Segnetoelektriklik — muayyan haroratlar oralig‘ida qutblanishning kristallda, hatto tashqi elektr maydoni mavjud bo‘lmaganda ham o‘z-o‘zidan yuzaga kelishi hodisasidir. Bu qutblanish yo‘nalishini tashqi elektr maydon ta’sirida o‘zgartirish mumkin. Segnetoelektriklik xususiyatiga ega kristallar segnetoelektriklar deb ataladi. Segnetoelektriklar piroelektriklardan shunisi bilan farq qiladiki, muayyan haroratda (ya’ni dielektrik Kyuri nuqtasida) ularning kristall tuzilish shakli o‘zgaradi va o‘z-o‘zidan qutblanish yo‘qoladi.
O‘z-o‘zidan qutblanish kuzatiladigan kristall tuzilish shakli qutbli faza deb ataladi, bunday qutblanish kuzatilmaydigani esa qutbsiz faza deb yuritiladi.
Segnetoelektriklik hodisasi ferromagnetizm hodisasiga o‘xshaydi va ingliz tilidagi adabiyotlarda ferroelektriklik (ingl. ferroelectricity) deb yuritiladi. Ham segnetoelektrik, ham ferromagnit xossalarga ega materiallar multiferroiklar deb ataladi.
Segnetoelektriklardagi fazaviy o‘tishlarni fenomenologik tavsiflashda Landau nazariyasi qo‘llanadi.
Tarix
1920-yilda Jozef Valasek[ingl.] segnet tuzi (NaKC4H4O64H2O)da segnetoelektriklikni kashf etdi. U tashqi elektr maydon ta’sirida qutblanish vektori ishorasini o‘zgartirishi mumkinligini kuzatdi. Ilgari bunday hodisa qayd etilmagan edi; u monokristallarda qutblanish yo‘nalishi turlicha bo‘lgan ko‘plab domenlarning hosil bo‘lishi bilan bog‘liq. Valasek, shuningdek, ikkita kritik haroratni va segnetoelektrik faza yaqinida kuchli pyezoelektrik effektni aniqladi. I. V. Kurchatov 1933-yilda segnet tuzidagi segnetoelektriklikni suv molekulalari o‘rtasidagi dipol–dipol o‘zaro ta’siri orqali tushuntirishni taklif qildi. Uzoq vaqt segnet tuzi yagona ma’lum segnetoelektrik bo‘lib qoldi. Biroq 1935–1938-yillarda segnetoelektriklarning yangi sinfi kashf etildi. Uning eng mashhur vakili bitta fazaviy o‘tish haroratiga ega kaliy digidrofosfatidir. Sleyter 1941-yilda bu materiallar guruhidagi segnetoelektriklikni vodorod bog‘lari va dipollarning ikki xil yo‘nalishi bilan izohladi; jumladan (H2PO4)- ionlari shunday dipollarga misoldir. Dastlab vodorod bog‘larining mavjudligi segnetoelektrik effekt yuzaga kelishining zarur sharti deb qaralgan. Ammo 1945-yilda tarkibida vodorod bo‘lmagan bariy titanati turidagi segnetoelektriklarning yangi sinfi olindi. Kristallarni o‘stirish texnologiyasining takomillashuvi kaliy va litiy niobatlari hamda tantalatlari kabi keng tarqalgan segnetoelektriklarni kashf etish imkonini berdi. Bu materiallarning sodda tuzilishi Sleyterga uzoq masofali dipol o‘zaro ta’siriga asoslangan mikroskopik nazariyani yaratish imkonini berdi. Nazariya siljish tipidagi fazaviy o‘tishni tushuntirdi va keyingi ishlarda elementar katakdagi atomlar holatining beqarorligi bilan bog‘liq «yumshoq» panjara modasi hisobga olinib, yanada aniqlashtirildi.
Qutblanish



Ko‘pchilik materiallarda induksiyalangan qutblanish P qo‘llanilgan tashqi elektr maydon E ga deyarli to‘g‘ri proporsional bo‘ladi. Shuning uchun qutblanish elektr maydonning chiziqli funksiyasi hisoblanadi (rasmga qarang). Paraelektrik deb ataladigan ayrim materiallarda kuchliroq nochiziqli qutblanish kuzatiladi (rasmga qarang). Qutblanish egri chizig‘ining qiyaligiga mos keladigan elektr dielektrik singdiruvchanligi tashqi elektr maydonga nochiziqli tarzda bog‘liq bo‘ladi.
