Samarqanddagi Ulug‘bek madrasasi

Ulug‘bek madrasasi
o‘zb. Ulugʻbek madrasasi / Улуғбек мадрасаси
Медресе Улугбека
Ulug‘bek madrasasi
39°39′17″ sh. k. 66°58′28″ sh. u.HGYaO
Turi Bino
Mamlakat  O‘zbekiston
Shahar Samarqand, Registon ko‘chasi
Me’moriy uslub Ozarbayjon me’morchilik uslubi
Asoschisi Ulug‘bek
Asos solingan sana 1417
Qurilish davri taxm. 1415 — 1420
Qurilish materiali g‘isht
Логотип Викисклада Vikimboradagi mediafayllar

Ulug‘bek madrasasi (o‘zb. Ulugʻbek madrasasi / Улуғбек мадрасаси) — XV asrda qurilgan musulmonlarning diniy-ma’rifiy, ta’lim va ibodat inshooti bo‘lib, Samarqandda joylashgan. Bu madrasa me’moriy majmuaning eng qadimgi inshooti bo‘lib, shahardagi Registon maydonida Temuriylar davlati hukmdori va astronom olim Ulug‘bek tomonidan barpo etilgan. Ushbu madrasa Sherdor va Tillakori madrasalari bilan birgalikda yaxlit me’moriy majmuani tashkil etadi. 2001-yilda Samarqandning boshqa diqqatga sazovor obidalari bilan birga YUNESKOning Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan.

Tarixi

Buyuk sarkarda Amir Temur davridan boshlab Registon o‘rta asrlardagi Samarqandning asosiy bozor maydoni va jamoat markazi bo‘lgan. Bu yerda ko‘plab savdo do‘konlari, karvonsaroylar va usti yopiq savdo yo‘laklari (timlar) joylashgan. Ularning eng yirigi Tilpakfurushon timi edi. Temurning nabirasi Ulug‘bek hukmronligi davrida maydon qiyofasi asta-sekin o‘zgara boshladi. Ulug‘bek Registonni qayta qurishni O‘rta Osiyodagi eng yirik islom universitetini bunyod etishdan boshladi.

Registon maydonidagi madrasa qurilishi qachon boshlanganligi aniq ma’lum emas. Kirish peshtoqi ravoqidagi yozuvda so‘zma-so‘z shunday deyilgan: «820-yil (1417). Ma’lum bo‘lsinki, bu bino dunyoning eng a’lo va eng yuksak maskanlaridan, san’at va mehnat mahorati jihatidan eng mukammal inshootlardan biridir…». Bundan 1417-yilda madrasa binosi allaqachon qurilayotgan bo‘lgan, degan xulosa kelib chiqadi. Qurilish eng jadal sur’atlarda olib borilgan taqdirda ham, bunday inshootlarni Movarounnahrda barpo etish kamida 5-6 yil davom etgan. Asosiy ishlar 1420-yilda yakunlanganini hisobga olsak, qurilish 1415-yildan kechiktirmay boshlangan, deb taxmin qilish mumkin. Madrasa loyihasining muallifi odatda fors me’mori, amir Shohrux saroyida ishlagan Qavomiddin Sheroziy deb hisoblanadi. Biroq Ulug‘bekning zamondoshi bo‘lgan o‘rta asr tarixchisi Vosifiy me’mor sifatida Qozizoda Rumiyning shogirdi Kamoliddin Muhandisni ko‘rsatadi.

Qurilish tugaganidan ko‘p o‘tmay, Ulug‘bek madrasasi XV asr musulmon Sharqidagi eng nufuzli universitetlardan biriga aylandi. Rivoyatlarga ko‘ra, bu yerda mashhur shoir, olim va faylasuf Abdurahmon Jomiy tahsil olgan. Bu yerda dars tinglaganlar orasida Naqshbandiya tariqatining shayxi Xoja Ahror va shoir Alisher Navoiy ham bo‘lgan. Ta’lim muassasasida matematika, geometriya, mantiq, tabiiy fanlar, ilohiyot, inson va olam ruhi haqidagi ta’limotlar majmuasi yuzasidan ma’ruzalar o‘qilgan. Bu ma’ruzalarni Qozizoda Rumiy, G‘iyosiddin Jamshid Koshiy, Ali Qushchi, shuningdek, Ulug‘bekning o‘zi kabi mashhur olimlar o‘qigan. Universitetning ilk mudarrisi (rektori) etib Mavlono Muhammad Havofiy — sayyor darvesh, kelib chiqishi oddiy xalq vakili bo‘lgan, chuqur ilmiy bilimlarga ega kishi tayinlangan.

