| Zarafshon | |
|---|---|
| fors. زرافشان, tojik. Zarafshon, o‘zb. Zarafshon | |
| Zarafshon daryosi, Panjikent, Tojikiston | |
| Xususiyatlari | |
| Uzunligi | 877 km |
| Havzasi | 41 860 km² |
| Suv sarfi | 162 m3/s (Mog‘iyondaryo qo‘shilgan joydan quyida) |
| Daryo oqimi | |
| Boshlanishi | Zarafshon muzligi |
| • Joylashuvi | Zarafshon tizmasi |
| • Balandligi | 2775 m |
| • Koordinatalari | 39°28′07″ sh. k. 70°29′30″ sh. u.HGYaO |
| Quyilish joyi | |
| • Joylashuvi | Qorako‘l vohasi |
| • Balandligi | ≈ 200 m |
| • Koordinatalari | 39°33′22″ sh. k. 63°52′08″ sh. u.HGYaO |
| Joylashuvi | |
| Suv tizimi | Dengizko‘l |
|
|
|
| Tojikiston | Sug‘d viloyati |
| O‘zbekiston | Samarqand viloyati, Navoiy viloyati, Buxoro viloyati |
| Mamlakatlar | |
Zarafshon, Zarafshon (fors. زرافشان, tojik. Zarafshon — «oltinli», o‘zb. Zarafshon/Зарафшон/زېرەۋشان; forscha Zar-afšān, fors. زرافشان so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, «oltin sochuvchi» degan ma’noni anglatadi; yuqori oqimida — Matcha, quyi oqimida — Qorako‘ldaryo) — Tojikiston va O‘zbekiston hududidan oqadigan daryo. Qadimda Amudaryoning irmog‘i bo‘lgan, hozir esa sug‘orish uchun suv olinishi sababli unga yetib bormaydi va Buxoro hamda Qorako‘l vohalarida tarmoqlarga bo‘linadi. Zarafshon boy madaniy tarixga ega yerlarni sug‘oradi.
Umumiy tavsif
Daryoning hozirgi uzunligi — 877 kilometr, Zarafshon tarmoqlarga ajraladigan Qorako‘l vohasigacha bo‘lgan uzunligi esa 803 km. Daryo havzasining umumiy maydoni 41 860 km² bo‘lib, shundan oqim hosil bo‘ladigan tog‘li qismga 17 710 km² to‘g‘ri keladi. Ko‘p yillik o‘rtacha suv sarfi, aynan Mog‘iyondaryoning quyilish joyidan quyida o‘lchanganda 162 m³/s ni tashkil etadi. Eng yuqori o‘rtacha yillik suv sarfi 1973 yilda (201 m³/s), eng past ko‘rsatkich esa 1957 yilda (112 m³/s) kuzatilgan. Daryo iyulda eng sersuv (250—690 m³/s), martda esa eng kamsuv (28—60 m³/s) bo‘ladi. Suv sarfining mutlaq eng past qiymati 31 yanvar 1928 yilda (24 m³/s), mutlaq eng yuqori qiymati esa 31 may 1964 yilda (996 m³/s) qayd etilgan.
Zarafshon Eski Anhor kanali orqali Qashqadaryo bilan, Iskituyatartar kanali orqali esa Sangzor bilan bog‘langan bo‘lib, bu daryolarni o‘z suvi bilan to‘yintiradi.
Zarafshon suvlaridan samarali foydalanish maqsadida Kattaqo‘rg‘on va Quyimozor suv omborlari hamda bir qator gidrouzellar qurilgan.


Daryoning oqimi
Matcha
Zarafshon daryosi Zarafshon muzligidan, Ko‘ksuv tugunidan boshlanadi. Bu tugun Turkiston va Zarafshon tog‘ tizmalarining tutashgan joyida, 2775 m balandlikda joylashgan. Daryoning taxminan 300 km uzunlikdagi boshlang‘ich qismi tor va chuqur vodiydan oqadi; uning yuqoridagi 200 km qismi Matcha deb ataladi. Turkiston (shimolda) va Zarafshon (janubda) tog‘ tizmalari orasidan oqadigan Matchaning suv yig‘ish havzasi 4650 km² ni tashkil etadi. Uning chap (janubiy) sohilidan quyidagi yirik irmoqlar qo‘shiladi: Fondaryo, Kishtut va Mog‘iyondaryo.
Ushbu qismda o‘rtacha yillik suv sarfi 58—108 m³/s atrofida o‘zgaradi. Matcha iyul va avgust oylarida sersuv bo‘lib, suv sarfi 479 m³/s gacha ko‘tariladi; aprelda esa suv kam bo‘lib, sarf 11 m³/s gacha pasayadi.
Mog‘iyondaryo quyilgach, daryo Zarafshon deb ataladi.
