Ijtimoiy tarmoq (qisq. ijtimoiy tarmoq, SNS, inglizcha social networking service) — onlayn platforma, quyidagilar uchun foydalaniladi: muloqot, tanishish va ijtimoiy munosabatlar o‘rnatish (qiziqishlari o‘xshash yoki oflayn aloqalarga ega odamlar o‘rtasida), shuningdek ko‘ngil ochish (musiqa, filmlar) va ishlash.
Turlari va ko‘rinishlari
Sanab o‘tilgan ijtimoiy tarmoqlardan tashqari, quyidagi resurs turlari ham mavjud — Veb 2.0:
- Ijtimoiy xatcho‘plar (ingl. social bookmarking). Ayrim veb-saytlar foydalanuvchilarga o‘z xatcho‘plari yoki ommabop veb-saytlar ro‘yxatini boshqalar bilan bo‘lishish imkonini beradi. Bunday saytlardan qiziqishlari o‘xshash foydalanuvchilarni topish uchun ham foydalanish mumkin. Misollar: Delicious, Pinterest
- Ijtimoiy kataloglar (ingl. social cataloging) ijtimoiy xatcho‘plarga o‘xshaydi, ammo ilmiy va akademik sohada foydalanishga mo‘ljallangan bo‘lib, foydalanuvchilarga ilmiy maqolalardan olingan iqtiboslar ma’lumotlar bazasi bilan ishlash imkonini beradi. Misollar: Academic Search Premier, LexisNexis, Academic University, CiteULike, Connotea.
- Ijtimoiy kutubxonalar — tashrif buyuruvchilarga o‘z to‘plamlari, kitoblari va hujjatlariga oid havolalar, shuningdek audioyozuvlar va boshqa materiallarga havolalarni boshqalar uchun ochiq tarzda taqdim etish imkonini beradigan xizmatlar va vositalardir. Tavsiya va reyting tizimlari ham qo‘llab-quvvatlanadi. Misollar: discogs.com, IMDb.com.
- Ijtimoiy mediafayl omborlari — xizmatlar bo‘lib, mediafayllarni birgalikda saqlashga mo‘ljallangan. Ularni serverlarda joylashtirilgan fayllar turiga ko‘ra tasniflash mumkin.
- Ixtisoslashgan ijtimoiy tarmoqlar. Odamlarni muayyan mezonlar (masalan, yosh, jins, diniy e’tiqod yoki ma’lum qiziqishlar) asosida birlashtiradi.
- Kasbiy ijtimoiy tarmoqlar kasbiy mavzularda muloqot qilish, tajriba va axborot almashish, ish o‘rinlarini izlash va taklif qilish, ishbilarmonlik aloqalarini rivojlantirish uchun yaratiladi. Misollar: LinkedIn, Moy Krug, Professionali.ru.
- Korporativ ijtimoiy tarmoqlar kompaniya faoliyatini tashkil etish va qo‘llab-quvvatlash vazifalarini bajaradi.
- Hujjatlar bilan birgalikda ishlash xizmatlari.
- Geoijtimoiy tarmoqlar foydalanuvchining geografik joylashuviga asoslanib ijtimoiy aloqalar o‘rnatish imkonini beradi. Bunda turli geolokatsiya vositalari (masalan, GPS yoki AlterGeo texnologiyasi singari gibrid tizimlar) qo‘llanadi; ular foydalanuvchining joriy joylashuvini aniqlash va uning makondagi o‘rnini atrofdagi turli joylar hamda odamlar joylashuvi bilan taqqoslash imkonini beradi.
- Videoxostinglar. Masalan, qisqa videolar uchun mo‘ljallangan TikTok, Likee, Yappy.
