| Shahar | |||||
| Tanjer | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| arab. طنجة | |||||
| | |||||
|
|||||
| 35°47′05″ sh. k. 05°48′45″ g‘. u.HGYaO | |||||
| Mamlakat |
|
||||
| Mintaqa | Tanjer — Tetuan — Al-Husayma | ||||
| Prefektura | Tanjer-Asila | ||||
| Rahbar | Munir Laymuriy[v.d.] | ||||
| Tarix va geografiya | |||||
| Asos solingan | Miloddan avvalgi V asr | ||||
| Maydoni | 116 km² | ||||
| Markazining balandligi | 145 m | ||||
| Iqlim turi | dengizbo‘yi tropik iqlimi | ||||
| Vaqt mintaqasi | UTC±0:00 | ||||
| Aholisi | |||||
| Aholi soni | ↗ 1 038 000 kishi (2018) | ||||
| Aholi zichligi | 8948 kishi/km² | ||||
| Millatlar | arablar, berberlar, ispanlar, fransuzlar va boshqalar | ||||
| Dinlar | islom, xristianlik, yahudiylik | ||||
| Aholining atalishi | tanjerliklar, tanjerlik erkak, tanjerlik ayol | ||||
| Raqamli identifikatorlar | |||||
| Telefon kodi | 5399 | ||||
| Pochta indeksi | 90000 | ||||
| Boshqa ma’lumotlar | |||||
| tanger.ma | |||||
Tanjer (arab. طنجة, isp. Tánger, Tanja) — yirik port shahri bo‘lib, u Marokashning shimolida, Gibraltar bo‘g‘ozi bo‘yida joylashgan.
Ma’muriy jihatdan u Tanjer — Tetuan — Al-Husayma mintaqasining markazi bo‘lib, uning tarkibida Tanjer-Asila prefekturasini tashkil etadi.
Qirolga bo‘ysunadigan va davlat tomonidan boshqariladigan avtonom xalqaro iqtisodiy-siyosiy hudud hisoblanadi. Bu yerda xalqaro savdo, moliya, madaniyat va siyosat tashkilotlarining vakolatxonalari jamlangan.
Tarixi va nomi
Tanjerga Karfagenlik mustamlakachilar miloddan avvalgi V asr boshlarida asos solgan. Shahar nomi berberlarning Tinjis (Tinga) ma’budasi nomidan kelib chiqqan deb taxmin qilinadi. Shahar berberlar uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Shu bilan birga, yunon mifologiyasida bu shaharga Antey — dengiz xudosi Poseydon va Yer ma’budasi Geyaning o‘g‘li bo‘lgan ulkan pahlavon — asos solganligi aytiladi. Qahramon Gerakl Anteyni bo‘g‘ib o‘ldirgach, shahar uning bevasi Tinga sharafiga Tingis deb atalgan. Gerakl o‘zining o‘n ikki jasoratidan birini amalga oshirishdan oldin shahardan bir necha kilometr uzoqlikdagi g‘orda uxlagan, deb hisoblanadi.
Miloddan avvalgi I asrda shahar Rim imperiyasi hukmdori Oktavian Avgust davrida Rim tasarrufiga o‘tgan. Dastlab u erkin shahar bo‘lgan, keyinchalik esa Klavdiy davrida Yuliya koloniyasiga va Tingitan Mavretaniyasi provinsiyasining poytaxtiga aylangan. V asrda shaharni vandallar egallagan. 534-yilda Rim imperiyasining avvalgi chegaralarini tiklashga intilgan Vizantiya imperatori Yustinianning istilolari davrida Tanjer yunonlar qo‘liga o‘tib, Vizantiya hukmronligi ostida 682-yilgacha qolgan. 702-yilda shaharni arablar bosib olgan.
