| Kipr | |
|---|---|
| yunoncha Κύπρος, turkcha Kıbrıs, inglizcha Cyprus | |
Kiprning kosmosdan olingan surati. Orol markazida qoramtir tasma ko‘rinadi. Bu Troodos ofiolit majmuasi, okean po‘sti bo‘lagi — yo‘qolib ketgan Tetis okeani | |
| Asosiy ko‘rsatkichlar | |
| Maydoni | 9253 km² |
| Eng baland nuqtasi | 1952 m (Olimpos) |
| Aholisi | 1 058 300 kishi (2006) |
| Joylashuvi | |
| 35°10′00″ shim. keng. 33°21′00″ sharq. uz.HGЯO | |
| Suv havzasi | O‘rta yer dengizi |
| Davlatlar | |
Kipr (yunoncha Κύπρος, turkcha Kıbrıs, inglizcha Cyprus) — O‘rta yer dengizining sharqiy qismida joylashgan orol bo‘lib, O‘rta yer dengizi mintaqasida maydoni va aholisi jihatidan uchinchi o‘rinni egallaydi. Geografik jihatdan Kipr Osiyoga mansub.
Orol sharqdan g‘arbga 240 km cho‘zilgan, shimoldan janubga kengligi esa 100 km ga yetadi. Maydoni — 9253 km².
Etimologiyasi
Orol nomining aniq kelib chiqishi noma’lum. Quyidagi taxminlar mavjud:
- O‘rta yer dengizida o‘sadigan sarv (lot. Cupressus sempervirens), yunon. κυπάρισσος;
- o‘simlikning yunoncha nomi xina (lot. Lawsonia alba), yunon. κύπρος;
- eteokipr tilidagi mis so‘zi. Uning kelib chiqishi shumer tilidagi mis (zubar) yoki bronza (kubar) so‘zlariga borib taqalishi mumkinligi taxmin qilingan; bu taxmin orolda mis rudasi katta miqdorda topilgani bilan bog‘liq.
Orol O‘rta yer dengizidagi savdo yo‘llarida joylashgani sababli, mis nomi klassik lotin tilida quyidagi birikma orqali ifodalangan: lotincha aes Cyprium — «Kipr metalli» degan ma’noni bildirgan, keyinchalik qisqarib Cuprum.
Davlatlar
Amalda orol uchta davlat o‘rtasida bo‘lingan, ular orasida bufer hudud mavjud:
- Hududning 57,26% ini (9 298,2 km²) nazorat qiluvchi davlat — Kipr Respublikasi, u ko‘plab xalqaro tashkilotlar, jumladan, quyidagilarning a’zosi:
- BMT va uning ixtisoslashgan muassasalari;
- Yevropa Kengashi;
- Yevropada xavfsizlik va hamkorlik tashkiloti (YXHT);
- Qo‘shilmaslik harakati;
- Jahon savdo tashkiloti (JST);
- 1-may 2004-yildan boshlab Yevropa Ittifoqi a’zosi, 2008-yildan esa yevro hududiga kirgan.
- 1-iyul 2012-yildan 31-dekabr 2012-yilgacha Kipr Yevropa Ittifoqiga raislik qilgan.
- Hududning 3,74% ini (346 km²) BMT bufer hududi tashkil etadi;
- Hududning 36,26% ini (3355 km²) qisman tan olingan davlat — Shimoliy Kipr Turk Respublikasi;
- Hududning 2,74% ini (253,8 km²) Buyuk Britaniya nazorat qiladi (orolning turli qismlarida joylashgan ikkita harbiy baza — Akrotiri va Dekeliya).
Geografiya


Orol sharqdan g‘arbga 240 km cho‘zilgan, shimoldan janubga kengligi esa 100 km ga yetadi. Maydoni — 9253 km².
Relyefi
Orolning bir qismi tog‘lar bilan band. Shimoliy qirg‘oq bo‘ylab kenglik yo‘nalishida Kiriniya tog‘ tizmasi cho‘zilgan. Uning g‘arbiy qismidagi kengligi —16 km, sharqqa tomon esa 25—30 km gacha kengayadi. Tog‘ tizmasining g‘arbiy qismi balandroq, ayrim cho‘qqilari ming metrdan oshadi. Tizmaning eng baland nuqtasi — Kiparisovunon (1024 m). Orolning janubi-g‘arbiy yarmida keng tog‘ massivi Troodos joylashgan. U uzunlamasiga yo‘nalgan daryo vodiylari bilan kesilgan. Massivning shimoliy qismi eng baland bo‘lib, Kiprning eng baland nuqtasi — Olimpos (1952 m).
