Rux elementi nima

Rux
Rux
	← Mis \| Galliy →
Oddiy moddaning tashqi ko‘rinishi
	Qattiq modda
	Rux
Atomning xossalari
Nomi, belgisi, tartib raqami	Rux/Zincum (Zn), 30
Guruh turi	O‘tish metallari
Guruh, davr, blok	12 (eskirgan IIB), 4, ; d-element
Atom massasi ; (molyar massa)	65,38(2) a. m. b. (g/mol)[30] (massa soni eng barqaror izotopning)
Elektron konfiguratsiyasi	[Ar] 3d104s2
Elektronlar ning qavatlar bo‘yicha taqsimlanishi	2; 8; 18; 2
Atom radiusi	134 pm
Kimyoviy xossalari
Kovalent radius	131 pm
Ion radiusi	60 (4), 74,0 (6), 90 (8) pm
Elektrmanfiylik	1,65 (Poling shkalasi)
Elektrod potensiali	-0,763 V
Oksidlanish darajalari	+2
Ionlanish energiyasi	1‑chi: 906,40 (9,3942) kJ/mol (eV) ; 2‑chi: 1733,30 (17,9644) kJ/mol (eV) ; 3‑chi: 3832,7 (39,723) kJ/mol (eV)
Oddiy moddaning termodinamik xossalari
Zichlik ( n. sh.)	7,13 g/sm3
Erish harorati	692,7 K (419,55 °C, 787,19 °F)
Qaynash harorati	1179,4 K (906,25 °C, 1663,25 °F)
Uchlama nuqta	693 K (420°C), 0,065 kPa
Molyar erish issiqligi	7,24 kJ/mol
Molyar bug‘lanish issiqligi	115,3 kJ/mol
Molyar issiqlik sig‘imi	25,44 J/(K·mol)
Kristall panjara oddiy moddaning
Panjara tuzilishi	Geksagonal (zich joylashgan)
Panjara parametrlari	a=2,6654, c=4,94, d=2,6654 Å
Nisbat c/a	1,86
Boshqa xossalari
Siljish moduli	38 GPa
Hajmiy elastiklik moduli	69,4 GPa
Puasson koeffitsiyenti	0,249
Moos shkalasi bo‘yicha qattiqlik	2,5—2,9
Brinell bo‘yicha qattiqlik	412 MPa
CAS raqami	7440-66-6
Emissiya spektri

30

Rux

Zn

65,38

3d¹⁰4s²

Rux (kimyoviy belgisi — Zn, lotincha Zincum) — kimyoviy element bo‘lib, 12-guruhga ( eski tasnif bo‘yicha — ikkinchi guruhning yonaki guruhchasi, IIB) va to‘rtinchi davrga mansub; kimyoviy elementlar davriy tizimiga kiradi. Bu tizim D. I. Mendeleyev nomi bilan ataladi. Ruxning tartib raqami — 30.

Rux — ko‘kimtir-oq rangli o‘tish metalibo‘lib, havoda uning sirti rux oksidi qatlami bilan qoplanadi.

Bu metall qadim zamonlardan beri maʼlum, chunki undan latunishlab chiqarishda foydalanilgan. U alohida metall sifatida ilk bor Hindistonda XIII asrda olingan, keyinchalik esa Yevropada 1726-yilda qayta kashf etilgan..

Kimyoviy xossalariga ko‘ra, rux odatiy amfoter metall bo‘lib, kislotalar bilan ham, ishqorlar bilan ham reaksiyaga kirishadi..

Tarixi

Qadim zamonlarda, bundan 2500 yildan ham ko‘proq vaqt oldin, uning birikmalaridan yaralarni davolash va latuntayyorlashda foydalanilgan. Mis qotishmalarini ishlab chiqarishda rux rudalari keng qo‘llanilganiga qaramay, sof metall uzoq vaqt nomaʼlum bo‘lib qolgan.

