| Ulug‘bek madrasasi | |
|---|---|
| o‘zb. Ulugʻbek madrasasi / Улуғбек мадрасаси | |
| Ulug‘bek madrasasi | |
| 39°46′35″ sh. k. 64°25′03″ sh. u.HGЯO | |
| Turi | Diqqatga sazovor joy |
| Mamlakat |
|
| Shahar | Buxoro |
| Dini | Islom |
| Bino turi | Madrasa |
| Me’moriy uslub | Markaziy Osiyo me’morchiligi |
| Bunyodkor | Ismoil ibn Tohir Isfahoniy |
| Asoschisi | Ulug‘bek |
| Asos solingan sana | 1417-yil |
| Qurilishi | 1417-yil — Kuz fasli, 1417-yil |
| Maqomi | muhofaza qilinadi |
| Qurilish materiali | Asosiy: pishiq g‘isht |
| Veb-sayt | bukhara-museum.narod.ru/… |
Ulug‘bek madrasasi (o‘zb. Ulugʻbek madrasasi / Улуғбек мадрасаси) — madrasa binosi bo‘lib, Buxoro (O‘zbekiston) tarixiy markazida 1417-yilda qurdirilgan. Uning bunyodkori — Amir Temurning nabirasi, hukmdor va astronom olim Ulug‘bek (1409—1449),.
Bu bino Markaziy Osiyo me’morchiligi yuksalgan davrning yodgorligi bo‘lib, undan namuna olib Markaziy Osiyoning boshqa shaharlarida ham madrasalar qurilgan. Hozirda u Buxoroda Temuriylar sulolasi hukmronligi davridan saqlanib qolgan bunday ko‘lamdagi yagona inshootdir. Shuningdek, u Ulug‘bek qurdirgan uchta madrasaning bizgacha yetib kelgan eng qadimgisidir. Madrasa Abdulazizxon madrasasining ro‘parasida joylashib, u bilan birgalikda yaxlit me’moriy majmuani tashkil etadi. Markaziy Osiyo me’morchiligida fasadlari bir-biriga qaragan ikki binodan iborat majmua «qo‘sh» (juft, qo‘shaloq) deb, ikkita madrasa misolida esa «qo‘sh madrasa».
1993-yilda madrasa «Buxoroning tarixiy markazi» tarkibida YUNESKOning Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan. Hozirda Ulug‘bek madrasasida Buxoro yodgorliklarini restavratsiya qilish tarixi muzeyi joylashgan.
Tarixi

XV asrning birinchi yarmida Markaziy Osiyoda mahobatli binolar qurilishida madrasa turi o‘zining klassik shakliga ega bo‘ldi. Amir Temur (1370—1405) davrida ayrim madrasalarda nafaqat bilimli din arboblari tayyorlangan, balki davlat xizmatiga kirishga hozirlangan zodagon oilalarning o‘g‘illari ham ta’lim olgan. Ulug‘bek (1409—1449) davrida madrasalar o‘ziga xos universitetlar vazifasini bajargan. Ularda ilohiyot fanlari yetakchi o‘rin tutgan bo‘lsa-da, boshqa fanlardan ham ma’ruzalar o‘qilgan, jumladan: astronomiya, matematika va falsafa.
Shohrux (1409—1447) Temuriylar davlati amiri sifatida o‘z o‘g‘li Ulug‘bekni sulton qilib Movarounnahrga hukmdor etib tayinladi. Uning poytaxti Samarqand bo‘lib, ikkinchi muhim shahar Buxoro edi. Yosh olim-hukmdor o‘ziga qarashli shaharlarni saltanatning ilmiy-ma’rifiy markazlariga aylantirishni maqsad qilgan. Ulug‘bek qurdirgan uchta madrasa saqlanib qolgan: Buxorodagi (1417), Samarqanddagi (1417—1420) va G‘ijduvondagi (1433).
Buxorodagi madrasa qurilishi 1417-yil kuzida yakunlandi. Biroq davlat ishlari bilan bandligi va rafiqasi O‘g‘abegimning vafoti munosabati bilan motamda bo‘lgani sababli Ulug‘bek qurilish buyurtmachisi sifatida binoni faqat 28-noyabr kuni, 1419-yilda shaxsan ko‘ra oldi. U o‘z madrasasida to‘xtab, talabalar va boshqa «munosib kishilar»ga sovg‘alar ulashdi. Ulug‘bek hukmronligi davrida va undan keyingi asrlarda ham bu madrasa Buxoroning ilm-fan va madaniy hayot markazi bo‘lib xizmat qilgan.
Ulug‘bek qurdirgan madrasa bizgacha o‘zgargan holda yetib kelgan. 1585-yilda Abdullaxon II (1583—1598) davrida madrasa binosi ta’mirlandi. Ta’mir paytida uning devorlari mayolika (majolica) bilan qoplandi. 1586 yilda nufuzli jo‘yboriy shayx Xoja Sa’d (vafot sanasi: 23-oktabr, 1589-yil) tashabbusi va ko‘magida tashqi peshtoq hamda barcha hujralar qayta ta’mirlandi. Restavratsiya jarayonida yozuv va naqshlar tushirilgan koshinlar ishlatildi. Keyinchalik binoning vaqt o‘tishi bilan shikastlangan qismlari XVI—XVII asrlarda ham ta’mirlangan.
