Appalachi tog‘lari

Appalachi
ingl. Appalachian Mountains
Аппалачи, Северная Каролина
Appalachi togʻlari, Shimoliy Karolina
Xususiyatlari
Maydoni1 908 538 km²
Uzunligi2400 km
Kengligi480 km
Eng baland nuqta
Eng baland choʻqqiMitchell 
Balandligi2037 m
Joylashuvi
40° shim. keng. 78° gʻarb. uzun.HGЯO
Mamlakatlar
Северная Америка
Красная точка
Appalachi
Логотип Викисклада Vikimedia Commonsʼdagi mediafayllar

Appalachi (ingl. Appalachian Mountains) — togʻ tizimi Shimoliy Amerikaning sharqida, AQSH va Kanadada. Uzunligi — 2400 km.

Shimoliy Appalachi (Mohok va Gudzon daryolaridan shimolda joylashgan) — tepalikli yassi togʻlik boʻlib, unda ayrim massivlarning balandligi 1916 m gacha yetadi (Vashington togʻi), qadimgi muzliklar taʼsirining izlari saqlangan. Janubiy Appalachi oʻq zonasida parallel tizmalar va keng vodiylar bilan ajralgan massivlardan iborat; oʻq zonasiga sharqdan Pidmont platosi, gʻarbdan esa Appalachi platosi tutashadi. Balandligi 2037 m gacha (Mitchell togʻi). Togʻlarda quyidagi foydali qazilma konlari mavjud: toshkoʻmir, neft va gaz, temir rudalari, titan; keng bargli, ignabargli va aralash oʻrmonlar.

Togʻlar Perm davrida ikki materikning toʻqnashuvi natijasida shakllangan (Pangeyaning paydo boʻlishi).

Etimologiyasi

Togʻlarni ispan konkistadori Ernando de Soto 1540-yilda kashf etgan; u togʻlarning janubiy chekkasiga yetib kelib, ularga nomni Apalachi nomli indeys qabilasining etnonimidan olgan.

Geografik joylashuvi va tuzilishi

Togʻ tizimining joylashuvi

Togʻ tizimi Appalachi togʻ tizimi shimoli-sharqdan janubi-gʻarbga tomon 2600 km masofaga, Kanada va AQSH hududlari boʻylab choʻzilgan. U moʻtadil mintaqaning janubiy qismini kesib oʻtadi, janubda esa subtropik mintaqaga kirib boradi.Unga oʻrtacha balandlikdagi relyef va kuchli eroziya taʼsirida ancha parchalangan yer yuzasi, foydali qazilmalar hamda suv resurslarining koʻpligi, turlar tarkibi boy oʻrmonlar xos. Appalachi togʻoldi hududlari va vodiylarida aholi zich yashaydi, tabiiy landshaftlar inson faoliyati taʼsirida ancha oʻzgargan. Togʻ tizimini kesib oʻtuvchi daryolar AQSHning ichki hududlarini Atlantika okeani sohillari bilan bogʻlaydigan muhim transport yoʻllari hisoblanadi. Shimolda Appalachi togʻlari Avliyo Lavrentiy qoʻltigʻiga tutashadi; bu togʻlarning tizmalari esa quyidagi yarimorollarga kirib boradi: Gaspe va Yangi Shotlandiya (Kobekvid togʻlari). Lavrentiy qirlaridan ular Avliyo Lavrentiy daryosining keng vodiysi bilan ajralib turadi. Appalachi togʻlarining bu qismiga, shuningdek, Adirondak togʻlari ham kiradi; ular Avliyo Lavrentiy vodiysi bilan Ontario koʻli oraligʻida joylashgan. Tuzilishiga koʻra, ular Kanada qalqoniga mansub, biroq landshaftlarining umumiy majmuasiga koʻra Shimoliy Appalachi togʻlariga kiradi.