Tarix
XIX asr rus yozuvchisi, faylasufi va jamoat arbobi Vladimir Odoyevskiy o‘zining tugallanmagan «4338-yil» utopik romanida 1835-yildayoq zamonaviy bloglar va umuman internet paydo bo‘lishini bashorat qilgan. Asarda «bir-biriga tanish uylar o‘rtasida magnit telegraflar o‘rnatilgan bo‘lib, ular yordamida uzoqda yashovchilar o‘zaro suhbatlashadilar», shuningdek, «uy gazetalari» haqida so‘z yuritiladi; ular «ko‘plab xonadonlarda, ayniqsa tanish-bilishlari ko‘p bo‘lgan oilalarda» chop etilib, «odatdagi yozishmalar o‘rnini bosadi»; ularda «odatda uy egalarining sog‘lig‘i yoki kasalligi, xonadondagi boshqa yangiliklar, turli fikrlar, mulohazalar, kichik ixtirolar, shuningdek, taklifnomalar, tushlikka taklif qilinganda esa le menu (taomnoma) ham e’lon qilinadi»).
Ijtimoiy tarmoqlarning dastlabki ko‘rinishi elektron e’lonlar taxtasi bo‘lgan. CBBS nomli ilk shunday tizimni IBM xodimi U. Kristensen[ingl.] 1978-yilda yaratgan. 1983-yilga kelib dunyoda 800 ta elektron e’lonlar taxtasi, 1988-yilda esa 5000 tasi mavjud edi.
Ijtimoiy tarmoqlar internetda 1995-yilda, Amerikaning Classmates portali paydo bo‘lishi bilan ommalasha boshladi. Loyiha juda muvaffaqiyatli bo‘lgani sababli keyingi bir necha yil ichida unga o‘xshash o‘nlab xizmatlar yuzaga keldi. Biroq ijtimoiy tarmoqlar rivojlanishining jadal bosqichi rasman 2003—2004-yillardan, AQSHda LinkedIn, MySpace va Facebook ishga tushirilgan davrdan boshlangan deb hisoblanadi. Internetning rus tilidagi qismida esa Odnoklassniki va VKontakte 2006-yildan e’tiboran ommalasha boshladi (bundan farqli ravishda, Facebook saytining ruscha versiyasi faqat 2008-yilda paydo bo‘lgan).
Ijtimoiy tarmoqlar ijtimoiy aloqalarni saqlash, birgalikda ijod qilish, axborot almashish va boshqa maqsadlarga xizmat qiladi. Raqamlashtirish rivojlanishi bilan ular asosida birgalikda bo‘sh vaqt o‘tkazish va turli mashg‘ulotlar bilan shug‘ullanish uchun mavzuli onlayn hamjamiyatlar, jumladan, havaskorlik sportini tashkil etish hamda hamfikrlarni topishga mo‘ljallangan ixtisoslashgan platformalar shakllanmoqda.
Ijtimoiy tarmoqlardagi reklama
Ijtimoiy tarmoqlar marketing tadqiqotlari uchun kuchli vositadir, chunki foydalanuvchilar o‘zlari, qarashlari, qiziqishlari, didi va afzalliklari haqidagi ma’lumotlarni ixtiyoriy ravishda e’lon qiladi. Shu sababli reklama beruvchilar aynan qaysi foydalanuvchilarni ularning reklamalari qiziqtirishini ancha aniq belgilashi va profil ma’lumotlariga (yoshi, jinsi, yashash joyi va hokazo) qarab reklamani muayyan foydalanuvchilarga yo‘naltirishi mumkin. Bunday reklama maqsadli reklama (ingl. «Target» — maqsad) deb ataladi.
Ijtimoiy tarmoqlarda reklama bozorining hajmi muttasil o‘sib bormoqda. eMarketer tahliliy kompaniyasi bahosiga ko‘ra, 2007-yilda bu ko‘rsatkich 1,225 milliard dollarga yetgan. Hisobotni tayyorlashda eMarketer mutaxassislari ijtimoiy tarmoqlarda joylashtirilgan barcha turdagi reklamalarni, jumladan, mediali, kontekstli, audio va videoreklamani, shuningdek, marketologlar o‘z mahsulotlari va brendlari uchun ijtimoiy tarmoqlarda profillar yaratadigan marketing loyihalari xarajatlarini hisobga olgan. Bundan tashqari, prognozlarda ilk bor vidjetlar va ilovalar yaratish xarajatlari ham hisobga olingan. 2011-yilda ijtimoiy tarmoqlarning reklamadan olgan daromadi 5 milliard dollardan oshgan.