Antik davrda ruxning kalaminkabi birikmalari Rim mualliflarining asarlarida tilga olingan, ammo o‘sha vaqtda bu metall rudaning bir turi deb hisoblangan.

Rux tarkibli eng mashhur mineral smitsonit (ZnCO₃) bo‘lgan. Ushbu karbonatni qizdirib parchalaganda oksidhosil bo‘lgan va u keng qo‘llanilgan, masalan, ko‘zkasalliklarini davolashda ishlatilgan. Rux oksidini ko‘mir yordamida metallgacha qaytarish oson bo‘lsa-da, sof ruxni olish mis, temir, qalay va qo‘rg‘oshinkabi metallarga qaraganda ancha kech amalga oshirilgan, chunki buning uchun nisbatan yuqori harorat (taxminan 1100 °C).

XIII asrda Hindistonda kalaminni organik moddalaryordamida qaytarish orqali ilk bor metall rux olingan. Yevropada esa metall ruxni birinchi bo‘lib Andreas Marggraf 1746-yilda kashf etgan.

Dastlabki issiq ruxlash tajribalarida po‘lat buyumlar ustida korroziyaga chidamli qoplama hosil qilish maqsadida metall plastinalar eritilgan ruxga botirilgan. Bu tajribalarni 1742-yilda Pol-Jak Maluen o‘tkazgan.

1802-yilda Karl Fridrix Bushendorf ruxlashdan oldin temir listlarni xurushlash usulini, yaʼni ularga ammoniy xlorid bilan ishlov berishni taklif qilgan. Bu rux qoplamasining sifatini sezilarli yaxshilagan. Qalaydan farqli ravishda, rux qoplama shikastlanganda temirni nafaqat tashqi muhitdan ajratadi, balki faol galvanik himoyani ham taʼminlaydi.

Elektrokimyoviy himoya mexanizmlarini o‘rganish XVIII–XIX asrlarda ham davom etgan: Luiji Galvani va Alessandro Volta turli metallarning tutashuvi natijasida yuzaga keladigan elektr jarayonlari o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlashgan. Ularning tadqiqotlari standart elektrod potensiallarishkalasining yaratilishiga olib kelgan. Bu shkala ruxning temirni korroziyadan himoya qilish uchun nega «o‘zini qurbon qilishi»ni tushuntiradi. Ser Xamfri Devi va Maykl Faradey bu hodisani tasdiqlab, katod himoyasi tushunchasini fanga kiritishgan.

Yevropada ruxni sanoat miqyosida ishlab chiqarish XVIII asrda boshlangan. Rux metallurgiyasi 1721-yilda nemis metallurgi I. Genkel tomonidan ishlab chiqilgan. 1743-yilda Bristolda rux ishlab chiqaruvchi birinchi zavod ochilgan.

Nomining kelib chiqishi

«Цинк» so‘zining asl slavyancha ekanligi shubhali. Bu nomni rus tiliga Lomonosovolib kirgan bo‘lib, uni nemischa Zinkso‘zidan kelib chiqqan deb hisoblagan. O‘z navbatida, ushbu so‘z nemischa Zinke — «qoziq», «uchli narsa» so‘zlariga qarindosh bo‘lishi mumkin. Rux kristallarining eritib olingandan keyingi shakliga eʼtibor qaratgan Paratselsbu nomni birinchi bo‘lib qo‘llagan, deb hisoblanadi.

Boshqa talqinga ko‘ra, nemischa Zinc (hozirgi maʼnodagi ilk qo‘llanishi 1651-yilda qayd etilgan) so‘zi nemischa Zinn — «qalay» so‘zidan kelib chiqqan. Bu so‘zni slavyan tillari o‘zlashtirib, unga slavyancha kqo‘shimchasini qo‘shgan, keyin esa so‘z nemis tiliga o‘tgan (shundan fransuzcha Zinc).

Izotoplari

Ruxning tabiatda uchraydigan beshta barqaror izotopi mavjud: ⁶⁴Zn (tabiiy atomlar ulushi 48,6 %), ⁶⁶Zn (27,9 %), ⁶⁷Zn (4,1 %), ⁶⁸Zn (18,8 %) va ⁷⁰Zn (0,6 %).