Geomorfologik xususiyatlariga koʻra Appalachi togʻlari 2 qismga boʻlinadi: Shimoliy va Janubiy. Shimoliy Appalachi togʻlari yoki Yangi Angliya (ingl. Northern Appalachian) — togʻ tizmasining asosiy qismini tashkil etuvchi qadimgi togʻlar boʻlib, ular Kaledon burmalanishi natijasida vujudga kelgan. Hozirgi davrda ular balandligi 400—600 m boʻlgan, yassilangan plato koʻrinishida; uning ustida alohida blokli massivlar va tizmalar koʻtarilib turadi: Adirondak (1628 m), Yashil togʻlar (1338 m), Oq togʻlar (1916 m) va boshqalar. Togʻlarning choʻqqilari silliqlashgan, yonbagʻirlari qiya, ayrim joylari karlar bilan parchalangan. Massivlar tektonik vodiylar bilan ajralgan, ular troglarga aylangan (eng yiriklari — Gudzon daryosi, Mohok daryosi, Konnektikut daryosi va Shamplen koʻli). Shimoliy Appalachi togʻlari kristall va metamorfik jinslardan tarkib topgan hamda keyingi koʻtarilish izlari nisbatan sust seziladigan, muzliklar taʼsiri yaqqol namoyon boʻlgan peneplenlashgan togʻ hududlaridan iborat. Tuproqlari togʻ tuproqlari, podzolli va chimli-podzolli.

Janubiy Appalachi togʻlari esa biroz keyinroq, Variss (Gersin) burmalanishi davrida shakllangan boʻlib, relyefi xilma-xilroq. Bu yerda sharqiy togʻoldi zonasini vodiylar kam parchalagan tekis Pidmont platosi (ingl. Piedmont) tashkil etadi; uning balandligi sharqda 40—80 m dan gʻarbda 400 m gacha yetadi. Uning ustidan tik yonbagʻirli, qirrasimon yoki gumbazsimon choʻqqilarga ega Koʻk tizma (ingl. Blue Ridge) keskin koʻtariladi (2037 m — Mitchell togʻi), u quyi va oʻrta paleozoy hamda yuqori dokembriy davrlariga mansub, oʻzgargan choʻkindi-vulkanogen jinslar, shuningdek granitlardan iborat. Tizmaning gʻarbiy yonbagʻri boʻylama botiqlik — yaʼni Buyuk vodiyga tik tushadi. Appalachi togʻlarining gʻarbiy togʻoldi zonasini Appalachi platosi (ingl. Appalachian Plateau) tashkil etadi; u tor va chuqur vodiylar bilan kuchli parchalangan hamda sharqdagi 1500 m balandlikdan gʻarbda 500 m gacha asta-sekin pasayib boradi.

Iqlim

Appalachi togʻ tizimi Atlantika okeanidan keladigan havo oqimlari va materikning ichki qismlari ustida shakllanadigan kontinental havo massalari taʼsirida boʻladi. Iqlim okean taʼsirida, ayniqsa, Meksika qoʻltigʻi taʼsirida yumshagan; shimolda moʻtadil, janubda subtropik. Yanvarning oʻrtacha harorati shimolda −12 °C dan janubda +8 °C gacha, iyulda esa mos ravishda +18 dan +26 °C gacha oʻzgaradi. Yillik yogʻin miqdori 1000—1300 mm. Qishda togʻlarning yuqori mintaqasida qattiq sovuq boʻladi va koʻp qor yogʻadi; vodiylarda esa havo quruqroq va iliqroq. Yoz nam va bulutli boʻlib, moʻl-koʻl yomgʻir yogʻadi, ayniqsa gʻarbiy yonbagʻirlarda. Yillik yogʻin miqdori shimolda 1000 mm dan janubda 2000 mm gacha oʻzgaradi. Namlikning koʻpligi daryo tarmogʻining rivojlanishi va relyef qulay boʻlgan joylarda hududning botqoqlanishi uchun sharoit yaratadi.

