilgan matnni taniy oladi.

Ko‘pincha korpus noutbuk singari ochilmaydi, ekran esa uning old yuzasida joylashadi. Korpusi turli usullarda ochilib (masalan, slayder kabi), ichkaridagi klaviaturaga kirish imkonini beradigan yoki ajratib olinadigan klaviatura bilan jihozlangan kombinatsiyalangan modellar ham mavjud.

Hisoblash quvvati jihatidan planshet kompyuterlar statsionar kompyuterlar va noutbuklardan ortda qoladi. Sababi, tashqi quvvat manbaisiz uzoq ishlashi uchun energiya tejovchi qismlardan foydalanishga va buning evaziga unumdorlikdan voz kechishga to‘g‘ri keladi.

Cho‘ntak shaxsiy kompyuterlari (PDA)

Acer N10 cho‘ntak kompyuteri

Cho‘ntakka sig‘adigan o‘ta ixcham shaxsiy kompyuterlar. Ular, odatda, o‘lchami va aniqligi kichik bo‘lgan, barmoq yoki maxsus ko‘rsatkich tayoqcha — stilusbilan bosishga sezgir ekran orqali boshqariladi; klaviatura va sichqoncha bo‘lmaydi. Biroq ayrim modellar[[aniqlashtirish kerak]] kichik o‘rnatilgan yoki korpusdan surib chiqariladigan klaviaturaga ega. Bunday qurilmalar 2000-yillarning boshlarida ommabop bo‘lgan.

Zamonaviy modellarda ekran aniqligini imkon qadar yuqori qilishga intilishadi; o‘rtacha qiymat taxminan 800×480.

Bunday qurilmalarda juda kam quvvat sarflaydigan protsessorlar va kichik sig‘imli flesh-xotira qurilmalari ishlatiladi. Shu sababli ularning hisoblash quvvatini boshqa shaxsiy kompyuterlar (ayniqsa, statsionar kompyuterlar) bilan taqqoslab bo‘lmaydi. Shunga qaramay, ular shaxsiy kompyuterning barcha xususiyatlariga ega: protsessor, xotira qurilmasi, tezkor xotira, monitor, operatsion tizim, amaliy dasturlar va hatto o‘yinlar; shuningdek, yakka tartibda foydalanishga mo‘ljallangan.

Mobil telefon funksiyalariga ega cho‘ntak kompyuterlari «kommunikatorlar»deb atalgan. Hozir bunday qurilmalar smartfonlar deb ataladi va an’anaviy cho‘ntak kompyuterlarining ommabopligi pasaygani (jumladan, zamonaviy smartfonlardan narx va funksionallik nisbatida yutqazgani) sababli odatda qurilmalarning alohida ixtisoslashgan turkumi sifatida qaraladi. Ichki aloqa moduli nafaqat qo‘ng‘iroq qilish, balki mos standartdagi uyali aloqa mavjud bo‘lgan istalgan joyda internetga ulanish imkonini beradi (GSM/GPRS/3G, CDMA ; zamonaviy smartfonlarda, shuningdek, 4G).

Shaxsiy kompyuterlarning noodatiy konstruksiyalari

Barebone (barebon)

Barebone formatidagi kompyuter

Barebone — foydalanuvchi muayyan vazifalarni (odatda multimedia stansiyasi sifatida) bajarish uchun o‘zi yig‘adigan kompyuterlar. Ular sotuvga korpus, ona plata va sovitish tizimidan iborat «skelet» asos («shassi») ko‘rinishida chiqariladi. Ona platada odatda ichki audio va videokontrollerlar mavjud bo‘ladi. Konfiguratsiyani va shunga muvofiq disk qurilmalari, xotira, periferiya hamda boshqa qurilmalar (TV-tyuner, qo‘shimcha videokarta va hokazo) kabi qismlarni tanlash foydalanuvchining ixtiyoriga qoladi. Ko‘pincha statsionar barebonlarning korpusi pastroq va ichki hajmi kichikroq bo‘ladi, shuningdek, ularning sovitish tizimi takomillashtirilgan va kam shovqin chiqaradi.

Barebone-noutbuklar — noutbuklar uchun barebone asoslari — statsionar barebonlar bilan bir xil xususiyatlarga ega. Biroq bir farq bor: barebone-noutbuklar korpusi konstruksiya jihatidan oddiy tayyor noutbuk korpusidan farq qilmaydi. Natijada statsionar barebonlarga xos cheklovlar yo‘qoladi, albatta, noutbuk qismlarining xususiyatlarini hisobga olgan holda.

Himoyalangan shaxsiy kompyuterlar

Bir qator kompaniyalar qattiq tebranish, zarba, kuchli changlanish va namlik, vandalizm kabi agressiv ekspluatatsiya omillariga chidamli kompyuterlar ishlab chiqaradi. Oddiy shaxsiy kompyuterlar bunday sharoitda tez ishdan chiqishi mumkin. Odatda bunday kompyuterlar noutbuklar va monobloklar shaklida bo‘lib, oddiy kompyuterlarga qaraganda og‘irroq va kattaroq. Ularning narxi ham ancha yuqori. Bunday kompyuterlarning qo‘llanish sohalaridan biri harbiy ishlar (masalan, dala shtablarida foydalanish).