Fizik xossalari

Rux — ko‘kimtir-oq rangli metall. Havoda uning sirti xiralashib, yupqa oksid qatlami bilan qoplanadi.

Xona haroratida nam havo (ayniqsa, oltingugurtli yoki karbonat angidrid gazi ishtirokida) ruxni yemiradi. Sovuqda rux mo‘rt bo‘ladi; 100—150 °C haroratda esa ancha plastik bo‘lib, juda yupqa (millimetrning yuzdan bir ulushlaricha) folga holigacha oson jo‘valanadi. 250 °C da rux yana mo‘rtlashadi. Kristallari oltinchi tartibli o‘q bo‘ylab cho‘zilganligi sababli u ideal geksagonal zich joylashuvga ega emas. Ruxning kristall panjarasi berilliy va magniykristall panjaralariga o‘xshaydi. Rux oson eriydi va qaynash harorati nisbatan past bo‘lgani uchun bug‘lanishi eng oson metallardan biridir).

Rux diamagnit bo‘lib, yaxshi elektr o‘tkazuvchanligi bilan ajralib turadi.

Kimyoviy xossalari

Rux va kadmiyning kimyoviy xossalari ancha o‘xshash, biroq shu kichik guruhga kiruvchi metall — simobningkimyoviy xossalari ularnikidan bir oz farq qiladi.

Murakkab moddalar bilan o‘zaro taʼsiri

Rux suvda passivlanadi , ammo yuqori haroratda suv bug‘i bilan reaksiyaga kirishadi.

Metall amfoter xossalarga ega, shu sababli ishqorlarning suvli eritmalarida eriydi (bunda tuzlar — ruxatlar):

{\mathrm {Zn} {}+{}2\,\mathrm {NaOH} {}+{}2\,\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} {}\mathrel {\longrightarrow } {}{\text{Na2}}[\mathrm {Zn} (\mathrm {OH} ){\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{4}}]{}+{}\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\uparrow {}}

.

Ruxga nitrat kislota taʼsir ettirilganda, uning konsentratsiyasiga qarab turli birikmalar — ${\mathrm {NH} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{4}}\mathrm {NO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}}$ , ${\mathrm {NO} }$ yoki ${\mathrm {NO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}}$ hosil bo‘ladi. Konsentrlangan sulfat kislotabilan reaksiyada esa sharoitga qarab ${\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {S} }$ yoki ${\mathrm {SO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}}$ .

Amfoter xossalarga ega bo‘lgan alyuminiydanfarqli ravishda, rux ammiakning suvli eritmasida eriydi:

{\mathrm {Zn} {}+{}4\,\mathrm {NH} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}{}+{}4\,\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} {}\mathrel {\longrightarrow } {}[\mathrm {Zn} (\mathrm {NH} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}){\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{4}}](\mathrm {OH} ){\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}+{}\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\uparrow {}{}+{}2\,\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} }

.

suvli eritmasida ham eriydi. Kuchli ishqoriy muhitda rux kuchli qaytaruvchi hisoblanadi:

{4\,\mathrm {Zn} {}+{}\mathrm {NaNO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}{}+{}7\,\mathrm {NaOH} {}+{}6\,\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} {}\mathrel {\longrightarrow } {}4\,\mathrm {Na} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}[\mathrm {Zn} (\mathrm {OH} ){\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{4}}]{}+{}\mathrm {NH} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}}

;

{3\,\mathrm {Zn} {}+{}\mathrm {NaNO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}+{}5\,\mathrm {NaOH} {}+{}5\,\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} {}\mathrel {\longrightarrow } {}3\,\mathrm {Na} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}[\mathrm {Zn} (\mathrm {OH} ){\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{4}}]{}+{}\mathrm {NH} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}}

.