Ijtimoiy tarmoqlardagi reklama orqali quyidagi belgilar asosida birlashgan foydalanuvchilar guruhlari bilan ishlash mumkin:
- qiziqishlar;
- yosh;
- geografik joylashuv;
- jins;
- ijtimoiy mavqe;
- daromad darajasi;
- foydalaniladigan mobil qurilma markasi (Apple, Samsung) va hokazolar.
Ijtimoiy tarmoqlar orqali mijozlarni jalb etishning yana bir usuli — kompaniyalarning ijtimoiy tarmoqlarda hamjamiyatlar tashkil qilishidir. Bunday hamjamiyatlar kompaniya mahsulotlari yoki xizmatlariga qiziqish ehtimoli yuqori bo‘lgan foydalanuvchilarga yangi ma’lumotlarni yetkazish imkonini beradi.
Ijtimoiy tarmoqlardan nafaqat jamoatchilik bilan aloqalar va bevosita marketing vositasi sifatida, balki ijtimoiy tarmoqlardagi ta’sir doirasi keng shaxslar hamda internetda tanilgan shaxslar ishtirokidagi, muayyan auditoriyaga mo‘ljallangan aloqa kanali va mijozlarni jalb qilishning samarali vositasi sifatida ham foydalanish mumkin.
Salbiy jihatlar
Ko‘pchilik odamlar ijtimoiy tarmoqlarga joylashtirgan axborotini istalgan kishi topishi va undan har doim ham yaxshi niyatda foydalanmasligi mumkinligini tushunmaydi. Ijtimoiy tarmoqlardagi shaxsiy ma’lumotlarni ish beruvchilar, qarindoshlar, qarz undiruvchilar, jinoyatchilar va boshqa manfaatdor shaxslar topishi mumkin. Sud ijrochilari ba’zan qarzdorlarni topish yoki ularning mol-mulki haqida ma’lumot olish uchun ijtimoiy tarmoqlardan foydalanadi.
Ayrim ish beruvchilar mablag‘ni tejash uchungina emas, balki axborot sizib chiqishining oldini olish uchun ham ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishni taqiqlaydi.
Ijtimoiy tarmoq foydalanuvchilari, shuningdek, ta’qib va tahqirlash, tanqid, «salbiy fikrlar» hamda asossiz mish-mishlarga duch kelishi mumkin.
Ijtimoiy tarmoqlardagi muloqotga qaramlik tufayli psixosomatik buzilishlar yuzaga kelgani haqidagi holat ham ma’lum. Belgradda foydalanuvchi Snejana Pavlovich (Snezhana Pavlović) Facebook ijtimoiy tarmog‘idagi yozuvi do‘stlarida qiziqish uyg‘otmagach, psixiatriya klinikasiga yotqizilgan. Klinika shifokorlari bu holatni «Snejana sindromi» deb atab, bemorning xatti-harakatini zamonaviy dunyoda shaxsning ijtimoiy ehtiyojlari qondirilmasligidan kelib chiqqan odatiy stress sifatida izohlagan.
Ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish xavflari ko‘plab ilmiy ishlarda, jumladan, quyidagilarda yoritilgan:
- D. Boyd 16 shtatda o‘tkazilgan so‘rovlar asosida AQSHda ijtimoiy tarmoqlar keltirib chiqaradigan ikkita asosiy «qo‘rquv» — jinsiy tegajog‘lik va maxfiylik masalasi bor degan xulosaga kelgan.
- Kontent-tahlil natijasida M. Larsen Daniya davriy matbuotida ijtimoiy tarmoqlar bilan bog‘liq eng ko‘p tilga olinadigan muammolar ro‘yxatini tuzgan: jinsiy zo‘ravonlik va pedofiliya, qo‘rqitish va ta’qib, tahdid va zo‘ravonlik, millatchilik g‘oyalarini tarqatish.
- K. Fuks Germaniya va Avstriya talabalarining onlayn so‘rovi davomida quyidagi xavflarni aniqlagan: ma’lumotlar maxfiyligi, spam tarqalishi, shaxsiy ma’lumotlarni yo‘qotish ehtimoli, salbiy imij shakllanishi, internetga qaramlik.
