| Shahar | |
| Rabot | |
|---|---|
| arab. الرِّبَاط berber. ⴰⵕⴱⴰⵟ | |
| 34°01′31″ sh. k. 06°50′10″ g‘. u.HGЯO | |
| Davlat |
|
| Mintaqa | Rabot — Sale — Kenitra |
| Prefektura | Rabot |
| Mer | Asma Rhlalu |
| Tarixi va geografiyasi | |
| Asos solingan | 1146-yil |
| Maydoni | 113 km² |
| Markazining balandligi | 75 m |
| Iqlim turi | O‘rta dengiz/tropik |
| Aholisi | |
| Aholisi | ↗ 548 000 kishi (2018) |
| Aholi zichligi | 5099 kishi/km² |
| Aglomeratsiya aholisi | ↗ 4 769 400 kishi (2018) |
| Rasmiy til | arab tili |
| Raqamli identifikatorlar | |
| Telefon kodi | 537 |
| Pochta indeksi | 10000–10220 |
|
|
|
| rabat.ma (frans.) | |
Rabot (arab. الرِّبَاط — Ar-Ribot, berber. ⴰⵕⴱⴰⵟ) — poytaxt shahar, Marokashning poytaxti, uning madaniy va sanoat markazidir. Rabotga bevosita tutashgan shahar — Sale, u Rabotdan Bu-Regreg daryosi orqali ajralib turadi va u bilan birgalikda poytaxt aglomeratsiyasini tashkil etadi.
Rabot — Marokashning to‘rtta tarixiy poytaxt shaharlaridan biri, bu yerdagi madina esa Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan. Marokash poytaxti CNN talqiniga ko‘ra, «2013-yilning eng yaxshi sayyohlik yo‘nalishlari» ro‘yxatida ikkinchi o‘rinni egallagan.
2021-yil sentabrda mamlakat poytaxti tarixida ilk bor mer lavozimiga 52 yoshli ayol — Asma Rhlalu saylandi. U jurnalist va siyosatchi bo‘lib, Mustaqillar milliy birlashmasi partiyasi vakilidir.
Etimologiya
Shahar XII asrda chet elliklarga qarshi kurashish uchun mustahkamlangan manzilgoh sifatida barpo etilgan va dastlab Ribot al-Fath deb atalgan. Bu nomdagi arabcha ribot «mustahkamlangan harbiy lager», «chegara harbiy posti», fath esa «g‘alaba» degan maʼnoni anglatadi, yaʼni «g‘alaba lageri». Shahar 1170-yilda harbiy ahamiyati tufayli shu nomni olgan. Biroq hozirgi nomida uning mohiyatini anglatuvchi qismigina saqlanib qolgan — Rabot (arab tilidagi to‘g‘ri talaffuzi — Ribot).
Geografiya
Rabot — Atlantika okeani sohilida, Bu-Regreg daryosining quyilish joyi bo‘ylab, Atlas tog‘lari etagida joylashgan port shahridir. Undan 90 km janubi-g‘arbda mamlakatning eng yirik shahri va porti — Kasablanka.
Iqlimi
Rabotning iqlimi O‘rta dengiz tipiga mansub. Shu bilan birga, sovuq Kanar oqimi yozgi haroratni sezilarli darajada pasaytiradi. Yoz oylarida soyadagi harorat 40 °C dan ham oshishi mumkin, biroq bu faqat Sahroi Kabirdan issiq havo massalari kuchli kirib kelganida kuzatiladi. Odatda yozda kunduzgi harorat 25—28 °C atrofida bo‘ladi, tunlar esa salqinroq. Eng issiq oy odatda avgust bo‘lib, uning o‘rtacha harorati 22 °C ni tashkil etadi. Bu O‘rta dengiz iqlimiga ega aksariyat shaharlarnikidan ancha past. Iqlimning barqarorligi Rabotni dunyodagi yashash uchun eng qulay shaharlardan biriga aylantiradi: bu yerda yil davomida harorat qulay chegaradan juda kam chiqadi.