Ruxning kimyoviy faolligi nisbatan yuqori. U kislotalar bilan (masalan, 20 foizli sulfat kislota eritmasi bilan) reaksiyaga kirishadi. Bu reaksiya Kipp apparatida laboratoriyada vodorod olish uchun qo‘llaniladi:

{\mathrm {Zn} {}+{}\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {SO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{4}}{}\mathrel {\longrightarrow } {}\mathrm {ZnSO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{4}}{}+{}\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\uparrow {}}

.

Qizdirilganda tionil xloridbilan reaksiyaga kirishib, oltingugurt(II) oksidini hosil qiladi:

{\mathrm {Zn} {}+{}\mathrm {SOCl} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}\mathrel {\longrightarrow } {}\mathrm {ZnCl} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}+{}\mathrm {SO} }

.

Oddiy moddalar bilan o‘zaro taʼsiri

Rux kislorodbilan reaksiyaga kirishib, oq kristall modda — rux oksidini hosil qiladi:

{2\,\mathrm {Zn} {}+{}\mathrm {O} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}\mathrel {\longrightarrow } {}2\,\mathrm {ZnO} }

.

Rux galogenlar bilan sovuqda reaksiyaga kirishmaydi, biroq suv bug‘i ishtirokida reaksiya sodir bo‘lib, galogenidlar hosil bo‘ladi.

Rux oltingugurt bilan (qizdirilganda reaksiya shiddatli kechadi) va fosfor bilan reaksiyaga kirishib, quyidagi tarkibli fosfidlar hosil qiladi: ${\mathrm {Zn} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}\mathrm {P} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}}$ va ${\mathrm {ZnP} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}}$ .

Rux vodorod hamda azotbilan bevosita reaksiyaga kirishadi, shu sababli rux gidridi ${\mathrm {ZnH} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}}$ va rux nitridi ${\mathrm {Zn} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}\mathrm {N} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}}$ bilvosita usullar bilan olinadi.

Rux, kadmiy va simob bir-biri bilan ham, boshqa metallar bilan ham oson qotishmalar hosil qiladi. Rux ishtirokidagi ko‘plab qotishmalar intermetallidlarhisoblanadi. Masalan, mis va rux tarkibi ${\mathrm {CuZn} }$ , ${\mathrm {CuZn} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}}$ , ${\mathrm {Cu} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {Zn} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}}$ .

Dunyoda ishlab chiqarilishi

Ishlab chiqariladigan metall miqdori bo‘yicha rux dunyoda to‘rtinchi o‘rinda turadi. 2023-yilda dunyoda jami taxminan 12,3 million tonna rux ishlab chiqarilgan.

Rux rudalari 50 ta mamlakatda qazib olinadi. Ruxning yetakchi ishlab chiqaruvchilari: Kanada, Rossiya, Avstraliya, Peru, AQSH va Xitoy. Mashhur konlar orasida Payn-Poynt^[ingl.], Kidd^[ingl.] va Red Dog konlari bor.

Rux ishlab chiqaruvchi mamlakatlar ro‘yxati (*taxminiy* maʼlumotlar, asosiy manba — AQSH Geologiya xizmati)
Mamlakat	Ishlab chiqarilgan rux (ming tonna)
Mamlakat	2020	2021	2022	2023	2024
Butun dunyo	12000	13000	13000	12000	12000
AQSH	670	740	770	750	750
Avstraliya	1400	1300	1300	1100	1100
Boliviya	330	490	520	490	510
Kanada	280	260	250	—	—
Xitoy	4200	4200	4200	4000	4000
Hindiston	720	810	830	860	860
Qozog‘iston	300	220	200	330	370
Meksika	600	720	740	690	700
Peru	1200	1600	1400	1400	1300
Rossiya	260	280	280	310	310
Janubiy Afrika Respublikasi	—	—	—	230	120
Shvetsiya	220	230	240	220	240
Boshqa mamlakatlar	2000	2000	2000	1800	1700

Dunyo bo‘yicha ishlab chiqariladigan ruxning taxminan 34 % qismi qayta ishlash orqali olingan ikkilamchi ruxga to‘g‘ri keladi.