Sanoat shaxsiy kompyuterlari

Sanoat avtomatlashtirish vazifalarini bajarish uchun mo‘ljallangan. Turli zararli tashqi ta’sirlarga chidamliligi, mahsulotning uzoqroq ishlash davri va sanoat tarmoqlariga ulanish imkoniyati bilan farqlanadi (PROFINET, Profibus).

Shovqinsiz shaxsiy kompyuter

Zonbu shovqinsiz kompyuteri

Turarjoy xonalarida foydalanish uchun juda kam shovqin chiqaradigan yoki butunlay shovqinsiz ishlaydigan shaxsiy kompyuterlar qo‘llaniladi. Bunday modellarni doimo yoqilgan holda qoldirish mumkin. Bu bir qator afzalliklar beradi: yuklanish davri bo‘lmaydi, kompyuter har doim ishga tayyor turadi va foydalanuvchining yangi elektron xatlari yoki tezkor xabarlarini uzluksiz tekshira oladi. Umuman olganda, doim yoqilgan shaxsiy kompyuter bir qator maxsus vazifalarni bajarishi mumkin:

  • multimedia stansiyasi bo‘lib xizmat qilish (video va audio yozuvlar, internet radiosini ijro etish);
  • videomagnitofon vazifasini bajarish: televideniye yoki radio eshittirishlarini keyinroq qulay vaqtda ko‘rish yoki tinglash uchun yozib olish;
  • shuningdek, P2Pmijozi sifatida ishlash (boshqa kompyuterlar bilan avtomatik ravishda fayl almashish);
  • uy yoki hatto internet-server;
  • tegishli datchiklar yoki foto- va videokameralar (veb-kamera).

) orqali haroratni yoki biror kishining mavjudligini kuzatish. Shaxsiy kompyuterni shovqinsiz qilish uchun bir nechta texnologiyalar qo‘llaniladi:

  • ventilyatorsiz sovitish tizimlari:
    • suyuqlikli sovitish (suyuqlikni passiv sovitiladigan katta radiatorga uzatish bilan);
    • issiqlik quvurlaridan foydalanish (barcha issiqlik energiyasini issiqlik quvurlari orqali mis yoki aluminiydan yasalgan korpus yuzasiga uzatish);
    • juda katta radiatorlardan foydalanish (ko‘pincha issiqlik quvurlari bilan);
    • barcha elektron qismlarni suyuqdielektrik
    • solingan idishga botirish; freonli sovitish (tegishli elektronika va izolyatsiyaga ega mini-sovitkich ishlatiladi. Har doim ham «jim» emas. Masalan, Vapo-chill);
    • suyuq azot (faqat qisqa muddatga mo‘ljallangan, uzoq ishlatish uchun mos emas; odatda «tezlatish» uchun ishlatiladi, biroq shovqinsiz);
  • maxsus shakldagi parraklarga ega, kam shovqinli ventilyatorlar;
  • protsessorlar, ular kam quvvatli bo‘lgani sababli faol sovitishni talab qilmaydi (ammo bu har doim maqbul yechim emas);
  • kam shovqin chiqaradigan qattiq disklarva ularni shovqinni yutuvchi mahkamlagichlarga o‘rnatish;
  • qattiq disklarni SSD xotira qurilmalari yoki masofaviy disk massivlariga almashtirish;
  • shovqinsiz (noiseless) quvvat blokini o‘rnatish.

Zamonaviy shaxsiy kompyuterlarning aksariyati yuklama kam bo‘lganda energiya sarfi va shovqin darajasini pasaytira oladi. Biroq doimiy jim ishlash uchun yuqorida keltirilgan maxsus texnologiyalar zarur.

Ixcham shaxsiy kompyuterlar

Ayrim kompaniyalar odatiy o‘lchamdan ancha kichik shaxsiy kompyuterlarni taklif etadi. Bunday modellar ish joyi yoki uyda kamroq joy egallaydi, interyerga osonroq moslashadi, ko‘pincha oddiy kompyuterlardan chiroyliroq va jimroq bo‘ladi. Maxsus korpus va ona plata modellarini tanlash orqali ko‘pchilik foydalanuvchilar ixcham kompyuterni o‘zi yig‘a oladi.

Nettop Intel NUC

Dastlabki ixcham kompyuterlardan ba’zilari Macintosh modellari bo‘lib, 1984-yildapaydo bo‘lgan. Ular monoblokedi: tizim qismlari monitorbilan bitta korpusga joylashtirilgan. Keyinchalik bu g‘oya eMac va iMac modellarida, so‘ng esa Mac Mini.

modelida davom ettirildi. Shu bilan birga, kichraytirish texnologiyalari yupqa mijozlarmisolida sinovdan o‘tkazildi. Ular odatda o‘lchami va og‘irligi jihatidan kichik, ammo to‘laqonli shaxsiy kompyuter hisoblanadi. (Yupqa mijoz aslida «aqlli» terminal bo‘lib, masalan, yetarli quvvatli shaxsiy kompyuterni ko‘p foydalanuvchili kompyuterga aylantirishga imkon beradi. Ammo yupqa mijozlar ko‘pincha server bilan birga ishlatiladi.)