Qish odatda yumshoq kechadi, ammo har qishda o‘rtacha 1—2 kecha sovuq tushib, muzlash kuzatiladi. Qor juda kam yog‘adi, lekin yog‘ishi mumkin. Yanvarning o‘rtacha harorati taxminan 12 °C. Shunday qilib, mavsumlar orasidagi harorat farqi atigi 10 °C atrofida bo‘ladi. Yog‘ingarchilikning deyarli barchasi qish oylariga to‘g‘ri keladi, yozda esa yomg‘ir juda kam yog‘adi.
| Ko‘rsatkich \Davr | Yanv | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Mutlaq eng yuqori t, °C | 27,0 | 31,0 | 32,6 | 35,6 | 39,8 | 43,7 | 45,6 | 45,8 | 42,3 | 36,3 | 35,1 | 28,3 | 45,6 |
| O‘rtacha eng yuqori t, °C | 17,2 | 17,7 | 19,2 | 20,0 | 22,1 | 24,1 | 26,8 | 27,1 | 26,4 | 24,0 | 20,6 | 17,7 | 21,9 |
| O‘rtacha harorat, °C | 12,6 | 13,1 | 14,2 | 15,2 | 17,4 | 19,8 | 22,2 | 22,4 | 21,5 | 19,0 | 15,9 | 13,2 | 17,2 |
| O‘rtacha eng past t, °C | 8,0 | 8,6 | 9,2 | 10,4 | 12,7 | 15,4 | 17,6 | 17,7 | 16,7 | 14,1 | 11,1 | 8,7 | 12,5 |
| Mutlaq eng past t, °C | −3,2 | −2,6 | −1 | 3,8 | 5,3 | 10 | 11,6 | 13,0 | 10,0 | 7,0 | −0,6 | 0,9 | −3,2 |
| Yog‘in miqdori (meʼyor), mm | 77 | 74 | 61 | 62 | 25 | 7 | 1 | 1 | 6 | 44 | 97 | 101 | 555 |
| Suv harorati, °C | 16 | 16 | 18 | 19 | 22 | 25 | 26 | 27 | 24 | 21 | 18 | 17 | 20,8 |
| Manba: | |||||||||||||
Tarixi
Miloddan avvalgi III asrdan boshlab Bu-Regreg daryosi bo‘yida puniklarga oid manzilgoh — Shella — mavjud bo‘lgan. Uning asosiy mashg‘uloti Karfagen bilan savdo qilish edi. Milodiy 40-yilda rimliklar uni Sala Koloniya shahriga aylantirdilar. Taxminan 250-yilda shahar berberlar qo‘liga o‘tdi. 1146-yilda Almohadlar Marokashning Atlantika sohillarini bosib olayotgan paytda Abd al-Mo‘min bu yerda Andalusiyaga hujum qilish uchun foydalangan qalʼa qurdirdi. Shaharning hozirgi nomi ilk bor 1170-yilda «Ribot al-Fath» shaklida qayd etilgan bo‘lib, «g‘olib» degan maʼnoni anglatadi.
Rabot eng katta ravnaqiga Abd al-Mo‘minning nabirasi Yaʼqub al-Mansur (1184—1199) davrida erishdi. U Almohadlar davlati poytaxtini Marrakeshdan Rabotga ko‘chirdi. Shaharda ko‘plab inshootlar, jumladan, Udaya kasbasi qalʼasini qurdirdi va dunyodagi eng yirik masjid bo‘lishi ko‘zlangan masjid qurilishini boshladi. Uning minorasining balandligi 86 m ga yetishi kerak edi, biroq Yaʼqub vafot etgan paytga kelib u atigi 44 m gacha qurilgan, shundan so‘ng qurilish to‘xtatilgan. Tugallanmagan minora o‘sha davrga oid boshqa inshootlar — Xiralda (Sevilya) va Kutubiya (Marrakesh) bilan o‘xshash jihatlarga ega.
Yaʼqub vafotidan keyin Rabot tanazzulga yuz tutdi. Almohadlar davlati Ispaniyadagi va Shimoliy Afrikaning katta qismidagi hududlaridan ayrildi, bu oxir-oqibat uning qulashiga olib keldi. XIII asrda butun Marokash Marinidlar sulolasi hukmronligiga o‘tdi va Rabotning iqtisodiy qudrati Marinidlar poytaxti — Fesga ko‘chdi. 1515-yilda sayyoh al-Vassanning maʼlum qilishicha, butun Rabotda atigi yuzta turar joy qolgan edi. Rabotning qayta tiklanishi Ispaniyadan morisklarning quvg‘in qilinishi bilan bog‘liq. Ko‘plab morisklar Rabotga joylashib, uning iqtisodiy rivojlanishiga hissa qo‘shdilar.