Segnetoelektrik materiallar nafaqat nochiziqli xossalarga ega, balki tashqi elektr maydon yoqilib, keyin o‘chirilgandan so‘ng ham (rasmga qarang) qo‘llanilgan maydon E nolga teng bo‘lganda o‘z-o‘zidan yuzaga keladigan noldan farqli qutblanishni saqlab qoladi. Segnetoelektriklarning o‘ziga xos xususiyati — bunday qutblanishning yo‘nalishini qarama-qarshi yo‘nalishdagi yetarlicha kuchli elektr maydon yordamida teskari o‘zgartirish mumkin. Shu bois qutblanish nafaqat joriy elektr maydonga, balki maydonning avvalgi ta’siriga ham bog‘liq bo‘lib, gisterezis halqasini hosil qiladi.
Odatda materiallar segnetoelektrik xossalarni faqat muayyan fazaviy o‘tish harorati, ya’ni Kyuri harorati (TC)dan pastda namoyon qiladi. Bu haroratdan yuqorida ular paraelektriklarga aylanadi, ya’ni o‘z-o‘zidan qutblanish yo‘qoladi va segnetoelektrik kristall paraelektrik holatga o‘tadi. Ko‘plab segnetoelektriklar Tc dan yuqorida pyezoelektrik xossalarini butunlay yo‘qotadi, chunki ularning paraelektrik fazasining kristall tuzilishida inversiya markazi mavjud.
Segnetoelektriklarda o‘z-o‘zidan qutblanish Kyuri nuqtasida uzluksiz (ikkinchi turdagi fazaviy o‘tish, segnet tuzi) yoki sakrash bilan (birinchi turdagi fazaviy o‘tish, bariy titanati) o‘zgaradi. Segnetoelektriklarning nisbiy dielektrik singdiruvchanligi kabi boshqa xossalari Kyuri nuqtasida juda katta qiymatlarga (104 va undan yuqori) yetishi mumkin.
Kyuri nuqtasi yaqinida qutbsiz faza uchun Kyuri–Veys qonuni amal qiladi. Bu qonun segnetoelektrikning qutblanuvchanligi α bilan T harorati o‘rtasidagi bog‘lanishni ifodalaydi:
bu yerda va — segnetoelektrik turiga bog‘liq doimiylar. kattalik Kyuri–Veys harorati deb ataladi va Kyuri haroratiga juda yaqin bo‘ladi. Agar ikkita Kyuri nuqtasi mavjud bo‘lsa, ularning har biri yaqinidagi qutbsiz fazada ayni qonun amal qiladi. Yuqori nuqta yaqinida qonun avvalgi shaklda, quyi nuqta yaqinida esa quyidagi shaklda ifodalanadi:
Qutbli fazada (segnetoelektrik fazada) dipol momentining yuzaga kelish mexanizmi ham turlicha bo‘lishi mumkin: ionlarning siljishi (bariy titanati; unga mos fazaviy o‘tish siljish tipidagi o‘tish deyiladi) yoki materialda avvaldan mavjud bo‘lgan dipollarning yo‘nalish bo‘yicha tartiblanishi (kaliy digidrofosfati, triglitsin sulfat).
Qo‘llanilishi
Sig‘imi boshqariladigan kondensatorlarda segnetoelektrik materiallarning nochiziqli xossalaridan foydalaniladi. Odatda segnetoelektrik kondensator yoki varikond ikki elektroddan va ular orasidagi segnetoelektrik material qatlamidan iborat bo‘ladi. Segnetoelektriklarning dielektrik singdiruvchanligini boshqarish mumkin; uning mutlaq qiymati, ayniqsa fazaviy o‘tish haroratiga yaqinlashganda, odatda juda katta bo‘ladi. Shu sababli segnetoelektrik kondensatorlar ayni sig‘imdagi oddiy (sig‘imi boshqarilmaydigan) dielektrik kondensatorlarga qaraganda jismonan kichikroq bo‘ladi.
Segnetoelektrik materiallarning o‘z-o‘zidan qutblanishi gisterezis mavjudligini anglatadi. Ushbu hodisadan kompyuterlar uchun segnetoelektrik tezkor xotira (RAM) va RFID-kartalar yaratishda axborotni saqlash uchun foydalanish mumkin. Bunday qurilmalarda odatda segnetoelektrik materiallarning yupqa plyonkalari ishlatiladi, chunki ular qutblanish yo‘nalishini o‘zgartirish uchun zarur elektr maydonni mo‘tadil kuchlanishda hosil qilish imkonini beradi. Biroq yupqa plyonkalardan foydalanganda qurilmaning ishonchli ishlashi uchun sirt, elektrodlar va namuna sifatiga alohida e’tibor berish zarur.