XV asrgacha shahar turli arab sulolalari, shuningdek, Marokashdagi berberlarning Fes qirolligi hukmronligida bo‘lgan. Ammo 1415-yildan Shimoliy Afrikada Portugaliya ekspansiyasi boshlangan: yevropaliklar dastlab Seutani, qator muvaffaqiyatsiz urinishlardan so‘ng esa 1471-yilda Tanjerni ham egallaganlar. Shaharning zabt etilishi Vashku Mouzinyu de Keveduning «Afrikalik Afonsu» (1611) epik dostonida tasvirlangan. Portugaliya-Ispaniya hukmronligi (shu jumladan Iberiya uniyasi davri — 1580—1640-yillarni ham hisobga olganda) 1661-yilgacha davom etgan. O‘sha yili ingliz qiroli Karl II shaharni infanta Katerina Bragansalikning sepi sifatida olgan.
1679-yilda Marokash sultoni Mulay Ismoil ibn Sharif shaharni egallashga uringan. U Tanjerni hujum bilan ola olmagan, ammo qamal inglizlarni shaharni topshirishga majbur qilgan. Inglizlar 1684-yilda Tanjerni topshirishdan avval shahar va portni vayron qilganlar. Ismoil shahar va portni qayta tiklaganiga qaramay, Tanjer o‘z ahamiyatini yo‘qotgan va 1810-yilgacha uning aholisi atigi 5000 kishini tashkil etgan.
Fransiya va Marokash o‘rtasidagi urush paytida, 6-avgust 1844-yilda fransuz floti Juanvil shahzodasi qo‘mondonligida Tanjerni bombardimon qilgan; shu yerning o‘zida 10-sentabr 1844-yilda ikki davlat o‘rtasida tinchlik shartnomasi tuzilgan.
1849—1850-yillarda Rimdagi muvaffaqiyatsiz inqilobiy qo‘zg‘olon urinishidan so‘ng Tanjerda yashagan inson — zamonaviy Italiya davlati asoschilaridan biri Juzeppe Garibaldi.
XX asr boshlarida shahar aholisi 40 ming kishidan iborat edi: 20 000 musulmon (berberlar arablardan ko‘proq), 10 000 yahudiy va 9000 yevropalik (asosan ispanlar). Shu davrda Tanjer Yevropa siyosatining muhim markaziga aylandi. Bu yerda Yevropada keng ko‘lamli urush boshlanishiga sal qolgan voqealar yuz berdi (qarang: Tanjer inqirozi va Agadir inqirozi).
1912-yilda Marokash Fransiya va Ispaniya protektoratlariga bo‘lindi. Mamlakat shimoli Ispaniya nazoratiga o‘tdi, biroq 1923-yilda Tanjer xalqaro zona deb tan olindi . Uning umumiy maydoni 373 km² bo‘lib, Fransiya, Ispaniya va Britaniya vakillari tomonidan boshqarildi; 1928-yilda ularga Italiya, Portugaliya va Belgiya vakillari ham qo‘shildi. 1956-yilda Tanjer birlashgan mustaqil Marokash davlati tarkibiga kirdi.
Geografiyasi

Shahar yaqinida joylashgan tog‘ — Kollen-dyu-Shar.
Shaharni shartli ravishda to‘rt qismga ajratish mumkin:
- Madina — ko‘plab yodgorliklar va mudofaa inshootlari joylashgan eski shahar, tarixiy markaz;
- yangi shahar — shimoldagi shahar plyaji va dengiz portidan janubdagi tepaliklargacha, g‘arbdagi madinadan sharqdagi Malabata tumanigacha cho‘zilgan hudud;
- Malabata tumani — asosiy qismi shu nomdagi yarimorolda joylashgan, shaharning chekka qismi;
- to‘rtinchi qism — Montan tumani va Spartel burni (yarimoroli), o‘rmonli tepaliklarda joylashgan obro‘li hudud. Bu yerda Marokash qirolining qarorgohlaridan biri joylashgan.