1627-yilda Rabot va qo‘shni Sale shahri birlashib, Bu-Regreg respublikasini tuzdi. Respublika boshida berber qaroqchi dengizchilari turar, ular ushbu shaharlardan kemalarga hujum qilish portlari sifatida foydalanardi. Qaroqchilar 1666-yilgacha, yaʼni Marokash Alaviylar sulolasi hukmronligi ostida birlashguniga qadar markaziy hokimiyat qarshiligiga uchramadi. Alaviylarning Bu-Regreg respublikasini bo‘ysundirish urinishlari muvaffaqiyatsiz tugadi va respublika 1818-yilgacha mavjud bo‘ldi. Respublika tugatilganidan keyin ham qaroqchilar Rabot portida hukmronlik qildi. Qaroqchilar hujumida Avstriya kemasi yo‘qotilgach, shaharni Avstriya floti o‘qqa tutdi.
1912-yilda Fes shartnomasiga binoan Fransiya Marokash ustidan protektorat o‘rnatdi. Marokashdagi Fransiya maʼmuriyati rahbari Yuber Lyote poytaxtni Fesdan Rabotga ko‘chirdi. Bu qarorning sabablaridan biri Fesga xavf tug‘dirib, hukumatning u yerda bo‘lishini xatarli qilgan berberlar qo‘zg‘olonlari edi. Sulton Mulay Yusuf bu qarorga rozi bo‘lib, Rabotga ko‘chdi. 1913-yilda Lyote Anri Prostga maʼmuriy binolar joylashishi mo‘ljallangan Rabotning zamonaviy Vil-Nuvel mavzesini loyihalashni topshirdi.
Ikkinchi jahon urushidan keyin AQSH Rabotdagi sobiq Fransiya aviabazasida harbiy kuchlarini joylashtirdi. 1956-yilda Marokash mustaqilligi eʼlon qilinganidan so‘ng qirol Muhammad V hukumati AQSH harbiy-havo kuchlarining Marokashdagi bazalarni tark etishini istadi. 1958-yilda AQSHning Livanga harbiy aralashuvidan so‘ng bu talab qatʼiy ilgari surildi. AQSH 1959-yil dekabrdan mamlakatdan chiqib ketishga rozilik bildirdi va 1963-yilgacha Marokashdan butunlay chiqib ketdi. Qirol Rabotni poytaxt sifatida saqlab qoldi.
Maʼmuriy bo‘linishi
Prefektura maʼmuriy jihatdan quyidagi qismlarga bo‘linadi:
| Nomi | Geografik kodi | Turi | Xo‘jaliklar soni | Aholisi (2014) | Chet ellik aholi | Marokashlik aholi | Izohlar |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Agdal Riyod | 421.01.01. | tuman | 22,399 | 77,257 | 4,572 | 72,685 | |
| Al-Yusufiya | 421.01.03. | tuman | 42,312 | 170,561 | 2,858 | 167,703 | |
| Hasan | 421.01.05. | tuman | 32,848 | 108,179 | 2,151 | 106,025 | |
| Suissi | 421.01.06. | tuman | 5,924 | 23,366 | 1,203 | 22,163 | |
| Tuagra | 421.01.07. | munitsipalitet | 812 | 3,932 | 8 | 3,924 | |
| Yaʼqub al-Mansur (يعقوب المنصور) | 421.01.09. | tuman | 47,375 | 194,532 | 2,099 | 192,433 |
Transport
- Zamonaviy Rabot va Sale tramvayi
Diqqatga sazovor joylar
Rabotning nafaqat o‘rta asr yodgorliklari, balki XX asr o‘rtalarida shakllangan yangi shahar rejasi ham 2012-yildan beri quyidagi ro‘yxatga kiritilgan — YUNESKO «Jahon merosi».
