Messenjer nima

Smartfonda WhatsApp messenjeri orqali yozishmaga misol

Tezkor xabar almashish (ingl. Instant messaging, IM) — sinxron kompyuter vositasidagi muloqot turi bo‘lib, unda xabarlar ikki yoki undan ortiq tomon o‘rtasida real vaqt rejimida darhol uzatiladi; aloqa muhiti — internet yoki boshqa kompyuter tarmog‘i.

Dastur, mobil ilova yoki veb-xizmat orqali matnli xabarlarni tezkor almashish, telefon va videoqo‘ng‘iroqlarni amalga oshirishga mo‘ljallangan vosita «messenjer» (ingl. messenger) deb ataladi. Shuningdek, messenjer deb nafaqat mijoz dasturi, balki butun tezkor xabar almashish tizimi ham ataladi. Zamonaviy messenjerlar matn, fotosuratlar, videolar, emojilar almashish, fayllar yuborish, ovozli va videoqo‘ng‘iroqlar qilish imkonini beradi. Messenjerlardagi xabarlarning aksariyati fatik (axborot yetkazishga qaratilmagan) maqsadlarga xizmat qiladi. Bunday vaziyatda ma’lumot uzatish asosiy maqsad emas, balki muloqot qilish uchun bir sababdir.

Messenjerlar mustaqil ilova (WhatsApp, Snapchat) sifatida ishlashi yoki kengroq platformaga, masalan, ijtimoiy tarmoqqa (Facebook Messenger) birlashtirilgan bo‘lishi mumkin. Messenjerlarda qo‘shimcha funksiyalar ham bo‘ladi: masalan, ommaviy bloglar (Telegram) va elektron to‘lov tizimlari (WeChat).

Tezkor xabar almashish internetning dastlabki davrlaridayoq paydo bo‘lgan. IRC protokoli keng tarqalgan ilk protokol bo‘ldi. Internet orqali emas, balki uyali aloqa tarmog‘i orqali xabar almashish texnologiyasi SMS deb nomlandi. Keyinchalik, 1990-yillarda ICQ dastlabki muvaffaqiyatli tijoriy messenjerlardan biriga aylandi, so‘ng bir-biriga raqobatchi bo‘lgan bir qancha xizmatlar paydo bo‘ldi. 2018-yil holatiga ko‘ra, eng yirik messenjer — WhatsApp’ning oylik foydalanuvchilari soni taxminan 1,3 milliardni tashkil etgan.

Umumiy ma’lumot

Kompyuterda tezkor xabar almashishga misol: dasturning chap oynasida kontaktlar ro‘yxati, o‘ng oynasida esa faol suhbat ko‘rsatilgan

Bunday muloqot uchun mijoz dasturi, ya’ni messenjer (ingl. messenger — xabarchi) kerak bo‘ladi. Uning elektron pochtadan farqi shundaki, xabar almashish real vaqt rejimida (ingl. instant — darhol) amalga oshadi. Aksariyat IM mijoz dasturlari kontaktlar ro‘yxatiga kiritilgan foydalanuvchilarning ayni paytda tarmoqqa ulangan-ulanmaganini ko‘rsatadi. Dasturlarning dastlabki versiyalarida foydalanuvchi yozayotgan har bir belgi darhol uzatilgan. Agar u xato qilib, uni tuzatsa, bu ham ko‘rinib turgan. Bunday muloqot telefon suhbatiga o‘xshagan. Zamonaviy dasturlarda esa xabar faqat tahrirlash tugab, yuborish buyrug‘i berilgandan keyin suhbatdosh ekranida paydo bo‘ladi.

Odatda, messenjerlar mustaqil ishlamaydi, balki xabar almashish tarmog‘ining markaziy kompyuteriga ulanadi. Bu kompyuter server deb ataladi. Shu sababli messenjerlar mijoz (mijoz dasturi) deb yuritiladi. Bu atama quyidagi sohaga mansub: mijoz–server texnologiyalari[manba 1284 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Keng foydalanuvchilar ommasiga xabar almashishning bir qator mashhur tarmoqlari (va mijoz dasturlari), jumladan, IRC, Skype, MyChat, ooVoo, AIM, ICQ, MSN, Yahoo!, Jitsi, XMPP, Gem4me ma’lum. Bu tarmoqlarning har biri alohida dasturchilar guruhi tomonidan yaratilgan, o‘z serverlari va protokollariga ega hamda o‘z qoidalari va xususiyatlari bilan farqlanadi. Turli tarmoqlar o‘rtasida odatda bevosita aloqa mavjud emas (faqat XMPP tizimida tarmoqlararo transport tushunchasi bor). Shuning uchun Skype tarmog‘i foydalanuvchisi ICQ tarmog‘i foydalanuvchisi bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘lana olmaydi. Biroq bir vaqtning o‘zida bir nechta tarmoqdan foydalanishga hech narsa to‘sqinlik qilmaydi.

Deyarli har bir tarmoq uchun o‘sha dasturchilar jamoasi ishlab chiqqan o‘z messenjeri mavjud. Masalan, yuqorida tilga olingan tarmoqlardan uchtasi uchun dasturchilar ICQ, Windows Live Messenger, Yahoo! Messenger va Skype dasturlarini taklif qiladi. Demak, suhbatdoshlardan biri faqat ICQ, boshqasi esa faqat MSN tarmog‘idan foydalansa, kompyuterga ICQ va MSN Messenger’ni o‘rnatish hamda ikkala tarmoqda ro‘yxatdan o‘tish (yoki XMPP’dagi tegishli transport vositalaridan foydalanish) orqali ular bilan bir vaqtning o‘zida muloqot qilish mumkin.