Shaharning eng muhim tumanlari:
- Marshan — bu yerda sulton saroyi, AQSH elchixonasi binosi va stadion joylashgan;
- Dradeb — turar joy mavzesi;
- Paster bulvari — ma’muriy va moliyaviy markaz;
- 9-aprel nomidagi maydon — elchixonalar va konsulliklar hududi;
- Shaharning Muhammad VI bulvari — ko‘ngilochar markazlar, kafe va restoranlar joylashgan sohilbo‘yi hududi;
- Shaharning Hasan II bulvari — xalqaro ta’lim muassasalari va konsulliklar joylashgan hudud;
- sanoat zonasi bilan chegaradosh «Ibn Batuta» xalqaro aeroporti;
- «Port de Tanger» xalqaro dengiz yuk, yo‘lovchi va baliqchilik porti. 2010-yildan boshlab yuk terminali tugatilgan, chunki shahardan shimoli-sharqda 40—50 km masofadagi Ksar-Sgir (Kichik saroy yoki Kichik qal’a) aholi punkti yaqinida yangi ko‘p funksiyali «Tanger Med» portining birinchi bosqichi ishga tushirilgan. Yo‘lovchi terminali saqlanib qolgan, biroq u endilikda Tanjerni Ispaniyaning Tarifa porti bilan bog‘lovchi kichik paromlar hamda sayyohlik laynerlarinigina qabul qiladi. «Port de Tanger»dan muntazam paromdan tashqari dengiz qatnovi yo‘q. Yangi baliqchilik porti qurilmoqda; eski baliqchilik va yuk terminallari o‘rnida esa ulkan yaxta porti (marina) barpo etiladi. Buning uchun yangi prichallar qurilib, eskilari rekonstruksiya qilinmoqda. Madina va shaharning mustamlaka davriga oid qismiga tutash hududlar ham yangi «Zone portuaire de Tanger» turistik-dam olish zonasini yaratish doirasida qayta qurilib, obodonlashtirilmoqda. Montan tumani va madinaga tez hamda qulay borishni ta’minlash uchun osma yo‘l ham quriladi.
Iqlimi
| Ko‘rsatkich \ Davr | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| O‘rtacha maksimal t, °C | 16,2 | 16,8 | 17,9 | 19,2 | 21,9 | 24,9 | 28,3 | 28,6 | 27,3 | 23,7 | 19,6 | 17,0 | 21,8 |
| O‘rtacha harorat, °C | 12,5 | 13,1 | 14,0 | 15,2 | 17,7 | 20,6 | 23,5 | 23,9 | 22,8 | 19,7 | 15,9 | 13,3 | 17,7 |
| O‘rtacha minimal t, °C | 8,8 | 9,4 | 10,1 | 11,2 | 13,4 | 16,2 | 18,7 | 19,1 | 18,3 | 15,6 | 12,2 | 9,7 | 13,6 |
| Yog‘in miqdori (me’yor), mm | 103 | 98 | 71 | 62 | 37 | 13 | 2 | 2 | 14 | 65 | 134 | 129 | 735 |
| Manba: Gonkong observatoriyasi | |||||||||||||
Aholisi
Tanjer xalqaro shahar bo‘lib, unda Yevropa va boshqa mamlakatlardan kelgan qariyb 42 000 kishi doimiy yashaydi va ular alohida jamoalarni tashkil etadi. Asosiy millatlar: fransuzlar, ispanlar, nemislar, italiyaliklar, belgiyaliklar, shveysariyaliklar, inglizlar, amerikaliklar, portugaliyaliklar, shuningdek, kichik rusiyzabonlar jamoasi ham mavjud.
Din
Shaharda masjidlardan tashqari anglikan, protestant va katolik cherkovlari, shuningdek, lyuteran cherkovi va sinagogalar ham faoliyat yuritadi. Fransiskanlarning katolik Avliyo Pyotr monastiri qoshida har qanday dinga mansub yetim bolalar uchun xayriya internati faoliyat ko‘rsatadi.
1962-yilgacha shaharda Karfagenlik avliyo Kiprian sharafiga bag‘ishlangan rus pravoslav cherkovi faoliyat yuritgan. U quyidagi manzilda joylashgan edi: 9, rue Ibn El Banna (sobiq rue Charles Dickens), Tanger.