Oʻsimliklar va hayvonot dunyosi

Appalachi oʻrmonlari

Appalachi togʻlarining shimoli va janubidagi iqlim sharoitlari oʻrtasidagi farq tuproq-oʻsimlik qoplamining xususiyatlarida ham aks etadi. Shimolda aralash oʻrmonlar ustun boʻlib, togʻlarning eng baland qismlarida ular ignabargli oʻrmonlarga almashinadi. Tuproqlar asosan podzolli; katta maydonlarni, shuningdek, botqoq tuproqlari va torf botqoqlari egallaydi. Janubda oʻrmon qoʻngʻir tuproqlarida keng bargli oʻrmonlar tarqalgan.

Appalachi togʻlarining shimoliy qismidagi oʻrmonlar faqat togʻlarning yuqori qismlaridagina yaxshi saqlanib qolgan, aholi zich yashaydigan vodiylarda esa deyarli butunlay kesib tashlangan; ayrim joylardagina quyidagi daraxtlardan tashkil topgan oʻrmonlar uchraydi: shakar zarangi va qizil zarang, oq va sariq qayin, togʻterak, terak, eman, ularga oq qaragʻay, balzam pixtasi va boshqa ignabargli daraxtlar. Sohil boʻyiga janubdan kirib keladigan keng bargli daraxt turlari hatto Nyufaundlend oroligacha.

41° shimoliy kenglikdan janubroqda Appalachi keng bargli oʻrmonining tipik vakillari — chinorlar, buklar, joʻkalar, ulardan keyin esa relikt lola daraxti, oʻnlab turdagi kashtan va hikori yongʻogʻi (hickory). Keng bargli oʻrmonlar togʻlarda 600 m dan yuqoriga koʻtarilmaydi, undan keyin ular aralash oʻrmonlar bilan almashinadi. Ignabargli oʻrmonlar faqat togʻ choʻqqilarida va eng nam, soyali joylarda oʻsadi. Daraxtlar oʻsish chegarasidan yuqoriga togʻlar deyarli hech qayerda koʻtarilmaydi. Yevropaliklar materikka kelgan paytda tarkibi boy, zich relikt Appalachi oʻrmonlari Appalachi togʻlarining butun janubiy qismini qoplab turgan. Oʻrmonlarda oʻsimliklar juda koʻp boʻlib, lianalar va doim yashil oʻsimliklar ularga haqiqiy subtropik qiyofa bergan. Bu oʻrmonlar koʻplab ovchi indeys qabilalari, jumladan, togʻ tizimiga nom bergan apalachilar uchun boshpana va tirikchilik manbai boʻlgan.

Appalachi togʻlarining hayvonot dunyosiga koʻplab endemik turlar xos (virjiniya bugʻusi, virjiniya opossumi, bir qancha koʻrshapalaklar); shuningdek, Shimoliy Amerika jayrasi, ayiq baribal, silovsin, yenot, chiziqli skuns va boshqalar uchraydi.

Sanoat

Appalachi togʻlari AQSHning eng qadimgi sanoat mintaqasi boʻlgan “Sanoat belbogʻi” tarkibiga kiradi; bu mintaqa Atlantika sohilidan shimoldagi Buyuk koʻllargacha va gʻarbdagi Missisipi daryosigacha choʻzilgan. Ixtisoslashuvi — metallurgiya, mashinasozlik, kimyo sanoati, koʻmir qazib olish. Togʻ tizimi foydali qazilmalarga boy. Hajmi jihatidan noyob boʻlgan Appalachi koʻmir havzasidan koʻmir qazib olishda ikki asrdan ortiq vaqtdan beri foydalaniladi. Shuningdek, asbest, neft va turli rudalar konlari ham mavjud.

Appalachi koʻmir havzasi

Appalachi koʻmir havzasi — dunyodagi eng yirik koʻmir havzalaridan biri. U AQSHning sharqida, quyidagi shtatlar hududida joylashgan: Pensilvaniya, Ogayo, Gʻarbiy Virjiniya, Kentukki, Tennessi va Alabama.