Muqobil messenjer sifatida boshqa ishlab chiqaruvchining pulli yoki bepul dasturini tanlash mumkin. ICQ tarmog‘ida muloqot uchun mashhur muqobil dasturlar qatoriga QIP 2005/QIP Infium, Psi/Psi+ (XMPP transporti orqali), Trillian, Miranda IM, Pidgin, MyChat kiradi. Ularning ayrimlari bir vaqtning o‘zida bir nechta tarmoqqa ulanish imkonini beradi, ya’ni ko‘p protokolli dasturlar hisoblanadi. Bu har bir tarmoq uchun alohida messenjer o‘rnatish zaruratini yo‘qotadi va qaysi tarmoqdan foydalanishidan qat’i nazar, barcha suhbatdoshlar bilan bir dastur orqali muloqot qilishga imkon yaratadi. Oldingi gapda sanab o‘tilgan ICQ mijoz dasturlari orasida faqat QIP 2005 qo‘llab-quvvatlamaydigan protokol — XMPP[manba 1284 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Aksariyat IM tarmoqlari yopiq protokollardan foydalanadi. Shu sababli muqobil mijoz dasturlari nazariy jihatdan rasmiy dasturlarga qaraganda kamroq asosiy funksiyalarga ega bo‘lishi mumkin, ammo amalda ko‘pincha aksincha bo‘ladi. Biroq tarmoq serveri tomonida protokol o‘zgartirilsa, muqobil mijoz dasturlari kutilmaganda ishlamay qolishi mumkin (masalan, Rossiyada ICQ xizmatining norasmiy mijoz dasturlarida shunday holat kuzatilgan).

IM uchun xususiy, yopiq protokollarga muqobil sifatida ochiq va oson kengaytiriladigan XMPP protokoli (Jabber nomi bilan ham tanilgan) ishlab chiqilgan. U Google Talk, Ya.Onlayn kabi xizmatlarda ishlatiladi. Bu protokol ko‘pincha korporativ va boshqa mahalliy tarmoqlarda muloqotni tashkil etish uchun qo‘llanadi hamda xabarlarni shifrlash va beqaror aloqa kanallarida barqaror ishlash kabi bir qator muhim afzalliklarga ega. Protokol markazlashmagan bo‘lib, uning arxitekturasi elektron pochtaga o‘xshaydi: turli serverlarda hisob qaydnomasi bo‘lgan foydalanuvchilar o‘zaro muloqot qila oladi. Bitta server ishlamay qolsa ham, boshqalari orqali muloqot davom etadi. Bu — ishlashi birgina serverga bog‘liq bo‘lmagan tarmoq[manba 1202 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Zamonaviy messenjerlar

2010- va 2020-yillarda asosan smartfonlarga mo‘ljallangan mobil messenjerlar keng tarqaldi. Ularning eng mashhurlari:

  • WhatsApp — dunyodagi eng keng tarqalgan messenjerlardan biri. Xabar almashish, ovozli va videoqo‘ng‘iroqlar hamda fayl uzatishni qo‘llab-quvvatlaydi. Xabarlarni uchdan uchgacha shifrlash (end-to-end) uchun ishlatiladigan protokoli — Signal Protocol.
  • Telegram — tezkorlik va xavfsizlikka alohida e’tibor beradigan, turli platformalarda ishlaydigan messenjer. Chatlarni bulutda saqlash, kanallar va botlardan foydalanish imkoniyatiga ega. 2023-yil holatiga ko‘ra, 700 milliondan ortiq faol foydalanuvchisi bor.
  • Signal — maxfiylik va xavfsizlikni eng yuqori darajada ta’minlashga yo‘naltirilgan ochiq kodli ilova. Undan ko‘plab kiberxavfsizlik mutaxassislari va inson huquqlarini himoya qiluvchi tashkilotlar foydalanadi.
  • Discord — dastlab geymerlar muloqoti uchun yaratilgan, keyinchalik esa matnli, ovozli va videochatlarni, shuningdek, qiziqishlar bo‘yicha hamjamiyatlarni qo‘llab-quvvatlaydigan universal xizmatga aylangan.
  • MAX — VK kompaniyasining sho‘ba korxonasi bo‘lgan «Kommunikatsionnaya platforma» MChJ tomonidan yaratilgan Rossiya messenjeri. U turli platformalarda ishlaydi. VK matbuot xizmati ma’lumotiga ko‘ra, 2025-yil dekabr holatiga 70 milliondan ortiq faol foydalanuvchiga ega.

Ko‘plab zamonaviy messenjerlar hamjamiyatlar va ommaviy kanallar yaratish hamda o‘rnatilgan to‘lov tizimlaridan foydalanish imkoniyatini berib, ijtimoiy tarmoq funksiyalarini ham birlashtiradi.

Korporativ messenjerlar

Shaxsiy foydalanishga mo‘ljallangan umumiy messenjerlardan farqli ravishda korporativ messenjerlar kompaniyalardagi ishbilarmonlik muloqoti vazifalariga, jumladan, jamoaviy ishni tashkil etish, ish vositalari bilan integratsiyalashish va ma’lumotlar xavfsizligini yuqori darajada ta’minlashga qaratilgan.

Jahon bozoridagi eng mashhur korporativ messenjerlar: Microsoft Teams, Slack, Mattermost, Rocket Chat.

Shu bilan birga, 2020-yillarda Rossiyada korporativ messenjerlarning mahalliy bozori faol rivojlandi. Tahlil markazlari ma’lumotlariga ko‘ra, Rossiyadagi eng mashhur korporativ messenjerlar: eXpress, Kontur.Tolk, Yandeks.Messenjer, Dion, Saby Meet, Compass, Roschat va Squadus.

Havolalar