Buxoro Registoni

Registon — Buxorodagi Ark qalʼasi etagidagi maydon (O‘zbekiston).

Registon Buxoroda savdo rastalari va bozorlari ko‘pligi bilan mashhur bo‘lgan. Islomdan oldingi va keyingi davrlarda Registonda maʼmuriy, harbiy va fuqarolik binolari joylashgan.

Nomi

Islomdan oldingi davrda bu maydon qanday atalganligi nomaʼlum. Maʼlumki, hijriy II—III asrlarda u Registon deb atalgan.

Atama — «Registon» fors tilidan kelib chiqqan bo‘lib, «qumli joy» degan maʼnoni anglatadi. Nima sababdan qalʼalar oldidagi maydonlar «registon» deb atalganligi nomaʼlum.

Registon maydonining hududi

Maʼlumotlarga ko‘ra, vaqf hujjatlarida Registonning chegaralari uncha katta bo‘lmagani qayd etilgan. Uning chegaralari haqidagi vaqf hujjatlarida quyidagi o‘lchamlar (6 gektar; 233х270 metr) ko‘rsatilgan: shimolda Registon chegarasi Ustod Ruhiy madrasasi va Bozori gusfand bilan, shuningdek, Arkning shimoli-g‘arbiy burchagi bilan tutashgan. Sharqda Arkka, janubda Xo‘ja Nihol madrasasi va undan naridagi sobiq xalq uyiga tutashgan. G‘arbda esa Shodimbiy madrasasi hamda Bolo-hovuz masjidi.

Tarixchi Narshaxiy keltirgan rivoyatlardan maʼlum bo‘lishicha, Registon maydoni vaqf hujjatlarida ko‘rsatilganidan kattaroq bo‘lgan. Arkning g‘arbiy darvozasidan boshlanib, Darvozayi Maʼbad (keyinchalik Imom darvozasi)gacha cho‘zilgan hudud registon deb atalgan.

Tarixi

Islomdan oldingi va keyingi davrlarda bu hududda maʼmuriy, harbiy hamda fuqarolik binolari joylashgan.

Aynan Somoniylar davrida bu yerda maʼmuriy binolar, jumladan, turli davlat idoralari — devonlar faoliyat yuritgan. Nasr ibn Ahmad Registonda o‘nta devon barpo ettirgan. Ular vazir devoni, mustavfiy devoni, abdulmalik devoni, Sohibi shurat devoni, Sohibi muayyan (muayyad) devoni, Sharaf devoni, mamlakai xossa devoni, muhtasib devoni, uqov devoni va qazo devoni deb atalgan.

Registonning Qoraxoniylar davridan Shayboniylar davrigacha taʼmirlanganiga oid maʼlumotlar saqlanmagan. Shayboniylar Buxoroni o‘z davlatining poytaxtiga aylantirgach, shaharning siyosiy va madaniy mavqeyi yuksala boshlagan. Registondagi hozirgacha saqlanib qolmagan eski inshootlar (faqat Bolo-hovuz bundan mustasno) asosan Shayboniylar va ulardan keyingi sulolalar davriga mansub edi. Ularning aksariyati vayron bo‘lgan, qolganlari esa sovet hokimiyati davrida butunlay yo‘q qilingan.

Mustaqillik maydoni

Rossiya vakolatli vakili Buxoro Xalq Sovet Respublikasining (BXSR) to‘liq mustaqilligini tan olganini tantanali ravishda eʼlon qilganidan so‘ng, maydon Mustaqillik maydoni deb qayta nomlangan.

Lenin nomidagi xiyobon

Registondagi V. I. Lenin byusti

1924-yil aprel oyida Buxoro Xalq Sovet Respublikasi (BXSR) Markaziy Ijroiya Qo‘mitasining Markaziy qurilish komissiyasi Registon maydonida xiyobon barpo etish va V. I. Lenin haykalini o‘rnatishga qaror qildi. Kelajakdagi xiyobon hududiga unumdor tuproq keltirildi, bir yarim mingdan ortiq qayrag‘och, shumtol va akatsiya ko‘chatlari ekildi. Bu daraxtlarning ayrimlari hozirgi kungacha saqlanib qolgan.

BXSR hukumati yodgorlikning eng yaxshi loyihasi uchun tanlov eʼlon qildi. Unda Toshkent, Leningrad va Moskva rassomlari, haykaltaroshlari hamda meʼmorlari qatnashdi. BXSR Markaziy Ijroiya Qo‘mitasining Markaziy qurilish komissiyasi haykaltarosh L. M. Rovenskiy loyihasini tanladi. Loyiha 1924-yil avgust oyi boshida tasdiqlandi.

V. I. Lenin byusti va marmar plitalar Leningraddagi «Krasniy viborjets» zavodida tayyorlandi. Yodgorlik 22-aprel 1925-yilda, Ilich tavalludining 55 yilligi nishonlangan kuni tantanali ravishda ochildi. Xiyobonga V. I. Lenin nomi berildi. Bu yodgorlik yam-yashil xiyobonda qad rostlagan edi. Marmar plitalarga o‘zbek tilida arab yozuvi bilan: «Ishchilar eski dunyoga — milliy zulm va millatlararo adovat dunyosiga qarshi yangi dunyoni — barcha millat mehnatkashlari birligi dunyosini qo‘yadilar. Bu dunyoda hech qanday imtiyozga ham, insonning inson tomonidan eng kichik darajada ezilishiga ham o‘rin yo‘q» degan so‘zlar o‘yib yozilgan..