Simmetriya nuqtayi nazaridan (elementar katakda markaziy simmetriyaning yo‘qligi sababli) segnetoelektrik materiallar pyezoelektrik va piroelektrik xossalarga ham ega bo‘lishi kerak. Xotira effekti, pyezoelektriklik va piroelektriklikning birgalikdagi ta’siri segnetoelektrik kondensatorlarni, masalan, sensorlarda juda foydali qiladi. Ular tibbiy ultratovush qurilmalarida (kondensatorlar ichki a’zolar tasvirini olish uchun ishlatiladigan ultratovush signalini hosil qiladi va keyin uni qayd etadi), yuqori sifatli infraqizil kameralarda (infraqizil tasvir haroratning Selsiy darajasining milliondan bir ulushigacha bo‘lgan farqini sezadigan segnetoelektrik kondensatorlar ikki o‘lchamli massiviga proyeksiyalanadi), yong‘in datchiklarida, gidrolokatorlarda, tebranish datchiklarida va hatto dizel dvigatellarining yonilg‘i purkagichlarida qo‘llaniladi.
So‘nggi vaqtlarda qiziqish uyg‘otayotgan yana bir yo‘nalish — segnetoelektrik tunnel o‘tish (FTJ) bo‘lib, unda ikki metall elektrod orasiga joylashtirilgan nanometr qalinlikdagi segnetoelektrik plyonka kontakt vazifasini bajaradi. Segnetoelektrik qatlam elektronlar tunnel o‘tishi uchun yetarlicha yupqa bo‘ladi. Pyezoelektrik effekt, maydon effekti va qutbsizlantiruvchi maydon elektr qarshilikning o‘ta katta o‘zgarishiga (GER) olib kelishi mumkin.
Yana bir qo‘llanish yo‘nalishi — multiferroiklar bo‘lib, tadqiqotchilar material yoki geterotuzilmada magnit va segnetoelektrik tartiblanishning o‘zaro ta’sir qilish usullarini izlamoqda. Bu mavzuda so‘nggi yillarda bir qancha sharhlar chop etilgan.
Segnetoelektriklarning katalitik xossalari 1952-yildan buyon o‘rganilmoqda. O‘sha yili Parravano natriy va kaliy niobatining segnetoelektrik kristallari ustida CO oksidlanish tezligida ushbu materiallarning Kyuri harorati yaqinida g‘ayrioddiy o‘zgarishlarni aniqlagan. Segnetoelektrik qutblanishning sirtga tik yo‘nalgan komponenti segnetoelektrik material sirtida qutblanishga bog‘liq zaryadlarni induksiyalashi va uning kimyoviy tarkibini o‘zgartirishi mumkin. Bu Sabatye prinsipi doirasidan tashqarida katalizni amalga oshirish imkonini yaratadi. Sabatye prinsipiga ko‘ra, geterogen katalitik reaksiya eng yuqori tezlikda borishi uchun oraliq mahsulotlar sirtga kuchli, lekin haddan tashqari kuchli bo‘lmagan tarzda adsorbsiyalanishi kerak. Oraliq mahsulot adsorbsiyasining issiqligi ortishi bilan reaksiya tezligining logarifmi dastlab chiziqli oshadi, keyin chiziqli kamayadi (vulqonsimon grafik). Bundan farqli ravishda, segnetoelektriklarning qutblanishga bog‘liq sirt kimyosi sirt bilan adsorbat o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni kuchli adsorbsiyadan kuchli desorbsiyaga o‘tkazish imkonini beradi; natijada adsorbsiya va desorbsiya o‘rtasidagi muvozanatga ehtiyoj qolmaydi. Segnetoelektrik qutblanish energiya yig‘ish uchun ham qo‘llanadi. Qutblanish yorug‘lik ta’sirida hosil bo‘ladigan elektron–kovak juftlarini ajratishga ko‘maklashib, fotokatalizni kuchaytiradi. Bundan tashqari, harorat o‘zgarganda (isitish va sovitish sikllari) yuzaga keladigan piroelektrik va pyezoelektrik effektlar, shuningdek, deformatsiya sharoitlari o‘zgarganda (tebranishlar paytida) sirtida qo‘shimcha zaryadlar hosil qilishi mumkin. Bu zaryadlar turli (elektro)kimyoviy reaksiyalarni yuzaga keltiradi.