1533-yilda Movarounnahrda o‘zbek xoni Ubaydullaxon hokimiyat tepasiga kelib, ko‘p o‘tmay davlat poytaxtini Buxoroga ko‘chirdi. Poytaxt maqomini yo‘qotgan Samarqand asta-sekin tanazzulga yuz tutdi. Shunga qaramay, Ulug‘bek madrasasi O‘rta Osiyoning eng nufuzli ta’lim muassasalaridan biri bo‘lib qoldi. Registon maydonini tubdan qayta qurdirgan Yalangto‘sh Bahodir hukmronligi davrida madrasa binosi kapital ta’mirlandi. Uning nafis mutanosibligi Samarqandning mahalliy hukmdori tomonidan qurdirilgan va keyinchalik Sherdor deb atalgan yangi madrasa uchun namuna bo‘ldi. So‘nggi Buxoro xoni — Ashtarxoniylar sulolasiga mansub Abulfayzxon hukmronligi davridagi feodal urushlar va xalq g‘alayonlari tufayli Ulug‘bek madrasasining tashqi qiyofasi jiddiy shikastlandi. XVIII asr Samarqand tarixchisi Abu Tohirxo‘janing yozishicha, Buxoro noibi isyonchilar madrasaning baland devorlaridan uning qarorgohini o‘qqa tutishidan qo‘rqib, binoning ikkinchi qavatini buzishni buyurgan.

XIX asrning birinchi yarmida Ulug‘bek madrasasi kuchli zilzila oqibatida vayron bo‘lgan (1817/18-yil). Inshootning ahvolini o‘z asari qahramonining so‘zlari orqali tasvirlar ekan, mashhur fransuz yozuvchisi Jyul Vern shunday deb yozgan:

Registon maydoni — chiroyli to‘rtburchak… Maydonning uch tomonida uchta «madrasa»ning yaxshi saqlangan xarobalari qad rostlagan. Bu yerda «mullalar» bolalarga diniy ta’lim bergan. Og‘ib qolgan minoralar hozir qulab tushadigandek tuyuladi, biroq, sirlangan qoplamalari baxtiga, hech qachon qulamaydi.

— J. Vern. «Klodius Bombarnak. Buyuk Transosiyo magistrali ochilishi haqida muxbir qaydlari (Rossiyadan Pekinga)»

Madrasani tiklash ishlari amir Haydar davrida boshlandi. Amir buyrug‘iga ko‘ra, janubi-g‘arbdagi xonalar — masjid va burchaklardagi ikkita darsxona — vassali yirik to‘sinlar ustidagi tom bilan yopildi.

1897-yilgi zilzila «yaxshi saqlangan xarobalar»ni butunlay vayronaga aylantirdi.

Ulug‘bek madrasasini restavratsiya qilish 1920-yillarda boshlanib, yetmish yildan ortiq davom etdi. Dastlab binoning saqlanib qolgan qismlarini asrash bo‘yicha shoshilinch ishlar amalga oshirildi. 1932-yilda me’morlar V. G. Shuxov va M. F. Mauer loyihasi asosida shimoli-sharqiy minorani tik holatga keltirish bo‘yicha butun dunyoda katta aks sado bergan noyob amaliyot o‘tkazildi. Asosiy restavratsiya ishlari 1950—1960-yillarda bajarildi: yer sathi 2 metr pasaytirildi, peshtoq hamda binoning bezak elementlari tiklandi. 1965-yilda muhandislar E. M. Gendel va Ye. O. Nelle janubi-sharqiy minorani tik holatga keltirib, restavratsiya qildilar. 1990-yillarda hujralarning ikkinchi qavati qayta qurildi. Hozirda binoning dastlabki qismlaridan burchakdagi darsxonalar ustidagi tashqi gumbazlar va janubi-g‘arbiy minora saqlanmagan. Shimoli-g‘arbiy minora qisman saqlanib qolgan.

1960-yillarda akademik I. Mo‘minov O‘zbekiston SSR rahbari Sh. Rashidov ko‘magida Samarqanddagi oliy ta’lim tarixi — madrasalar tizimini keng miqyosda o‘rganish g‘oyasini ishlab chiqqan. Mirzo Ulug‘bek madrasasida ta’lim tizimini qayta tiklash va madrasa tashkil etilganining 550 yilligini 1970-yilda nishonlash rejalashtirilgan edi. Ammo bu tashabbus yuqori turuvchi davlat idoralari tomonidan qo‘llab-quvvatlanmadi. Faqat O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, 2000-yilda akademik B. Valixo‘jayev ushbu g‘oyani boshqa shaklda qayta jonlantirishga urindi.

O‘zbekistonning 1994-yilgi pochta markasi.

1992-yilda Ulug‘bek yubileyiga bag‘ishlab yodgorlikda ta’mirlash va tiklash ishlari boshlandi. Ular O‘zbekiston restavratsiya ilmiy-tadqiqot va loyihalash institutida (O‘zNIIPI) ishlab chiqilgan loyiha asosida olib borildi. Loyihada ikkinchi qavatni to‘liq rekonstruksiya qilish, me’moriy sopol bezaklarni tiklash, shuningdek, janubi-g‘arbiy xonalardagi yemirilgan suvoqlar va muqarnaslarni almashtirish ko‘zda tutilgan edi.