Bu havza togʻoldi bukilmasi boʻlib, unda qalin paleozoy davriga mansub, birin-ketin almashinuvchi qatlamlar — qumtoshlar, slanetslar, ohaktoshlar va koʻmirdan iborat; havzaning janubiy qismida esa ularning ustini mezozoy va kaynozoy davriga oid choʻkindi jinslar qoplagan. Choʻkindi yotqiziqlar janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa tomon 1200—1250 km dan ortiq masofaga choʻzilgan, tuzilishi asimmetrik boʻlgan yirik botiqni hosil qiladi; jinslar deyarli gorizontal yotadi. Havzaning maydoni taxminan 180 ming km². 900 m chuqurlikkacha boʻlgan umumiy zaxiralar 1600 mlrd tonnani tashkil etadi. Koʻmir asosan bitumli boʻlib, ochiq va yerosti usullarida qazib olinadi. Mahsuldor qatlamlar karbon davri yotqiziqlariga mansub. Havzaning oʻziga xos xususiyati — koʻmir qatlamlarining uncha chuqur joylashmaganidir (640 m dan oshmaydi). 28—30 ta ishlatilayotgan qatlam mavjud (oʻrtacha qalinligi — 1 dan 3 m gacha); qazib olinadigan koʻmirning 90 % dan ortigʻi qalinligi 1—2 m boʻlgan qatlamlardan olinadi. Koʻmirlar subbitumli, bitumli va antratsitlardan iborat; kul miqdori kam boʻlib, oltingugurt va fosfor miqdorining pastligi bilan tavsiflanadi; yonuvchi massaning yonish issiqligi — 30,1—33,5 Мдж/кг (7200—8000 ккал/кг). Koʻmirning katta qismi metallurgiya koksi olishga yaroqli. Havzada koʻmir vertikal va qiya shaxtalar hamda shtolnyalar va karyerlar orqali qazib olinadi; bunga qatlamlarning deyarli gorizontal joylashuvi va relyefning kuchli parchalanganligi yordam beradi.

Sanʼatda Appalachi togʻlari obrazi

1903-yilda ingliz bastakori Frederik Delius “Appalachi: qul qoʻshigʻi mavzusidagi variatsiyalar” nomli yirik oratoriya asarini yozdi (ingl. Appalachia: Variations on a Slave Song) xor va orkestr uchun. Taxminan qirq yil oʻtgach — 1944-yilda amerikalik bastakor Aaron Kopland baletini yaratdi “Appalachi bahori”[inglizcha] (ingl. Appalachian Spring).

Yana qirq yil oʻtgach — 1985-yilda amerikalik bastakor Alan Hovaness ham “Appalachi togʻlariga” nomli simfoniyani yaratdi (ingl. “To the Appalachian Mountains”, 60-simfoniya, Op. 396).

2005-yilda: britaniyalik rejissyor Nil Marshall “Tushish” nomli filmni suratga oldi; film voqealari shu togʻlar hududida kechadi.

1995-yilda amerikalik yozuvchi Bill Brayson doʻsti bilan birga Appalachi soʻqmogʻidan oʻtishga qaror qildi. U oʻz taassurotlari haqida “Changalzorda adashib”[inglizcha] nomli kitob yozdi; u 1998-yilda nashr etildi. 2015-yilda esa kitob asosida “Oʻrmonlar boʻylab sayr”[inglizcha] filmi suratga olindi; unda Robert Redford va Nik Nolti bosh rollarni ijro etgan.

2018-yilda videooʻyin ishlab chiqaruvchi kompaniya Bethesda Softworks RPG janridagi Fallout 76 nomli videooʻyinni chiqardi. Oʻyin voqealari postapokaliptik Gʻarbiy Virjiniyada, Appalachi mintaqasida kechadi.

Appalachi togʻlarida amerikalik yozuvchi Bris Pankeykning aksariyat hikoyalari voqealari kechadi..

Adabiyot

Havolalar