Materiallar
Segnetoelektrik materialning ichki elektr dipollari uning kristall panjarasi bilan bog‘langan. Shu sababli panjarani o‘zgartiradigan har qanday omil dipollarning kuchini (boshqacha aytganda, o‘z-o‘zidan qutblanishni) o‘zgartiradi. O‘z-o‘zidan qutblanishning o‘zgarishi sirt zaryadining o‘zgarishiga olib keladi. Segnetoelektrik kondensatorda bu hatto kondensatorga tashqi kuchlanish berilmaganda ham tok oqishini anglatadi. Material panjarasining o‘lchamlarini o‘zgartiradigan ikkita tashqi omil — kuch va harorat. Materialga tashqi mexanik kuchlanish berilganda sirt zaryadining hosil bo‘lishi pyezoelektrik effekt deb ataladi. Harorat o‘zgarishiga javoban materialning o‘z-o‘zidan qutblanishi o‘zgarishi piroelektriklik deb ataladi.
Kristallar uchun jami 230 ta fazoviy simmetriya guruhi mavjud bo‘lib, ular 32 ta kristall sinfiga bo‘linadi. Markaziy simmetriyaga ega bo‘lmagan 21 ta sinf mavjud, shulardan 20 tasi pyezoelektrik sinflardir. Pyezoelektrik sinflarning 10 tasida haroratga qarab o‘zgaradigan o‘z-o‘zidan elektr qutblanishi mavjud, shu sababli ular piroelektriklar hisoblanadi. Piroelektrik materiallarning faqat bir qismi segnetoelektriklardir. Piroelektriklarda qutblanish tashqi elektr maydon berilganda chiziqli o‘zgaradi, biroq uning yo‘nalishini tashqi elektr maydon bilan o‘zgartirib bo‘lmaydi. Segnetoelektriklarda qutblanish nochiziqli o‘zgaradi, uning yo‘nalishini esa tashqi elektr maydon va mexanik kuchlanish orqali boshqarish mumkin.
| 32 kristall sinf | ||||
|---|---|---|---|---|
| 21 ta markaziy simmetriyasiz | 11 markaziy simmetriyali | |||
| 20 ta pyezoelektrik sinf | pyezoelektrik bo‘lmagan | |||
| 10 ta piroelektrik sinf | piroelektrik bo‘lmagan | |||
| segnetoelektrik | segnetoelektrik bo‘lmagan | |||
| PbZr / TiO 3, BaTiO 3, PbTiO 3 | Turmalin, ZnO, AlN | Kvars, Langasit | ||
Nazariya
Quyida tashqi elektr maydondagi segnetoelektrik haqidagi masalaga fenomenologik yondashuv ko‘rib chiqiladi. Bu yondashuv jarayonning batafsil mikroskopik manzarasini tushuntirmaydi, biroq qaralayotgan tizimning termodinamik xossalarini oldindan baholash imkonini beradi.
Agar Ginzburg–Landau nazariyasiga asoslanilsa, erkin energiyani segnetoelektrik materialda tashqi elektr maydon va mexanik kuchlanish bo‘lmaganda Teylor qatori ko‘rinishida tartib parametri P bo‘yicha yoyish mumkin. Agar yoyilma oltinchi tartibgacha bo‘lgan hadlarni o‘z ichiga olsa, erkin energiya quyidagicha aniqlanadi:
bu yerda P x, P y va P z — qutblanish vektorining mos ravishda x, y va z yo‘nalishlaridagi komponentlari, koeffitsiyentlar esa kristall simmetriyasiga mos keladi. Bu tenglamalar segnetoelektriklarda domenlarning hosil bo‘lishi va boshqa hodisalarni o‘rganishda ko‘pincha fazaviy maydon modeli doirasida qo‘llanadi. Erkin energiyaning to‘liq ifodasi elektrostatik va elastik hadlarning gradientini ham o‘z ichiga oladi. So‘ng tenglamalar to‘rda chekli ayirmalar usuli yordamida diskretlashtiriladi va Gauss qonuni hamda chiziqli elastiklik nazariyasini hisobga olib yechiladi.