Ishlab chiqarish usuli

Tarkibida odatda kalsiy karbonat, magniy va kremniy dioksid aralashmalari mavjud bo‘lgan oksidli rux rudalaridan konsentrat olish uchun flotatsion yoki gravitatsion usul qo‘llaniladi. Keyin olingan konsentratni qayta ishlashda gidrometallurgik yoki pirometallurgikusuldan foydalaniladi. Ikkinchi usul rux oksidi kam bo‘lgan oksidli rudalarga mos kelmaydi, chunki u atrof-muhitning ifloslanishi, katta kapital xarajatlar va sezilarli energiya sarfi bilan bog‘liq.

Rux, shuningdek, polimetall rudalardanham olinadi. Bunday rudalarda rux rux sulfidishaklida, shuningdek, mis, qo‘rg‘oshin, kumush va boshqa metallar birikmalarini ham saqlaydi. Bunda ruda (masalan, sfalerit) avval kuydirilib, rux oksidi olinadi:

{2\,\mathrm {ZnS} {}+{}3\,\mathrm {O} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}\mathrel {\longrightarrow } {}2\,\mathrm {ZnO} {}+{}2\,\mathrm {SO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\uparrow {}}

.

Metall ruxning o‘zini olish uchun ikkita usuldan foydalaniladi: distillash va sulfat kislota bilan tanlab eritish, so‘ng elektroliz qilish (alyuminiy katod va qo‘rg‘oshin anodishlatiladi). Distillashda rux oksidi ortiqcha miqdordagi uglerod yoki uglerodli materiallar bilan pechda qizdiriladi. Jarayon harorati 1300 °C:

{\mathrm {ZnO} {}+{}\mathrm {C} {}\mathrel {\longrightarrow } {}\mathrm {Zn} {}+{}\mathrm {CO} }

.

Bug‘ holidagi rux kondensatsiyalanadi va maxsus idishlarda to‘planadi. Bunday idishlar retortaga ulanadi.

Qo‘llanilishi

Rux va uning birikmalari ishlab chiqarishning ko‘plab sohalarida — metall buyumlardan tortib rezina va dori vositalarigacha qo‘llaniladi.

Rux rux-bromidli va rux-nikelli galvanik elementlarda qo‘llaniladi.

Rux qotishmalarda, avvalo mis bilan qotishmalarda va rux asosidagi qotishmalarda, shuningdek, poligrafiyada ham ishlatiladi.

Isteʼmol qilinadigan ruxning yarmidan ko‘pi galvanik qoplash va ruxlashga — temir hamda po‘lat buyumlarni korroziyadanhimoyalash uchun ularning yuzasiga yupqa rux qatlamini surtishga sarflanadi. Ruxlashning (galvanizatsiyaning) ikkita usuli mavjud: issiq va elektrolitik. Issiq ruxlash po‘lat prokatiniqoplashda qo‘llaniladi. Bu jarayonda rux va temirning turli nisbatdagi bir nechta qatlamlari hosil bo‘lib, korroziyaga chidamlilikni oshiradi. Buning uchun buyumlar eritilgan rux solingan vannalarga botiriladi. Elektrolitik ruxlash qoplama qalinligi va sirt sifatini oson boshqarish imkonini beradi, ammo bunday qoplama issiq ruxlash usulida hosil qilingan qoplamaga qaraganda kamroq mustahkam bo‘ladi. Rux qoplamalar avtomobilsozlik, kemasozlik va qurilish sanoatida qo‘llaniladi.

Rux oksidi rezina-texnika buyumlari, pigmentlar va sopol sirlarini ishlab chiqarishda qo‘llaniladi.

Rux xlorid qalaylash jarayonida va flyus sifatida ishlatiladi;

sulfat esa to‘qimachilik va kimyo sanoatida qo‘llaniladi.