Iqlimi
Kipr iqlimi subtropik, O‘rta yer dengizi iqlimidir. Kiprdagi o‘rtacha haroratlar:
| Yil fasli | Kunduzgi o‘rtacha harorat | Tungi o‘rtacha harorat |
|---|---|---|
| qish | +10…+20 °C | +5…+12 °C |
| bahor | +20…+30 °C | +15…+20 °C |
| yoz | +25…+40 °C | +25…+35 °C |
| kuz | +15…+30 °C | +10…+20 °C |
O‘simliklar va hayvonot dunyosi
Kipr hayvonot dunyosi turlar boyligi va xilma-xilligi bilan ajralib turmaydi. Orolning noyob hayvonlari orasida Troodos tog‘larida va Pafosning o‘rmonli hududida yashaydigan endemik kiprlik tog‘ qo‘yi — muflon. So‘nggi yillarda ov qilish hukumat tomonidan taqiqlangan. Tog‘larning o‘rmon mintaqasida tulki va quyonlar uchraydi. Sohil bo‘yidagi pasttekisliklarda va tog‘ yonbag‘irlarida kaltakesaklar, toshbaqalar va ilonlarning ko‘plab turlari yashaydi. Ular, ayniqsa, qadimiy shaharlar xarobalarida ko‘p uchraydi — Salamin, Pafos va boshqalarda. Sohil yaqinidagi o‘rmonzorlarda xameleon uchraydi. Kiprda amfibiyalar, ayniqsa daraxt baqalari ko‘p.
Tarix


Kiprda sivilizatsiyaning dastlabki izlari neolit davriga, miloddan avvalgi 8000-yilga borib taqaladi. Orolda tosh davri, mis davri, bronza davri izlari ham mavjud; ular miloddan avvalgi ikkinchi ming yillik oxirigacha davom etadi. Kipr tarixidagi muhim bosqichlardan biri — orolning qadimgi yunon mustamlakachilari tomonidan miloddan avvalgi XII—XI asrlarda, Troya urushlari davri tugaganidan keyin, taxminan 3000 yil avval o‘zlashtirilgan.
Aynan shu jarayon orolning madaniy qiyofasini belgilab berdi. Bu davrda orolga yunon tili, san’at, din va an’analar olib kirildi. Bundan tashqari, bugungi kungacha mavjud bo‘lgan shaharlar barpo etildi.
Qadimda Kipr mis konlari va o‘rmonlari bilan mashhur bo‘lgan. Aynan shu boyliklar uni O‘rta yer dengizidagi qudratli davlatlarning diqqat markaziga aylantirgan. Ossuriyaliklar, misrliklar va forslar orolni navbatma-navbat bosib olib, egallab turganlar. Miloddan avvalgi 333-yilda esa uni Aleksandr Makedonskiy bosib olgan. Misr matnlarida Kipr Alashiya deb atalgan.
Kiprni mashhur qilgan shaxs — Ptolemeyning shogirdi, faylasuf Zenon Kitiylik, u Afinada falsafiy maktabga asos solgan — stoitsizm.
Kipr Rim imperiyasi tarkibiga miloddan avvalgi 58-yildan milodiy 330-yilgacha kirgan. Bu davr xristianlik nuqtayi nazaridan juda muhim, chunki aynan shu paytda havoriy Pavlus va Kiprda tug‘ilgan havoriy Barnabo missionerlik safarlarini amalga oshirgan. Ularning faoliyati natijasida orolning Rim prokonsuli xristianlikni qabul qilgan. Shu tariqa Kipr Yevropada xristianlar boshqaruvidagi birinchi mamlakatga, kiprliklar esa Yevropadagi ilk xristianlarga aylangan.