Diqqatga sazovor joylari
Tanjerning asosiy diqqatga sazovor joylaridan biri — Gerakl g‘orlari bo‘lib, ular Spartel burni yaqinida joylashgan.
Spartel burnidan boshlab dunyodagi eng uzun plyaj qirg‘oqlaridan biri (47 km) cho‘zilgan.
Birodarlashgan shaharlari
Bojansi (frans. Beaugency), Fransiya
Faru (port. Faro), Portugaliya
Kadis (isp. Cádiz), Ispaniya
Lyej (frans. Liège), Belgiya
Mulen (frans. Moulins), Fransiya
Mets (frans. Metz), Fransiya
Setif (arab. سطيف), Jazoir
Sen-Deni (frans. Saint-Denis), Fransiya
Bizerta (arab. بنزرت), Tunis
Kasablanka (arab. الدار البيضاء), Marokash
Malaga (isp. Málaga), Ispaniya
Santyago (isp. Santiago), Chili
Galereya
- Tanjerning panoramali ko‘rinishi
- Tanjer kasbasidagi Adliya saroyi
- Tanjerdagi yahudiy qabristonining panoramali ko‘rinishi
- Xose Navarro Lorensning «Suk» asari
- Tanjer devorlari tashqarisidagi bozor
- Amerika diplomatik vakolatxonasi hovlisi
- Tanjerning eski madinasi ko‘rinishi
- Sparteldagi mayoq
- Tanjer yaqinidagi Spartelda joylashgan Kuevas yoki Gerakl g‘orlari.
- Rudolf Ernstning «Tanjerdagi terassada yosh xonimlar» (1880) asari.
- Tanjer porti
- Madina (Eski shahar) ko‘chasi
Adabiyotlar
- Густерин П. В., Наумкин В. В. Города Арабского Востока: энцикл. справ.. — М.: Восток—Запад, 2007. — 352 с. — (Энциклопедический справочник). — 2000 экз. — ISBN 978-5-478-00729-4.
- , 'Encyclopædia Britannica, 9th ed., Vol. XXIII, New York: Charles Scribner's Sons, 1878, p. 46.
- , 'Encyclopædia Britannica, 11th ed., Vol. XXVI, Cambridge: Cambridge University Press, 1911, pp. 397—8.
- Akram, Agha Ibrahim (1980), The Muslim Conquest of Spain, Rawalpindi: Army Education Press.
- Amitay, Ory (2011), Procopius of Caesarea and the Girgashite Diaspora, Journal for the Study of the Pseudoepigrapha, vol. 20, pp. 257—276, CiteSeerX 10.1.1.878.3222.
- Baedeker, Karl (1901), Tangier, Spain and Portugal: Handbook for Travellers (2nd ed.), Leipzig: Karl Baedeker.
- Blankinship, Khalid Yahya (1994), The End of the Jihad State, Albany: SUNY Press, ISBN 0-7914-1827-8.
- Brett, Michael (2017), Conversion of the Berbers to Islam, Islamisation: Comparative Perspectives from History, Edinburgh: Edinburgh University Press, pp. 189–198, ISBN 978-1-4744-1713-6.
- Civantos, Christina (2017), The Afterlife of al-Andalus: Muslim Iberia in Contemporary Arab and Hispanic Narratives, Albany: State University of New York Press, ISBN 978-1-4384-6671-2.
- Collins, Roger (2003), "Count Julian", Taylor & Francis, ISBN 978-0-415-93918-8 & Ṭarīq ibn Ziyād, Medieval Iberia, New York: Routledge, 2003, ISBN 978-0-415-93918-8.
- Davies, Ethel (2009), Tangier, North Africa: The Roman Coast, Chalfont St Peter: Bradt Travel Guides, pp. 119 ff, ISBN 978-1-84162-287-3.
- Elbl, Martin Malcolm (2009), (Re)claiming Walls: The Fortified Médina of Tangier under Portuguese Rule (1471–1661) and as a Modern Heritage Artefact, Portuguese Studies Review, pp. 103—192.