- S. V. Bondarenko Rossiya janubidagi virtual tarmoq hamjamiyatlarini o‘rganib, quyidagilarni deviant xulq-atvorning ko‘rinishlari sifatida ko‘rsatgan: xakerlik, maxfiylik tartibini buzish, diffamatsiya (obro‘sizlantiruvchi ma’lumot tarqatish), kiberterrorizm, kompyuter orqali pedofiliya.
- Oliy iqtisodiyot maktabi (GU-VShE) portalida o‘tkazilgan so‘rovda qatnashganlarning fikricha, ijtimoiy tarmoqlar odamni «o‘ziga tortib», haddan tashqari ko‘p vaqtini oladi, real hayotdagi muloqotni siqib chiqaradi, muloqot va axborotning «ortiqcha ko‘pligi»ni yuzaga keltiradi. «Maxfiylik bilan bog‘liq masalalar — deyiladi hisobotda, — ijtimoiy tarmoq foydalanuvchilarini nisbatan kamroq tashvishga soladi. Bu xavotirlar asosan aloqa ma’lumotlarining spam tarqatuvchilar uchun oson topilishi bilan bog‘liq, maxsus xizmatlar faoliyati bilan emas».
- «Internet makonida ijtimoiy tarmoqlarning avtopoyezisi» nomli ishda ijtimoiy tarmoqlar psixologik rekursiyalarni qanday taqsimlashi, birlashtirishi va ularning chegaralarini belgilashi ko‘rsatilgan; ular psixika modellashtirgan kodni shaxsiy hayotning tobora ko‘proq jihatlarini umumiy, keng qamrovli o‘zaro ta’sir maydoniga olib chiqish orqali sarflaydi.
Ayrim ommaviy axborot vositalarining ta’kidlashicha, ijtimoiy tarmoqlarda «o‘lim guruhlari» deb ataladigan, o‘z joniga qasd qilishni targ‘ib etuvchi va bolalarni o‘z joniga qasd qilishga undashi mumkin bo‘lgan guruhlar faoliyat yuritadi. 2016-yilda Rospotrebnadzor o‘z joniga qasd qilish usullarini tavsiflovchi va bunga da’vat qiluvchi materiallarning uchdan bir qismidan ko‘prog‘i VKontakte ijtimoiy tarmog‘ida jamlanganini bildirgan. 7-iyun 2017-yildan boshlab Rossiyada internetda «o‘lim guruhlari»ni tashkil etganlik uchun 6 yilgacha ozodlikdan mahrum qilishni nazarda tutuvchi jinoiy javobgarlik to‘g‘risidagi qonun amal qiladi.
Yovvoyi hayvonlarni idrok etishga ta’siri
Ijtimoiy tarmoqlar yovvoyi hayvonlarni odamlar qanday qabul qilishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Buning hayvonlar farovonligi va ularni muhofaza qilish uchun ham ijobiy, ham salbiy oqibatlari bor. Har kuni millionlab foydalanuvchilar Facebook, Instagram, Twitter va YouTube kabi platformalarda yovvoyi hayvonlarning suratlari va videolarini ulashadi. Bu «yovvoyi hayvonlar bilan selfi» ommalashishiga va sayyohlik amaliyotlari o‘zgarishiga yordam beradi. 2013-yilda o‘tkazilgan tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, lori haqidagi virusli videodan keyin ko‘plab izoh qoldiruvchilar bu hayvonni uyda boqish istagini bildirgan, biroq hayvonlar farovonligiga tahdidlar va noqonuniy savdo xavfini anglamagan. 2015-yildagi boshqa tadqiqotga ko‘ra, video ulashish platformalaridagi lori tasvirlangan har 100 ta videodan bittasida hayvonga yomon munosabatda bo‘linganining kamida bir belgisi mavjud bo‘lgan; tomoshabinlar esa lori stress holatida bo‘lgan videolarga ko‘proq layk bosgan. 2018-yildagi tadqiqot ijtimoiy tarmoqlarda Afrika kulrang to‘tiqushlarini sotish reklamasi joylangan 259 ta postni aniqlagan; ulardan kamida 70 % milliy qonunlar, CITES qoidalari va hayvonlar farovonligining asosiy standartlariga zid bo‘lgan.