Rim imperiyasining parchalanishidan so‘ng, Kipr «porloq» davriga qadam qo‘ydi — Vizantiya davrida eng go‘zal ibodatxonalar qad rostladi va butun dunyoga mashhur monastirlar barpo etildi.
1191-yilda Arslonyurak Richard Muqaddas Yerga ketayotib Kiprni egalladi va uni ritsarlarning tampliyerlar ordeniga sotdi. Orden esa orolni Quddusning franklar qiroli Gi de Lyuzinyanga.
Lyuzinyanlar oilasining ildizlari Puatye shahriga borib taqaladi; u Fransiyada joylashgan. Bu oila Kiprda katolik qirolligini barpo etdi va orolni uch yuz yil davomida boshqardi. Biroq sulolaning so‘nggi malikasi eri vafot etganidan keyin orolga bo‘lgan huquqlaridan venetsiyaliklar foydasiga voz kechishga majbur bo‘ldi.
1489—1571-yillarda venetsiyaliklar Kiprni Usmonlilarga qarshi tayanch sifatida, o‘zlarining savdo va strategik manfaatlarini himoya qilish maqsadida ishlatgan.
1570-yilda 60 ming kishilik turk qo‘shini Kiprni bosib oldi va yunon hamda arman nasroniylarini qirg‘in qildi. 1914-yilgacha Kipr Usmonli imperiyasi tarkibida bo‘lgan. Kiprning Yevropa bilan aloqalari uzildi, g‘arb ruhoniylari esa quvib chiqarildi. Biroq bu davrda ilgari Lyuzinyanlar sulolasi va venetsiyaliklar tomonidan tazyiq ostida bo‘lgan yunon pravoslav cherkovi mustaqilligini qayta tikladi.
1869-yilda Suvaysh kanali ochilgach, Kipr Buyuk Britaniya uchun Hindistonga olib boradigan dengiz yo‘lini nazorat qilish imkonini beradigan strategik nuqtaga aylandi. 1878-yilda Berlin kongressi, 1877—1878-yillardagi rus-turk urushi yakunlarini chiqargan ushbu kongress doirasida Buyuk Britaniya Turkiya manfaatlarini qo‘llab-quvvatladi. Shu sababli keyinchalik bu davlatlar maxfiy bitim imzoladilar. Unga ko‘ra, orol Buyuk Britaniyaga topshirildi. 1925-yilda Kipr Britaniya tojining mustamlakasi deb e’lon qilindi. 1960-yilda to‘rt yillik ozodlik urushi natijasida Kipr mustaqil respublikaga aylandi. Kipr Respublikasi mustaqilligini tan olgan va u bilan diplomatik munosabatlar o‘rnatgan dunyodagi birinchi davlat Sovet Ittifoqi.
Kipr ishlariga doimiy ravishda Buyuk Britaniya, Turkiya va Gretsiya aralashib kelgan. 1963—1964 va 1967-yillarda orolda kiprlik yunonlar va kiprlik turklar o‘rtasida jamoalararo to‘qnashuvlar yuz bergan. 1974-yil iyul oyida Kiprning qonuniy hukumatiga qarshi Yunoniston harbiy xuntasi tomonidan davlat to‘ntarishi uyushtirildi. Bu Turkiyaga orolga bostirib kirish.
uchun bahona bo‘ldi. 1964-yildan buyon orolda BMTning Kiprda tinchlikni saqlash bo‘yicha tinchlikparvar kuchlari kontingenti joylashgan bo‘lib, hozirda uning soni 1216 nafar harbiy xizmatchidan iborat. BMT tinchlikparvar kuchlari 1963-yil dekabrida jamoalararo qurolli to‘qnashuvlar yuz bergani va Turkiya tomonidan intervensiya xavfi paydo bo‘lganidan so‘ng yuborilgan. Orolning bosib olingan shimoliy qismida 35 ming kishilik turk qo‘shini joylashganini hisobga olsak, tinchlikparvar kuchlarning asosiy vazifasi bufer hududni nazorat qilish va o‘t ochishni to‘xtatish rejimi buzilmasligini kuzatishdan iborat.