Rux sulfidi (oq rangli kam sonli sulfidlardan biri) lyuminessensiyalanishxususiyatiga ega; bu xossadan fan va texnikada (lyuminessent tahlilda) foydalaniladi.

Rux fosfidi kemiruvchilarga qarshi zaharli yemlar tarkibida ishlatiladi.

Noyob yer elementlarini ( NYE), titan, galliy va boshqa metallarni olish hamda tozalashda, shuningdek, amalgama yordamida qotishmalar olishda amalgamali metallurgiya usullari qo‘llaniladi. Eritmalardan metallarni rux amalgamasi bilan sementatsiyalash orqali ajratib olish quyidagi sxema bilan ifodalanadi:

Zn⁰ (в Hg) + Meⁿ⁺ (р)

{{}\mathrel {\longrightarrow } {}}

Me⁰ (в Hg) + Zn²⁺ (р)

Tabiatda uchrashi

Rux 12-guruh elementlari orasida tabiatda eng ko‘p tarqalganidir.

Geokimyoviy jihatdan rux temir, mis va kadmiyga o‘xshaydi; tabiatda asosan sulfidlar shaklida uchraydi. Tarqalganlik darajasi bo‘yicha (7,6⋅10⁻³ %) rux boshqa metallar — rubidiy va misga yaqin. Shu bilan birga, asosiy tarkibli magmatik jinslarda uning miqdori (1,3⋅10⁻² %) nordon magmatik jinslardagidan (6⋅10⁻³ %) ko‘proq. Uning asosiy rudalari sfalerit va vyurtsit, ularning ikkalasining kimyoviy tarkibi ${\mathrm {ZnS} }$ ; ganit, ${\mathrm {ZnAl} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{4}}}$ ; kalamin; smitsonit, ${\mathrm {ZnCO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}}$ ; franklinit, ${(\mathrm {Zn} {,}{\mkern {3mu}}\mathrm {Mn} )\mathrm {Fe} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{4}}}$ va ruxit, ${\mathrm {ZnO} }$ mineral shakllari ham uchraydi. Uning Yer po‘stidagi miqdori taxminan 70 mg/kg, dengiz suvidagi o‘rtacha konsentratsiyasi esa taxminan 10 mkg/l.

Sanoatda ishlatiladigan ayrim rux minerallari, ulardagi foydali tarkibiy qismlar miqdori va Moos bo‘yicha qattiqligi:
Mineral	Kimyoviy formula	Ko‘rsatilgan komponentning eng yuqori miqdori, %	Moos bo‘yicha qattiqlik
Sfalerit	ZnS	Zn 67,1	3—4
Vyurtsit	ZnS	Zn 67,1	3,5—4
Ruxit	ZnO	Zn 80,3	4—4,5
Smitsonit	ZnCO₃	Zn 52,0	5
Gidroruxit	Zn₅(CO₃)₂(OH)₆	Zn 59,5	—
Kalamin	Zn₄[Si₂O₇](OH)₂⋅H₂O	ZnO 67,5	4,5—5
Villemit	Zn₂[SiO₄]	ZnO 73,0	5—5,5

Rossiya Federatsiyasi yer qaʼrida 60,7 mln tonna rux mavjud (bu jahon zaxiralarining 9 % ini tashkil etadi).

Biologik roli

Rux — inson organizmida moddalar almashinuvi uchun juda muhim mikroelementlardan biri. Inson organizmida taxminan 2—3 g rux bo‘ladi. Ruxning eng yuqori konsentratsiyasi prostata bezida kuzatiladi.

Rux 300 dan ortiq turli oqsillarda tuzilmaviy yoki funksional rol o‘ynaydi (muayyan oqsillarda kofaktor sifatida ishlaydi, elektron almashinuvi reaksiyalarini katalizlaydi, substratlarni bog‘laydi va oqsil tuzilishini barqarorlashtiradi).