O‘rta oqimi
Samarqandgacha
Daryo Tojikiston hududi bo‘ylab g‘arbga, Panjikentgacha yetgach, shimoli-g‘arbga buriladi. Panjikentdan quyida daryoning tekislik qismi boshlanadi va uning oxirigacha Zarafshonga birorta ham yirik irmoq qo‘shilmaydi.
Panjikentdan o‘tgach, Zarafshon O‘zbekiston chegarasini kesib o‘tadi. Tojikiston va O‘zbekiston chegarasi yaqinida Zarafshonda Yuqori Zarafshon gidrouzeli (Ravotxo‘ja to‘g‘oni) joylashgan. Yirik Darg‘om kanali shu yerdan boshlanadi. To‘g‘ondan quyida Zarafshon voha hosil qiladi; uning markazi — Samarqand.
Oqdaryo va Qoradaryo
Samarqand yaqinidagi Samarqand (Oq-Qoradaryo) gidrouzelida daryo quyidagi tarmoqlarga bo‘linadi: Oqdaryo (shimoliy) va Qoradaryo (janubiy). Ularning oralig‘ida Miyonqol oroli joylashgan. Ikkala o‘zan Yangirobod shahri yaqinida yana birlashadi. Gidrotexnika inshootidan, shuningdek, yirik sug‘orish kanallari — Qurbonobod (suv sarfi 25 m³/s) va Markaziy Miyonqol kanali (suv sarfi 70 m³/s) boshlanadi. Qoradaryo tarmog‘ining 57-kilometrida Damxo‘ja gidrouzeli joylashgan bo‘lib, undan Kattaqo‘rg‘on suv omboriga suv yetkazuvchi kanal (suv sarfi 100 m³/s), Narpay (suv sarfi 56 m³/s) va Miyonqol–Xatirchi (suv sarfi 54 m³/s) kanallari boshlanadi.
Tarmoqlar birlashgandan keyin
Katta qurg‘oqchil hududlarni Kattaqo‘rg‘on orqali sug‘orib, Zarafshon Navoiy shahrigacha oqib, janubi-g‘arbga buriladi. Zarafshon Buxoro vohasini suv bilan ta’minlovchi yagona suv manbai hisoblanadi.
Xususan, Buxoro va Navoiy viloyatlarida Zarafshon bir qator sug‘orish tizimlarini suv bilan ta’minlaydi. Suv olinadigan asosiy beshta gidrouzel quyidagilar: Karmana, Navoiy, Shofirkon, Xarxur va Duoba.

Qorako‘ldaryo
Duoba gidrouzelidan keyin daryo Qorako‘ldaryo deb ataladi.
1971 yilda Zarafshonning quyi oqimidagi o‘zan (Duoba gidrouzelidan boshlab) kanalga aylantirilib, kengaytirildi va chuqurlashtirildi. Yangi o‘zan Markaziy Buxoro kollektori[o‘zb.] deb nomlandi. Kollektorning dastlabki qismi bo‘ylab Qorako‘ldaryoning eski, egri-bugri o‘zani izlari saqlanib qolgan; unda suv doim ham bo‘lmaydi.
Markaziy Buxoro kollektorining suvi Maxanko‘l kollektoriga, undan esa Maxanko‘l ko‘liga quyiladi. Maxan yaqinida Zarafshon o‘zani kollektorning sun’iy yo‘lidan ajralib, Qorako‘l vohasi tomon oqishda davom etadi.
Delta tarmoqlari
Qorako‘l vohasida Zarafshon quyidagi kichik tarmoqlarga ajralgan: Tayqir, Saribozor, Gurdush, Uyg‘ur, bular xo‘jalik faoliyati davomida kanallarga aylantirilgan. Zarafshon suvini kanallarga dastlab 3 km masofada — Qorako‘l shahridan narida, o‘zan tarmoqlarga bo‘linadigan nuqtada taqsimlashgan. Tayqir va Saribozor tarmoqlari o‘zan quyiroqda ikkiga bo‘lingan joyda hosil bo‘lgan. Amu–Qorako‘l kanali qurilgandan keyin Zarafshonning sobiq tarmoqlari unga suv chiqarish yo‘llari sifatida ulangan. Hozir ular asosan Amudaryo suvi bilan to‘yinadi, ammo Zarafshon suvining kelishi ehtimoli ham saqlanib qolgan.
Zarafshonning asosiy tarmog‘i bo‘lgan Tayqir o‘zani Dengizko‘lgacha cho‘ziladi. Hozir Tayqir deyarli suvsiz qolgan; faqat qish va bahor oylarida sug‘orishdan qaytgan ortiqcha suvlar undan oqiziladi. Suv ko‘paygan davrda Tayqir Dengizko‘lga quyiladi. Saribozor tarmog‘i esa Qorako‘l vohasi bo‘ylab oqib, qurib qoladi.
Olis o‘tmishda Zarafshon Amudaryoning irmog‘i bo‘lgan va unga eng quyi Tayqir tarmog‘i orqali tutashgan.