1987-yilda Kipr va Yevropa Ittifoqi bojxona ittifoqi to‘g‘risida bitim imzoladi. 1990-yilda Kipr hukumati Yevropa Ittifoqiga a’zo bo‘lish uchun rasmiy ariza berdi. Oradan 8 yil o‘tib, ya’ni 1998-yilda, ushbu tashkilotga to‘laqonli a’zo bo‘lishning amaliy bosqichlari yuzasidan YI bilan muzokaralar o‘tkazildi. Kipr YIga 1-may 2004-yilda qo‘shildi. 1-may 2004-yildan so‘ng Kipr Respublikasi siyosiy rivojlanishining yangi bosqichiga qadam qo‘ydi. Kipr YI a’zosi bo‘lib, Shengen bitimini imzolaganiga qaramay, Kipr bilan bog‘liq kelishmovchiliklar sababli Shengen bitimi talablarini Kipr Respublikasining umumiy bojxona hududida qo‘llash kechiktirildi. Kipr Respublikasining Shengen hududiga qabul qilinishi 26-mart 2010-yilga belgilangan edi, biroq Kiprning Shengen hududiga to‘liq qo‘shilishi amalga oshmadi.
Aholisi


Orol bo‘linganidan keyin kiprlik yunonlarning mutlaq ko‘pchiligi janubda, turklar esa shimolda yashaydi. Umumiy aholi soni 837 300 kishini tashkil etadi, shundan 88 100 nafari turklardir. Shuningdek, Kiprda 35 ming rus, 17 ming ingliz va to‘rt ming arman yashaydi. 1974-yilgi urushdan keyin, davom etgan millatlararo ziddiyatlar sababli, taxminan 180 ming kiprlik yunon orolning janubiy qismiga qochib o‘tdi. Taxminan 42 ming turk ham shimolga ko‘chishga majbur bo‘ldi. Faqat Larnaka okrugidagi Pila shahridagina BMT tayinlagan ma’muriyat ostida aholining har ikki guruhi birga yashaydi.
2011-yilgi aholini ro‘yxatga olish ma’lumotlariga ko‘ra, Kipr Respublikasida 838 897 kishi yashaydi.
2006-yilgi aholini ro‘yxatga olish ma’lumotlariga ko‘ra, Shimoliy Kipr Turk Respublikasida 265 100 kishi yashaydi.
Transport
Britaniya mustamlaka ma’muriyati orolda temir yo‘l qurdirgan. U 1905-yilda ishga tushirilgan va 39 ta stansiya hamda bekatga ega bo‘lgan, jumladan, Famagusta va Nikosiya. Xarajatlar o‘zini oqlamagani sababli, 1951—1952-yillarda yopilgan.
Kiprdagi avtomobil yo‘llari Yevropa Ittifoqidagi eng yaxshilaridan biri hisoblanadi va asosiy, ikkilamchi asfaltlangan, qishloq yo‘llari hamda avtomagistrallarga (motorway) bo‘linadi. Harakat chap tomonlama. Asosiy 4 ta yo‘l janubiy qirg‘oq bo‘ylab Larnakadan Limasolgacha boradi va Nikosiyaga olib chiqadi.
Jamoat transportining yagona turi — avtobuslar.
Kiprga 380 km masofada joylashgan Misr, 105 km masofada joylashgan Suriya va 75 km masofada joylashgan Turkiya.
Kiprda uchta xalqaro aeroport bor, ulardan ikkitasi orolning yunon qismida — Pafosda (shahardan 16 km uzoqlikda) va Larnakada (shahardan 2 km uzoqlikda) joylashgan. Nikosiyada esa to‘liq faoliyat yuritayotgan yana bir aeroport bor — Ercan (Ercan). Shimoliy Kiprga barcha reyslar Turkiya hududi orqali amalga oshiriladi. Orolning yunon qismiga xizmat ko‘rsatuvchi asosiy aviakompaniya — «Cyprus Airways».
Larnaka aeroporti 1975-yilda, Nikosiyadagi aeroport majburan yopilganidan keyin ochilgan. Uning bir qismi ilgari Britaniya harbiy bazasi sifatida foydalanilgan hududda joylashgan.
Famagusta porti yopilganidan keyin, yirik dengiz portlari Limasol va Larnaka bo‘lib qolgan.