- Rabot qirollik saroyi
- Muhammad V maqbarasi
- Muhammad V shohko‘chasi (protektorat davrida fransuz meʼmorlari tomonidan qurilgan):
- Bosh pochta binosi
- Parlament
- Al-Mag‘rib banki
- Udaya kasbasi
- Andalus bog‘i
- Kuzatuv maydonchasi
- Bob al-Kabir darvozasi
- Nuza Assan bog‘i
- Rabot mayog‘i
- Muhammad V maqbarasi oldida qorovul almashinuvi
- Qalʼa — Udaya kasbasi.
- Udaya kasbasi qalʼasining ko‘chasi
- Andalus bog‘i
- Qalʼa xarobalari — Shella
- Qirollik saroyiga kirish joyi
- Rabotdagi qirollik qarorgohi
- Shaharning yangi qismidagi ko‘cha
- Avliyo Pyotr katolik sobori
Shahar muzeylari
Rabotda bir qator muzeylar joylashgan:
- Marokash sanʼati muzeyi «Udaya» 1915-yilda tashkil etilgan. Muzey kirishida Marokash korsarlari tomonidan XVII—XVIII asrlarda qo‘lga kiritilgan to‘plar namoyish etiladi. Muzey xonalaridan birida marokashlik zodagon oilaning anʼanaviy turar joyi ichki bezagi qayta yaratilgan. Boshqa xonalarda andalusiyalik va marokashlik ustalar yasagan anʼanaviy ayollar taqinchoqlari to‘plami, qadimiy qurollar, Marokash milliy kiyimlari namunalari, xalq cholg‘u asboblari, sopol va keramika buyumlari, shuningdek, Marokashning turli hududlarida to‘qilgan XVIII—XIX asrlarga oid gilamlar namoyish etiladi. Muzey zallaridan birida arab qo‘lyozmalari va Qurʼonning qadimiy nusxalari saqlanadi.
- Milliy hunarmandchilik muzeyi Marokash ustalarining zamonaviy sanʼat asarlarini namoyish etadi
- Qadimiyat muzeyi
- Xalq sanʼati muzeyi
- Rabot arxeologiya muzeyi[ingl.]
- Qalʼa — Shella va XIV asrga oid Marinidlar sulolasi nekropoli
Diniy inshootlar
- Hasan minorasi (1199) — islom olamidagi eng baland inshoot bo‘lishi kerak edi
- Avliyo Pyotr sobori (Rabot)[frans.] (1921, 1930) — katolik arxiyepiskopligining Rabotdagi kafedral sobori
- Masihning tirilishi cherkovi (1932; 2011-yilgi devoriy rasmlar) — qitʼadagi eng qadimgi rus cherkovi
- Muhammad V shohko‘chasidagi as-Sunna masjidi
Taʼlim
- Rabotdagi Muhammad V universiteti
- Milliy statistika va amaliy iqtisodiyot instituti
- Milliy arxitektura maktabi
Birodarlashgan shaharlar
Amman, Iordaniya (1986)
Afina, Gretsiya
Bag‘dod, Iroq
Brazzavil, Kongo Respublikasi
Bursa, Turkiya
Bayt Lahm, Falastin Davlati
Gonolulu, AQSH (19-iyul, 2006-yil)
Gonolulu, AQSH (19-iyul, 2006-yil)
Damashq, Suriya
Qohira, Misr
Las-Palmas, Ispaniya
Lissabon, Portugaliya
Madrid, Ispaniya
Nablus, Falastin Davlati
Santo-Domingo, Dominikan Respublikasi
Sevilya, Ispaniya
Istanbul, Turkiya
Stokgolm, Shvetsiya
Tunis, Tunis
Adabiyot
- Gusterin P. V. Arab Sharqi shaharlari. — M.: Sharq—G‘arb, 2007. — 352 b. — (Ensiklopedik maʼlumotnoma). — 2000 nusxa — ISBN 978-5-478-00729-4.
- Pospelov Ye. M. Dunyoning geografik nomlari. Toponimik lug‘at / masʼul muharrir R. A. Ageyeva. — 2-nashr, o‘zgarishsiz. — M.: Rus lug‘atlari, Astrel, AST, 2002. — 512 b. — 3000 nusxa — ISBN 5-17-001389-2.