Tarixi va ahamiyati
Zarafshon daryosining chap qirg‘og‘ida, 15 km narida — tuman markazi Panjikentdan g‘arbda — eneolit davriga (miloddan avvalgi IV—II ming yillik) oid qadimiy manzilgoh joylashgan. Uning nomi — Sarazm (Tojikistondagi birinchi Jahon merosi obyekti).
Neolit davridan qolgan manzilgohlar ham ma’lum. Jumladan, qadimiy Zamonbobo manzilgohi 27 km uzoqlikda, Qorako‘l shahrining shimoli-g‘arbida joylashgan. Shuningdek, Hazarasp (II—III asrlar) va Kumushkent (I—V asrlar) shaharchalari ham ma’lum. Qadimgi Samarqand shahriga daryo bo‘yida miloddan avvalgi taxminan 700 yilda asos solingan. Daryoning forscha nomi uning yuqori oqimidagi qumlarda oltin borligi qadimdan ma’lum bo‘lganini ko‘rsatadi.
Rim yozuvchisi Kursiy Ruf milodiy I asrda yashagan bo‘lib, o‘z asarlarida daryoni yunoncha «Politimet» deb atagan. Bu nom ko‘plab bahslarga sabab bo‘lgan. Strabonning ta’kidlashicha, daryoga bu nomni makedoniyaliklar bergan va u «juda e’zozli» degan ma’noni bildirgan. Ehtimol, bu mahalliy tildan tarjimadir, chunki yunonlar Markaziy Osiyo daryolariga sig‘ingan bo‘lishi dargumon. Bu masalaga xitoylik tarixchilar oydinlik kiritgan: ular daryoni «Nami» deb atagan. Bu nom pahlaviy tilidagi «Namik», ya’ni «ulug‘», «e’zozli» (qadimgi forscha «Nemaxya») nomiga mos bo‘lib, yunoncha «Politimet» bilan bir ma’noni anglatadi.
Alisher Navoiy sohilida Samarqand shahri joylashgan daryoni Ko‘hak deb ataydi.
Garchi bu daryo Amudaryo va Sirdaryoga qaraganda kichikroq va kamroq tanilgan bo‘lsa-da, uning xo‘jalikdagi, ayniqsa irrigatsiyadagi ahamiyati yanada kattaroqdir.
1964 yilgi halokatli ko‘chki
1964 yil bahorida ko‘chki daryoni Ayniy qishlog‘i yaqinida butunlay to‘sib qo‘ydi. Hosil bo‘lgan ko‘l suvini chiqarish kanalini qazish ishlariga SSSR hukumat komissiyasi rahbarlik qildi. Komissiyaga boshchilik qilgan akademik — Yevgeniy Konstantinovich Fyodorov.
Adabiyotlar
- Zarafshon (Markaziy Osiyodagi daryo) // Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1969—1978.
- Zarafshon — O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi (o‘zb.). — Toshkent: Davlat ilmiy nashriyoti, 2000—2006.
- Mastchoh — O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi (o‘zb.). — Toshkent: Davlat ilmiy nashriyoti, 2000—2006.
- O‘zbekiston irrigatsiyasi / bosh muharrir Sodiqov A. S.. — O‘zSSR «Fan» nashriyoti, 1979. — J. 3. — 8100 nusxa
- Muhammadjonov A. R. Buxoro vohasining sug‘orilish tarixi: (qadimgi davrlardan XX asr boshigacha) / mas’ul muharrir G‘ulomov Ya. G.. — O‘zSSR «Fan» nashriyoti, 1978. — 296 b. — 1000 nusxa
- V. V. Bartold. Turkistondagi sug‘orish tarixiga doir. — Muallif asarlari to‘plami, 3-jild. Moskva, 1965.
- Robert Lyuis. G‘arbiy Turkistondagi dastlabki sug‘orish tizimlari. Amerika geograflari uyushmasi yilnomalari, 56-jild, 1966, № 3, 467—491.
- Yoqubov Yu. Milodiy VII—VIII asrlarda Pargar (ilk o‘rta asrlarda Yuqori Zarafshon). M., Donish, 1979.
Qo‘shimcha adabiyotlar
- Zokirov K. Z. 1-qism. O‘simliklar qoplami // Zarafshon daryosi havzasining florasi va o‘simliklar qoplami. — Toshkent, 1955.
- Zokirov K. Z. 2-qism. Flora konspekti // Zarafshon daryosi havzasining florasi va o‘simliklar qoplami. — Toshkent, 1961.
- Isakov A. I., Yoqubov Yu. Ya., Karimova G. R. Tojikistonning arxeologik xaritasi. Zarafshon vodiysining yuqori qismi (Tog‘li Matcha, Ayniy va Panjikent tumanlari). — Dushanbe: Donish, 2020. — I—III qismlar. — 360 b.