Tobora rivojlanayotgan GNU/Linux va boshqa ochiq kodli dasturiy ta’minot tufayli ayrim firmalar ixcham shaxsiy kompyuterlar (Linutop) yoki ular asosidagi majmualarni (Zonbu).

) taklif qila boshladi. Kichik o‘lchamli va ishlab chiqarilishi arzon shaxsiy kompyuterlar bo‘yicha bir-biri bilan raqobat qiluvchi bir nechta loyiha mavjud. Ularning ayrimlari rivojlanayotgan mamlakatlar uchun mo‘ljallangan: OLPC, VIA pc-1 Initiative, Classmate PC, Asus Eee PC va boshqalar. Biroq arzonlashtirish va kichraytirish to‘liq o‘lchamli shaxsiy kompyuterlarga qaraganda hisoblash quvvatining sezilarli darajada past bo‘lishi evaziga erishilgan.

Shaxsiy kompyuter o‘lchamini kichraytiruvchi texnologiyalar:

  • kichik formatli ona plata (mini-ITX va boshqalar);
  • kichik korpus;
  • disk tirqishi orqali yuklanadigan ichki CD/DVD disk yuritmalari yoki bunday yuritmalarning umuman bo‘lmasligi;
  • qattiq disk va DVD/CD yuritmalari uchun bo‘linmalarning kamroq, ko‘pincha bittagina bo‘lishi;
  • USB, audio va boshqa ulagichlarning kamroq bo‘lishi;
  • ichki quvvat bloklari va qurilmalar (masalan, CD/DVD yuritmalari) o‘rniga tashqi qurilmalardan foydalanish.

Mikro (o‘ta ixcham) shaxsiy kompyuterlar

Raspberry Pi

Hozirda hatto «quticha-kompyuterlar» (masalan, Raspberry (mikrokompyuter)) va fleshka shaklidagi kompyuterlar ham mavjud.

Hakintosh

Hakintosh (ingl. hackintosh, quyidagi so‘zlardan: xaker yoki xak va Makintosh) — ishqiboz tomonidan yig‘ilgan va Mac OS Xoperatsion tizimining Apple ishlab chiqarmagan kompyuterda ishlashi uchun o‘zgartirilgan, « OSx86» deb ataluvchi variantida ishlay oladigan shaxsiy kompyuter. Ya’ni u Applekompyuterining arzonroq muqobilidir. Zamonaviy Makintosh kompyuterlari Intel protsessorlari va boshqa standart qismlarga mo‘ljallanganligi sababli, nazariy jihatdan Mac OS X ni ana shu protsessorlarga ega har qanday shaxsiy kompyuterda ishga tushirish mumkin. Amalda esa faqat Makintosh kompyuterlarida uchraydigan cheklangan apparat konfiguratsiyalari qo‘llab-quvvatlanadi; shu bois «hakintosh» shulardan birini takrorlashi kerak. Boshqa tomondan, Mac OS X aynan Makintosh uchun yaratilgan va eng to‘g‘ri hamda yuqori unum bilan faqat shu kompyuterda ishlaydi. Bundan tashqari, Mac OS X ning qonuniy tarqatiladigan versiyasida uni begona apparatda ishlatishga yo‘l qo‘ymaydigan cheklovlar mavjud. Shu sababli «hakintosh»da bu cheklovlarsiz eski xizmat versiyasi, buzib o‘zgartirilgan yangiroq versiya yoki tizim tekshiradigan Makintosh identifikatsiya belgilariga taqlid qiluvchi maxsus dasturiy vositalar qo‘llaniladi. Mac OS X ni Apple ishlab chiqarmagan kompyuterlarga o‘rnatish ham ushbu operatsion tizim litsenziyasini buzish hisoblanadi.

Shaxsiy server

Har qanday server, agar undan muayyan kishi shaxsiy server yoki shaxsiy kompyuter sifatida foydalansa, shu belgilariga ko‘ra shaxsiy kompyuterlarning kichik turkumi deb ham qaralishi mumkin. Ammo konstruktiv jihatdan bunday server, har qanday server kabi, istalgan ko‘rinishda bo‘lishi mumkin. Jumladan, stoykaga o‘rnatiladigan server ham bo‘lishi mumkin.

Shaxsiy ish stansiyasi

Konstruktiv jihatdan shaxsiy, ya’ni bir foydalanuvchili ish stansiyasi sifatida ishlatiladigan istalgan kompyuter faqat shu xususiyatiga ko‘ra shaxsiy kompyuter deb tan olinishi mumkin. Ya’ni u tuzilishi jihatidan hatto superkompyuterbo‘lishi ham mumkin, ammo shaxsiy ish stansiyasi sifatida ishlatilsa, shaxsiy kompyuter hisoblanadi.

Adabiyotlar

Havolalar