O‘rta asrlardagi Registon binolari haqida maʼlumot

Toqi Tirgaron

Aynan Abdullaxon II (1557—1598; 1583-yilgacha otasi — Iskandarxon nomidan hukmronlik qilgan) davrida Buxoro tanib bo‘lmas darajada o‘zgardi. U ko‘plab bozorlar, saroylar va hammomlar qurdirib, ularni o‘z madrasasiga vaqf qildi. Ularning bir qismi Registonda joylashgan edi. Jumladan, saroylar, G‘alla bozori (don bozori), hammom va do‘konlar shular sirasiga kirgan. Bu binolar Buxoroning sharqiy va janubiy tomonlarida joylashgan. Pishiq g‘ishtdan qurilgan eng muhim bino — Toqi Tirgaron hozirgi Registon shossesi chorrahasida joylashgan edi.

Poyandabiy otaliq masjidi

Hukmdor Imomqulixon (1611—1642)ning amirlaridan biri bo‘lgan Poyandabiy otaliq, turkman Qosimbiy turkmanning o‘g‘li, 1610—1611-yillarda Arkning janubida, Darvozayi Islom mahallasi yaqinida jome masjidi (juma namozi o‘qiladigan katta masjid) qurdirgan. Poyandabiy otaliq masjidi kattaligi jihatidan Buxoroda Kalon masjididan keyin ikkinchi o‘rinda turgan (40,5х62,5 metr). Masjidda o‘nta hujra bo‘lgani sababli, ushbu bino uchun tuzilgan vaqf hujjatida u «Masjidi Jome va madrasa Otaliq» deb atalgan.

Masjid uch asr mobaynida bir necha bor taʼmirlangan. Shunga qaramay, XX asr boshlarida uning old fasadi yomon ahvolda edi. Taʼmirlash katta mablag‘ talab qilgani uchun 1927-yilda ijroiya qo‘mitasi binolarni buzib, o‘rnida bog‘ barpo etishga qaror qilgan.

Bozori gusfand madrasasi

Registon. Ko‘rinish: Arkdan Bozori gusfand madrasasi va Dor ush-Shifo. 1922-yil.

Registonning shimolida Abdulazizxon (1645—1681) tomonidan qurdirilgan ikki qavatli madrasa joylashgan edi. U 1669-yilda bunyod etilgan bo‘lib, 72 ta hujra, bitta masjid va bitta darvozadan iborat edi. Tashqi peshtoq (peshtoq) baland va salobatli bo‘lgan. Tashqi va ichki ravoqlar hamda toqlar bir vaqtlar mozaika bilan bezatilgan edi.

Madrasa 1920-yilgi Buxoro amaliyoti davomida vayron bo‘lgan va 1930-yillarda buzib tashlangan.

Dor ush-Shifo madrasasi

Madrasa Registonning g‘arbida joylashgan bo‘lib, o‘tmishda katta ilmiy ahamiyatga ega edi. Hokimiyat tepasiga kelgan Subhonqulixon (1681—1702) mamlakatda barqarorlik o‘rnatgach, ilm-fan va maʼrifat bilan shug‘ullana boshladi. U tibbiyot va matematikaga eʼtibor qaratdi. Ayniqsa, tibbiyotga katta ahamiyat berib, 1696-yilda Dor ush-Shifo madrasasini qurdirdi.

Xo‘ja Nihol madrasasi

Registonda hozirgacha saqlanib qolmagan yana bir inshoot — Xo‘ja Nihol madrasasi qurilgan edi. Uni Ubaydullaxon II (1702—1711) hukmronligi davridagi so‘nggi amirlardan biri Xo‘ja Nihol qurdirgan. Qurilgan aniq sanasi nomaʼlum. Ubaydullaxon II o‘ldirilgach, unga sodiq amirlardan biri bo‘lgan Xo‘ja Nihol ham o‘sha yili o‘ldirilgan.

Bolo-hovuz masjidi va madrasasi

Orqa fonda Bolo-hovuz masjidi va Shodimbiy madrasasi gumbazi ko‘rinadi. 1922-yil.

Shodimbiy madrasasi

U Bolo-hovuz masjidining janubida joylashgan edi. Qachon qurilgani nomaʼlum. Shodimbiy Ashtarxoniylar amirlaridan biri bo‘lgan bo‘lishi mumkin.

Adabiyotlar

  • Rempel L. I. Uzoq va yaqin. Buxoro qaydlari. — T. : G‘. G‘ulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyoti, 1981. — 304 b.
  • Saidjonov M. Yu. Buxoro shahri va uning qadimiy binolari // IFEAK ish hujjatlari. — 2005. — Son. 16 (iyun). — B. 3—19.
  • Suxareva O. A. XIX asr — XX asr boshlaridagi Buxoro (so‘nggi feodal davri shahri va uning aholisi). — M. : Nauka, 1966. — 328 b.