Rux ferment tarkibidagi oqsilbilan mustahkam bog‘lanadi. ${\mathrm {Zn} {\vphantom {A}}^{2+}}$ ionlari karboangidraza, termolizin, dipeptidazalar, ishqoriy fosfataza, RNK- va DNK-polimerazalar, ayrim aldolazalar, alkogoldegidrogenazalar va superoksiddismutaza fermentlarining faoliyati uchun zarur.

Rux insulingeksamerlari bilan bog‘lanishi maʼlum. Ko‘pgina yirtqich hayvonlar va insonlarda ko‘zning to‘r pardasi ortidagi yorug‘likni qaytaruvchi qatlamda rux-sistein kompleksi kristallari mavjud.

Shuningdek, ${\mathrm {Zn} {\vphantom {A}}^{2+}}$ ionlari miya faoliyatida ham muhim ishtirok etadi.

Ovqatlanish ratsionida tavsiya etiladigan kunlik rux miqdori ayollar uchun 8 mg/kun , erkaklar uchun esa 11 mg/kun ni tashkil etadi.

Ruxga eng boy oziq-ovqat mahsulotlari go‘sht, baliq va dengiz mahsulotlaridir; meva va sabzavotlarda esa rux juda kam bo‘ladi.

Organizmda rux yetishmovchiligi

Organizmda rux yetishmovchiligi sababli yuzaga keladigan kasalliklar dunyo bo‘ylab keng tarqalgan. Rux tanqisligi turli patologik holatlar va kasalliklarni keltirib chiqaradi. Ayniqsa, chaqaloqlar, xususan muddatidan oldin tug‘ilganlar hamda keksalar uning salbiy oqibatlariga ko‘proq moyil bo‘ladi.

Rux tanqisligining mumkin bo‘lgan belgilariga taʼm bilishning buzilishi va hid bilish qobiliyatining pasayishi, anoreksiya, alopetsiya, dermatit, u burun-lab burmalarida boshlanib, keyinchalik yorg‘oq, oraliq sohasi va tirsaklarning yoziluvchi yuzalariga tarqaladi. Boshqa belgilar — yaralarning qiyin bitishi, gipogonadizm va jinsiy disfunksiya, shuningdek, immunitet tanqisligikiradi. Bu holatlar kichik yoshdagi bolalarda kasallanish va o‘lim ko‘rsatkichlarini sezilarli oshiradi. Homilador ayol ovqatlanishida rux yetishmasligi tug‘ilgan bolaning o‘sishdan ortda qolishiga sabab bo‘lishi mumkin.

Zaharliligi

Rux bug‘larini nafas orqali yutish «metall isitmasi»ni keltirib chiqarishi mumkin.

Rux atrof-muhitga tabiiy va inson faoliyati bilan bog‘liq manbalardan tushadi. Tuproqning rux bilan ifloslanishiga eng katta hissa inson faoliyati (konchilik, metallurgiya va rux saqlovchi mahsulotlardan foydalanish) orqali qo‘shiladi. Biroq tuproq va suvdagi rux asosan cho‘kindilar bilan bog‘langan holatda bo‘ladi va, odatda, ifloslangan tuproqni tasodifan yutib yuborish salomatlik uchun sezilarli xavf tug‘dirmaydi.

Elementar ruxni uzoq vaqt 100 mg/kun dan 150 mg/kun gacha bo‘lgan miqdorda (tavsiya etilgan maksimal isteʼmol miqdori 40 mg/kun) qabul qilish mis almashinuvini buzadi va qondagi mis darajasining pasayishiga, qizil qon tanachalari — eritrotsitlarningmikrotsitoziga, neytropeniya va immunitetning zaiflashishiga olib keladi. Ruxni juda katta miqdorda ( 200 mg/kun dan 800 mg/kun gacha), qabul qilish, odatda, ruxlangan idishlardan nordon taom yoki ichimlik isteʼmol qilganda, anoreksiya, qusish va ich ketishinikeltirib chiqarishi mumkin. Ruxni surunkali ravishda ortiqcha isteʼmol qilish organizmda mis tanqisligi va asab kasalliklariga olib kelishi mumkin.