Turizm



Turizm sohasi milliy daromadning asosiy manbalaridan biridir. Bu soha uchun Kipr turizm tashkiloti (Cyprus Tourist Organization, CTO) mas’ul. Aholining katta qismi ushbu sohada mehnat qiladi, turizmdan olinadigan daromad esa respublika budjetiga xorijiy valyuta tushumining asosiy manbai hisoblanadi. So‘nggi 4 yil ichida[qaysi?] Kiprga tashrif buyuradigan sayyohlar soni 29 % ga, turizmdan olinadigan daromad esa 40 % ga oshdi.
Eng yirik kurortlar:
- Kipr Respublikasi — Larnaka, Pafos, Limasol, Ayya-Napa, Protaras.
- Shimoliy Kipr — Famagusta, Kiriniya.
Kipr Respublikasi plyajlarining ko‘pchiligi ekologik tozaligi va infratuzilmasi uchun Moviy bayroq bilan taqdirlangan. Plyajlarning aksariyati munitsipal mulk hisoblanadi, ularda plyaj kreslolari va quyoshdan saqlovchi soyabonlarni ijaraga olish pullik.
Shahar Nikosiya (Lefkosia) — Kiprning poytaxti va eng yirik shahri. U orol markazida joylashgan va «yashil chiziq» bilan ikkiga bo‘lingan. Chiziqning shimolidagi shahar mavzelari Shimoliy Kipr Turk Respublikasi tomonidan nazorat qilinadi.
Kiprning kattaligi bo‘yicha ikkinchi shahri — dengiz porti Limasol, Vizantiya davrida asos solingan. Uning g‘arbida Buyuk Britaniyaning suveren bazasi Akrotiri.
Kipr Respublikasidagi kurortlardan Ayya-Napa tungi klublar hayotining markazi bo‘lib, asosan yoshlarga mo‘ljallangan. Oilaviy dam olish uchun, asosan, Pafos va Protaras xizmat qiladi. Ayya-Napa Kipr Respublikasidagi plyajlarining ustki qatlami oq rangli, chetdan keltirilgan qumdan iborat bo‘lgan yagona kurortdir. Pafos, Limasol va Larnaka plyajlarida qoramtir vulqon qumi bor. Protaras plyajlari aralash bo‘lib, asosan sariq qumdan iborat. Ayya-Napaning eng mashhur plyajlari: Nissi, Makronissos, Qumli qo‘ltik, Napa (Grishn).
Pafos shahri YuNESKOning Jahon madaniy merosi ro‘yxatiga kiritilgan. Shuningdek, u yaqinida joylashgan Afrodita qo‘ltig‘i bilan ham mashhur. Rivoyatga ko‘ra, aynan shu yerda sevgi va go‘zallik ma’budasi dengiz ko‘pigidan tug‘ilgan.
Kiprning diqqatga sazovor joylari turli davrlar yodgorliklari uyg‘unligidan iborat — Vizantiya davriga oid Kolossi qal’asi, unda Is’hoq Komnin salibchilardan yashiringan; cherkovda esa Arslonyurak Richard I Navarra malikasi Berengariya bilan nikohdan o‘tgan; venetsiyalik qal’alar; Britaniyadan qolgan chap tomonlama harakatlanish.
Orolning shimolidagi asosiy diqqatga sazovor joy — Famagusta shahri bo‘lib, unda o‘rta asrlarga oid Otello minorasi va «arvoh shahar» ( Varosha).
O‘rta yer dengizi mamlakatlariga yaqin geografik joylashuvi sayyohlar uchun dengiz kruizlarini Misr, Isroil, Rodos oroli yoki Iordaniyaga tashkil etish imkonini beradi. Kruiz kemalari dengiz portlari Larnaka va Limasoldan jo‘naydi hamda 3-5 yulduzli mehmonxonalar darajasiga teng. Kruiz odatda taxminan ikki kun davom etadi.
Turistlarga ijaraga beriladigan avtomobillarning davlat raqamlari qizil bo‘lib, Z harfi bilan boshlanadi. Avtomobil ijaraga olayotganda, uni ijaraga beruvchi kompaniyaga qarab, haydovchining yoshi va haydash tajribasiga doir cheklovlar qo‘yilishi mumkin.