- Elbl, Martin Malcolm (2012), Tangier's Qasba Before the Trace Italienne Citadel of 1558–1566: The 'Virtual' Archaeology of a Vanished Islamic and Portuguese Fortress, Portuguese Studies Review, pp. 1—44.
- Elbl, Martin Malcolm (2013), Portuguese Tangier (1471–1662): Colonial Urban Fabric as Cross-Cultural Skeleton, Peterborough: Baywolf Press, ISBN 978-0-921437-50-5.
- Finlayson, Iain (1992), Tangier: City of the Dream, London: Tauris Parke, ISBN 978-1-78076-926-4.
- Gerli, E. Michael (2003), Mūsā ibn Nusayr, Medieval Iberia, New York: Routledge, ISBN 978-0-415-93918-8.
- Ghaki, Mansour (2015), Toponymie et Onomastique Libyques: L'Apport de l'Écriture Punique/Néopunique (PDF), La Lingua nella Vita e la Vita della Lingua: Itinerari e Percorsi degli Studi Berberi, Studi Africanistici: Quaderni di Studi Berberi e Libico-Berberi, Naples: Unior, pp. 65—71, ISBN 978-88-6719-125-3, ISSN 2283-5636, Архивировано (PDF) 28 апреля 2020. (фр.)
- Hartley, James (2007), Tangier, Cities of the Middle East and North Africa, Santa Barbara: ABC-CLIO, pp. 345—347, ISBN 978-1-57607-919-5.
- Head, Barclay; et al. (1911), Mauretania, Historia Numorum (2nd ed.), Oxford: Clarendon Press, pp. 887 ff.
- Hume, H. Harold (1913), Citrus Fruits and Their Culture, New York: O. Judd Co.
- Ilahiane, Hsain (2010), Historical Dictionary of the Berbers (2nd ed.), Lanham: Rowman & Littlefeld.
- Lévi-Provençal, Évariste (1936), Tangier, Encyclopaedia of Islam, vol. IV (1st ed.), Leiden: E.J. Brill, pp. 650—652.
- Meakin, Budgett (1899), The Moorish Empire, London: Swan Sonnenschein & Co.
- Meakin, Budgett (1901), The Land of the Moors: A Comprehensive Description, London: Swan Sonnenschein & Co.
- Pétridés, Sophron (1913), Tingis, Catholic Encyclopedia, vol. XIV, New York: Encyclopedia Press.
- Roller, Duane W. (2006), Through the Pillars of Herakles: Greco-Roman Exploration of the Atlantic, Abington: Routledge, ISBN 978-1-134-19232-8.
- Routh, Enid M.G. (1912), Tangier: England's Lost Atlantic Outpost, London: John Murray.
- Ruiz, Ana (2012), Medina Mayrit: The Origins of Madrid, New York: Algora Publishing, ISBN 978-0-87586-925-4.
Havolalar
- Marokash tadqiqotlari bo‘yicha Tanjer Amerika diplomatik vakolatxonasi instituti rasmiy sayti
- Archnet saytida Tanjer tarixi, tavsifi va suratlari. Asl nusxasidan arxivlangan 16-mart 2015-yilda.
- Tanjer fotogalereyasi. Asl nusxasidan arxivlangan 19-fevral 2012-yilda.
- Tanjer labirintida yo‘l topish — The New York Times
tomonidan tayyorlangan slayd-shou. «Tanjer» haqida Vikisayohat yo‘lko‘rsatgichi (ingliz tilida)- Tanjer. Islom madaniy merosi ma’lumotlar bazasi. Istanbul: Islom hamkorlik tashkiloti, Islom tarixi, san’ati va madaniyatini tadqiq etish markazi. Arxivlangan 27-aprel 2013-yilda.
- Archnet saytida Tanjer — tarix, tarixiy va zamonaviy diqqatga sazovor joylar suratlari hamda media materiallar