1841—1842-yillarda Buxoroda bo‘lgan N. V. Xanikovning eslashicha, o‘sha vaqtda Ulug‘bek madrasasida 80 ta hujra (xona) bo‘lgan, talabalar esa 3,5 tilla miqdoridagi daromadni vaqf tushumlaridan olgan.
Tadqiqotchi A. Fitrat ma’lumotiga ko‘ra, XX asr boshlarida Ulug‘bek madrasasining vaqf tushumlaridan olinadigan yillik daromadi 800 tangani tashkil etgan. Ulug‘bek madrasasi kutubxonasi (kitobxona) uchun yer-mulk, do‘konlar, savdo rastalari va boshqa mulklardan iborat alohida vaqf ajratilgan edi. Bu kutubxonaga moddiy va moliyaviy jihatdan ancha mustaqil faoliyat yuritish imkonini bergan.
Keyinchalik Ulug‘bek madrasasi 1950—1970 va 1990—1996-yillarda yana ta’mirlangan va natijada qiyofasi ancha o‘zgargan.
1993-yilda madrasa YUNESKOning Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan va 1994-yildan boshlab unda Buxoro yodgorliklarini restavratsiya qilish tarixi muzeyi faoliyat yuritmoqda.
Me’morchiligi
Ulug‘bek madrasasi ichki hovlisi bo‘lgan to‘rtburchak bino bo‘lib, uning tantanali kirish qismi baland portal (peshtoq) bilan bezatilgan. Kiraverish ko‘ndalang yo‘lak (miyonxona) orqali ikki tomonga ajralgan; bino ikki ayvonli bo‘lib, ichkarisida masjid va ma’ruza xonasi (darsxona) joylashgan. Ikkinchi qavatda, kirish joyining tepasida kutubxona (kitobxona) bo‘lgan. Madrasa fasadi ikki qavatli lodjiyalari bilan ajralib turadi va ikki qanotdan iborat. Uning ikkala chetida bittadan minora joylashgan (guldasta).
Madrasa binosining asosiy bezagi — peshtoqdagi sirlangan va rangli koshinlardan ishlangan mozaika naqshlaridir. Bezaklarning eng qadimgi qismlari miyonxona shiftida va hovlining shimoliy ravoq qatorida joylashgan. Keyinroq ishlangan qoplamalar sharqiy va g‘arbiy tomonlarda, eng so‘nggi bezaklar esa fasad qanotlarida uchraydi. Shimoliy ayvon ustunlarida zarhal bezaklar ko‘zga tashlanadi. Ustunlar qoplamasini Kalon masjidining g‘arbiy peshtoqidagi bezaklar bilan qiyoslash mumkin.
Naqshlarda osmon jismlariga oid unsurlar ustunlik qiladi. Buni Ulug‘bekning astronom sifatidagi dunyoqarashi bilan bog‘lash mumkin. Madrasa darvozasi tabaqalariga, bino kirishining yuqori qismiga sulus xatida bilim olishga da’vat etuvchi hadis bitilgan: «ilm olishga intilish — har bir musulmon erkak va ayolning burchidir»; peshtoq ravoqining uchburchaksimon devorida esa sulus xatida me’mor-usta Ismoil ibn Tohir Isfahoniyning ismi o‘yib yozilgan.
Madrasa shakllarining qat’iyligi va uyg‘unligi, mutanosibligi, qurilish tuzilishi bilan bezaklarining o‘zaro mosligi bilan hayratga soladi. Bu Markaziy Osiyo me’morchiligi ravnaq topgan davr yodgorligi bo‘lib, uning namunasida boshqa shaharlarda ham madrasalar qurila boshlangan. Bu an’ana tarqalgan mintaqa — Markaziy Osiyo.
Adabiyotlar
- Бухара // Архитектурная эпиграфика Узбекистана / Абдухаликов Ф. Ф. — Т. : UZBEKISTAN TODAY, 2016.
- Ашуров Я. С. Бухара / Под ред. Намазова Д. Н. — Т.: Узбекистан, 1968. — 104 с.
- Вохидов Ш. Х. Библиотека медресе Мирза Улугбека в Бухаре // Номаи донишгох. — 2017. — № 2.
- Пугаченкова Г. А. Искусство Средней Азии и Казахстана // История искусства народов СССР / Маньковская Л. Ю. и Долинская В. Г. — М. : Изобразительное искусство, 1974. — Т. 2. — 440 p.
- Пугаченкова Г. А. Средняя Азия. Справочник-путеводитель. — Лейпциг, М.: Эдицион Искусство, 1983. — 426 с.
- Улугбек мадрасаси // Ўзбекистон миллий энциклопедияси : [узб.]. — Т. : Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 2000—2005. — С. 78-79. — 219 с.