Me’morchiligi

XX asr boshlaridagi Ulug‘bek madrasasi.
Surat muallifi: S. M. Prokudin-Gorskiy
Ulug‘bek madrasasining ichki hovlisi

Ulug‘bek madrasasi musulmon me’morchiligi an’analariga muvofiq, o‘z davri talablariga to‘liq javob beradigan qilib qurilgan. U O‘rta Osiyo va Yaqin Sharqdagi diniy ta’lim muassasalarining mumtoz namunasidir.

Madrasa rejada to‘g‘ri to‘rtburchak shaklida bo‘lib, umumiy o‘lchami 81x56 metr. Uning sharqqa qaragan asosiy fasadi Registon maydoniga yuzlangan. Asosiy fasadning bosh elementi — ulkan kirish portali — peshtoq. Peshtoq ichkarisida uchta kirish yo‘li bor. Ularning o‘rtadagisi juda katta uchli ravoq bilan hoshiyalangan va nafis o‘yma panjara bilan to‘silgan. Qolgan ikki kirish yo‘li ham kichikroq uchli ravoqlar bilan bezatilgan. Ularning har biri tepasida peshayvoni maydonga qaragan hujra joylashgan. Ilgari madrasa burchaklarida to‘rtta minora qad ko‘targan bo‘lib, har birining balandligi 33 metr edi. Ulardan faqat sharqdagilari to‘liq saqlangan. Bino burchaklarida bir vaqtlar qo‘sh gumbaz bilan yopilgan keng darsxonalar joylashgan. Rejada kvadrat shaklidagi, to‘rt ayvonli, 30x30 metrli hovliga yirik tosh plitalar yotqizilgan. Hovli bir xonali va ikki xonali hujralarning ikki qavati bilan o‘ralgan. Ayvonlar bino o‘qlari bo‘ylab joylashib, peshtoqlar bilan bezatilgan. Har bir ayvon hujralar qatorini ikkiga ajratadi, natijada uning har ikki tomonida ikki qavatda oltitadan hujra joylashgan. Shimoliy va janubiy ayvonlar berk bo‘lib, ilgari yozgi darsxona vazifasini bajargan. G‘arbiy ayvonda qishki masjidga kirish joyi mavjud bo‘lib, masjid g‘arbiy qanotning butun markaziy qismini egallaydi.

Madrasani bezashda o‘sha davrda mavjud bo‘lgan barcha turdagi materiallardan foydalanilgan: sirlangan g‘ishtlar, o‘yma koshin mozaikasi, mayolika, o‘yma marmar. Oq, ko‘k, havorang va marganets-qora rangli koshinlar bilan terrakota qoplama g‘ishtchalarining uyg‘unligi geometrik, o‘simliksimon va yozuvli naqshlarning butun boyligini namoyon etadi. Madrasa peshtoqlari va hujra ravoqlarining timpanlari (tympana) turli rangdagi koshin mozaikasi bilan bezatilgan. Ayniqsa, bosh peshtoq hashamatlidir. Uning timpanidagi mozaik yulduzlar yulduzli osmonni ifodalovchi naqsh hosil qiladi, tayanch ustunlari (pylons) esa geometrik naqshli mozaik pannolar bilan bezatilgan. Ulug‘bek madrasasining yuksak badiiy bezaklar bilan yanada ta’kidlangan me’moriy fazilatlari uni musulmon o‘rta asr me’morchiligining boshqa durdonalari bilan bir qatorga qo‘yadi.

Madrasa tashkil etilganining 600 yilligi

2020-yil iyul oyida Samarqand davlat universiteti rahbariyati Qozon federal universitetining rossiyalik olimlari bilan hamkorlikda Ulug‘bek madrasasi ochilganining 600 yilligiga bag‘ishlangan xalqaro konferensiya o‘tkazdi. Afsuski, bu tashabbusni O‘zbekiston poytaxti Toshkentdagi birorta ham oliy ta’lim muassasasi, jumladan, Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti ham qo‘llab-quvvatlamadi.

Manbalar

Adabiyotlar

  • Samarqand. Ochiq osmon ostidagi muzey. — Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1986. — B. 99—117. — 248 b.
  • Sovet Ittifoqi san’at yodgorliklari. O‘rta Osiyo. Ma’lumotnoma-yo‘lko‘rsatkich / Matn muallifi va albom tuzuvchisi G. A. Pugachenkova. — M.: Iskusstvo, 1983. — B. 392. — 428 b.

Adabiyotlar

  • Fayziyev A. F. XIX asrning birinchi yarmidagi Samarqand vaqf hujjatlari // XVI asrdan XX asr boshlarigacha O‘zbekistonning ijtimoiy-iqtisodiy hayoti masalalari. — 1988. — B. 15—23.

Havolalar