Adabiyotlar

Axmetov N. S. Umumiy va anorganik kimyo. Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik (rus tilida). — 4-nashr, tuzatilgan. — M.: Oliy maktab, «Akademiya» nashriyot markazi, 2001. — 743 bet — ISBN 5-06-003363-5 («Oliy maktab»). — ISBN 5-7695-0704-7 («Akademiya» nashriyot markazi).
Ripan R., Chetyanu I. Anorganik kimyo: Metallar kimyosi = Chimia metalelor (rus tilida) / Tahriri ostida: Spitsin V. I. va Kolli I. D.; rumin tilidan tarjima qilganlar: Bersuker I. B., Belichuk N. I. — M.: Mir, 1972. — jild 2. — 871 bet
Jeyms Speyt. 1.3. Elementlar // Lange kimyo maʼlumotnomasi (ingliz tilida). — o‘n oltinchi nashr. — Nyu-York, Chikago, San-Fransisko, Lissabon, London, Madrid, Mexiko, Milan, Nyu-Dehli, San-Xuan, Seul, Singapur, Sidney, Toronto: McGraw-Hill Education, 2005. — ISBN 0-07-143220-5.
Volkov A. I., Jarskiy I. M. 3.6. Atomlar va ionlarning ionlanish potensiallari // Katta kimyo maʼlumotnomasi (rus tilida). — Minsk: Zamonaviy maktab, 2005. — 608 bet — ISBN 985-6751-04-7.
Ryabinovich V. A., Xavin Z. Ya. Oddiy moddalar va anorganik birikmalarning xossalari // Qisqacha kimyo maʼlumotnomasi (rus tilida). — 2-nashr, tuzatilgan va to‘ldirilgan. — L.: Kimyo, 1978. — 392 bet
2. Ikkinchi guruh elementlari // Elementlarning xossalari: Maʼlumotnoma nashri (rus tilida) / M. E. Drits tahriri ostida. — M.: Metallurgiya, 1985. — 672 bet
Pradyot Patnaik. Rux // Anorganik kimyoviy moddalar maʼlumotnomasi (ingliz tilida). — birinchi nashr. — Nyu-York: McGraw-Hill Professional, 2002. — 1086 bet — ISBN 978-0070494398. — ISBN 0070494398.
Rux / Sevryukov N. N. // Frankfurt — Chaga. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1978. — (Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov ; 1969—1978, jild 28).
Bandman A. L., Gudzovskiy G. A., Dubeykovskaya L. S. va boshq. Rux va uning birikmalari // Zararli kimyoviy moddalar. I—IV guruh elementlarining anorganik birikmalari: Maʼlumotnoma nashri (rus tilida) / Tahriri ostida: Filov V. A. va boshq. — L.: Kimyo, 1988. — 512 bet — ISBN 5-7245-0035-3.
Greenwood N. N., Earnshaw A. 29. Rux, kadmiy va simob // Elementlar kimyosi (ingliz tilida). — ikkinchi nashr. — Butterworth-Heinemann, 1997. — 1364 bet — ISBN 978-0750633659. — ISBN 0750633654.
Rosin I. V., Tomina L. D. 21-bob. 12-guruh // Umumiy va anorganik kimyo, 3 jildda. 2-jild. s-, d- va f-elementlar kimyosi. Akademik bakalavriat uchun darslik (rus tilida). — M.: Yurayt, 2016. — 492 bet — (Bakalavr. Akademik kurs). — ISBN 978-5-9916-3817-3.
Xomchenko G. P. 12-bob. Metallarning umumiy xossalari // Oliy o‘quv yurtlariga kiruvchilar uchun kimyo: O‘quv qo‘llanma (rus tilida). — M.: Oliy maktab, 1985. — 367 bet

Havolalar

WebElements saytida rux
Kimyoviy elementlar ommabop kutubxonasida rux Arxiv nusxasi 8-avgust, 2006-yildagi Wayback Machine
Rux va rux anodlari