Barcha ma’lum segnetoelektriklarda va . Bu koeffitsiyentlar tajriba yo‘li bilan yoki birinchi prinsiplarga asoslangan modellashtirish orqali aniqlanishi mumkin. Segnetoelektriklarda birinchi turdagi fazaviy o‘tish ga, ikkinchi turdagi fazaviy o‘tish esa holatida kuzatiladi.
Segnetoelektrikning o‘z-o‘zidan qutblanishi Ps kubik fazadan tetragonal fazaga o‘tishda erkin energiyaning bir o‘lchamli ifodasini ko‘rib chiqish orqali aniqlanadi. Bu ifoda quyidagi ko‘rinishga ega:
Erkin energiyaning ushbu ifodasi shart bajarilganda ikkita minimumga ega potensial shaklida bo‘ladi. Bu yerda Ps — o‘z-o‘zidan qutblanish. Ushbu ikkita minimumda erkin energiyaning qutblanish bo‘yicha birinchi hosilasi nolga teng, ya’ni:
Segnetoelektrik fazada P x = 0 erkin energiyaning maksimumiga mos kelgani uchun o‘z-o‘zidan qutblanish Ps quyidagi tenglamani yechish orqali topiladi:
bu yerda
va kvadrat ildizi manfiy qiymat beradigan yechimlarni (birinchi yoki ikkinchi turdagi fazaviy o‘tishlar uchun) chiqarib tashlash natijasida quyidagi ifoda hosil bo‘ladi:
Agar bo‘lsa, xuddi shu yondashuvdan foydalanib, o‘z-o‘zidan qutblanish quyidagicha yoziladi:
Gisterezis halqasi (Px ning Ex ga bog‘liqligi) erkin energiya yoyilmasiga qo‘shimcha elektrostatik had — ExPx — kiritish orqali quyidagicha aniqlanadi:
Ex ning Px ga bog‘liqligi grafigini 45 gradus burchak ostida qiya joylashgan chiziqqa nisbatan akslantirib, Px ning Ex ga bog‘liqligini olish mumkin. Uning grafigi «S» harfiga o‘xshaydi. S shaklidagi egri chiziqning markaziy qismi erkin energiyaning mahalliy maksimumiga mos keladi (chunki ). Ushbu sohani olib tashlab, S shaklidagi egri chiziqning yuqori va quyi qismlarini uzilish nuqtalarida vertikal chiziqlar bilan tutashtirish gisterezis halqasini hosil qiladi.
Adabiyotlar
- D. V. Sivuxin Fizikaning umumiy kursi. — Moskva: Nauka, 1977. — J. III. Elektr. — B. 160—173. — 688 b.
- M. Layns, A. Glass. Segnetoelektriklar va ularga turdosh materiallar. — Moskva: Mir, 1981. — 736 b.
- B. A. Strukov, A. P. Levanyuk. Kristallardagi segnetoelektrik hodisalarning fizik asoslari. — Moskva: Nauka, 1995. — 304 b. — ISBN 5-02-014865-2.
- G. A. Smolenskiy. Yangi segnetoelektriklar va antiferroelektriklar // UFN. — 1957. — J. 62. — B. 41—69. — doi:10.3367/UFNr.0062.195705b.0041.
- L. M. Blinov, V. M. Fridkin, S. P. Palto, A. V. Bune, P. A. Dauben, S. Dyusharm. Ikki o‘lchamli segnetoelektriklar // UFN. — 2000. — B. 247—262. — doi:10.3367/UFNr.0170.200003b.0247.
- V. A. Golovnin, I. A. Kaplunov, O. V. Malishkina, B. B. Pedko, A. A. Movchikova. Pyezomateriallarning fizik asoslari, tadqiq etish usullari va amaliy qo‘llanilishi. — Moskva: Texnosfera, 2016. — 272 b. — ISBN 978-5-94836-352-3.
- Segnetoelektriklar fizikasi: zamonaviy qarash / K. M. Rabe, Ch. G. An, J.-M. Triskon tahriri ostida; ingliz tilidan B. A. Strukov va A. I. Lebedev tarjimasi. — 3-nashr. — Moskva: Bilimlar laboratoriyasi, 2015. — 443 b. — ISBN 978-5-9963-2535-1.
- Kondensirlangan muhitlar fizikasi. / Muharrirlar: B. A. Strukov, V. A. Gribov. — Zamonaviy tabiatshunoslik: 10 jildli ensiklopediya. — Moskva: MAGISTR-PRESS, 2000. — J. 05. — 288 b. — 5500 nusxa. — ISBN 5-89317-137-3.