Britaniya merosidan biri — chap tomondan harakatlanishdan tashqari, elektr ta’minoti standarti: rozetkalar uch tishli (ulardan biri yerga ulash uchun, yevrovilkaning yon kontaktiga o‘xshash), biroq kuchlanish Buyuk Britaniyadagi kabi 230 V emas, balki 240 V.
Kiprning diqqatga sazovor joylari qatoriga pravoslav ziyoratgohlari, jumladan, Larnakadagi Avliyo Lazar qabri ham kiradi.
Oroldagi ko‘plab do‘kon va banklar chorshanba kuni tushdan keyin va yakshanba kuni kun bo‘yi ishlamaydi. Ish kunlari esa faqat 8:00 dan 13:00 gacha, qishda 15:00 dan 17:30 gacha, yozda 16:00 dan 19:00 gacha ishlaydi.
Ikki jamoa o‘rtasidagi munosabatlarda muayyan taranglik saqlanib qolgan. Kiprlik yunonlar bilan suhbatda orolning shimoliy qismini Turkiya bosib olgani haqida gapirish tavsiya etilmaydi. Ayniqsa, «arvoh shahar» — Varosha — Famagustadagi mavze.
Kiprdagi etnik yunonlar orasida sobiq SSSRdan kelgan muhojirlar (pontiy yunonlar).
Diqqatga sazovor joylar


Kipr orolining asosiy diqqatga sazovor joylari — xristian cherkovlari va monastirlari. Eng muhim obyektlar:
- Kikkos monastiri (Podshoh stavropigial Muqaddas Kikkos monastiri) — bu monastirda orolning asosiy muqaddas yodgorligi — Xudoning onasi Kikkos ikonasi (Panagiya Eleusa), rivoyatga ko‘ra, u Avliyo Luqo tomonidan Muqaddas Bibi Maryam hayotlik chog‘ida chizilgan;
- Maxera monastiri — monastir stavropigial maqomiga ega. Unda Maxeriotissa Xudoning onasi ikonasi saqlanadi.
- Avliyo Lazar cherkovi — uning qabri Larnakada joylashgan;
- Stavrovuni monastiri, rivoyatga ko‘ra, 327-yilda Avliyo Yelena tomonidan asos solingan;
- Avliyo Neofit monastiri Pafosda joylashgan bo‘lib, Kipr orolidagi to‘liq avtonom maqomga ega 3 monastirdan biridir;
- Trooditissa monastiri;
- Troodos hududidagi devoriy rasmlar bilan bezatilgan cherkovlar;
- Monastir mushuklarga bag‘ishlangan — Avliyo Nikolay monastiri.
- Xarobalari: gotika uslubidagi Bellapais abbatligi, Kiriniya yaqinida.
Orolda qadimgi davrga oid ko‘plab arxeologik yodgorliklar va qisman vayron bo‘lgan o‘rta asr qal’alari:
- Qadimgi Pafos shahri xarobalari;
- Qadimgi shahar xarobalari — Kitiyona (Larnaka markazida)
- Xirokitiya;
- Otello qal’asi XIV—XV asrlarga oid, Famagustaning eski qismida joylashgan. Uning minorasida Otello obrazining tarixiy prototipi — venetsiyalik sarkarda Kristoforo Moro yashagan;
- Kolossi qal’asi;
- Qadimgi shahar xarobalari — Salamin;
- Kema halokatlari muzeyi va Kireniya qal’asi;
- Qadimgi shahar xarobalari — Amatus;
- Qadimgi shahar xarobalari — Kurion;
- Otaturk maydoni.
Tabiiy obyektlar:
- Larnaka sho‘r ko‘li;
- Tog‘ — Olimpos.
Adabiyotlar
- Kipr // Kvarner — Kongur. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1973. — (Katta Sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov ; 1969—1978, jild. 12).
Havolalar
- Kipr hukumatining rasmiy veb-sayti (inglizcha). www.cyprus.gov.cy. Murojaat sanasi: 8-may 2006-yil. Arxivlandi 8-may 2006-yilda.
Vikimedia Commons: Atlas: Кипр (остров)
- Gretsiyaning AQShdagi elchixonasi — Kipr: geografik va tarixiy ma’lumot (inglizcha). Arxivlangan manba: asl nusxa 17-dekabr 2004-yilda.