Adabiyotlar
- Лавренчук Е. А.. Аутопойезис социальных сетей в интернет-пространстве : диссертация. — М., 2011.
- Boyd, D. and Ellison, N. Social Network Sites: Definition, History, and Scholarship (англ.) // Journal of Computer-Mediated Communication. — 2007. — Vol. 13, no. 1. — P. 210—230. — ISSN 10836101. — doi:10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x.
- Ефимов Е. Г., Кузнецов А. А.. Виды кризисного потенциала социальных сетей как региональных социально-экономических систем. — Волгоград : ФГОУ ВПО ВАГС, 2011. — С. 144—145. — ISBN 978-5-7786-0419-3.
- Наталия Ермолова. Продвижение бизнеса в социальных сетях Facebook, Twitter, Google+. — М.: Альпина Паблишер, 2013. — 357 с. — ISBN 978-5-9614-2280-1.
- Социальные сети и виртуальные сетевые сообщества / отв. ред. Верченов Л. Н., Ефременко Д. В., Тищенко В. И. — М.: ИНИОН РАН, 2013. — 360 с. — ISBN 978-5-248-00644-1.
- Ефимов Е.Г. Социальные Интернет-сети (методология и практика исследования). — Волгоград: Волгоградское научное издательство, 2015. — 168 с. — ISBN 978-5-00072-109-4.
- Buchheit, Paul (founder of FriendFeed). An essay on the features that seem to define the social network aspect of a product.
- Alemán, Ana M. Martínez; Wartman, Katherine Lynk, «Online social networking on campus: understanding what matters in student culture», New York and London : Routledge, 1st edition, 2009. ISBN 0-415-99019-X
- Barham, Nick, Disconnected: Why our kids are turning their backs on everything we thought we knew, 1st ed., Ebury Press, 2004. ISBN 0-09-189586-3
- Baron, Naomi S., Always on : language in an online and mobile world, Oxford ; New York : Oxford University Press, 2008. ISBN 978-0-19-531305-5
- Cao, Jinwei, Kamile Asli Basoglu, Hong Sheng, and Paul Benjamin Lowry (2015). "A systematic review of social networking research in information systems, " (Communications of the Association for Information Systems vol. 36(1)).
- Cockrell, Cathy, «Plumbing the mysterious practices of 'digital youth': In first public report from a 'seminal' study, UC Berkeley scholars shed light on kids' use of Web 2.0 tools», UC Berkeley News, University of California, Berkeley, NewsCenter, April 28, 2008
- Davis, Donald Carrington, «MySpace Isn’t Your Space: Expanding the Fair Credit Reporting Act to Ensure Accountability and Fairness in Employer Searches of Online Social Networking Services», 16 Kan. J.L. & Pub. Pol’y 237 (2007).
- Else, Liz; Turkle, Sherry. «Living online: I’ll have to ask my friends», New Scientist, issue 2569, September 20, 2006. (interview)
- Glaser, Mark, Your Guide to Social Networking Online, PBS MediaShift, August 2007
- Powers, William, Hamlet’s Blackberry : a practical philosophy for building a good life in the digital age, 1st ed., New York : Harper, 2010. ISBN 978-0-06-168716-7
- C. Infant Louis Richards, «Advanced Techniques to overcome privacy issues and SNS threats» PDF October 2011
- Robert W. Gehl, Reverse Engineering Social Media: Software, Culture, and Political Economy in New Media Capitalism, Philadelphia: Temple University Press 2014, ISBN 978-1-43991-035-1.
- Sharples, Mike; Graber, Rebecca; Harrison, Colin; Logan, Kit. E-Safety and Web2.0 for children aged 11–16 // Journal of Computer-Assisted Learning. — 2009. — Т. 25. — С. 70—84. — ISSN 0266-4909. — doi:10.1111/j.1365-2729.2008.00304.x.