Quyosh tizimini o‘rganish avvallari oson edi, chunki asosiy e’tibor Quyosh va to‘qqizta sayyoraga qaratilardi. My Very Educated Mother Just Served Us Nine Pizzas degan mnemonik (eslab qolish uchun ibora) hamma narsani tartibda ushlab turardi. Pluton mitti sayyora sifatida qayta tasniflangach, vaziyat murakkablashdi. Endi siz “mitti sayyora nima?” deb o‘ylab qolishingiz mumkin. Ushbu maqolada biz sizni mitti sayyora nima ekanligi bilan tanishtiramiz va uning bir nechta xususiyatlarini sanab o‘tamiz.
Mitti sayyora nima?
Mitti sayyoralar — sayyora deb hisoblash uchun juda kichik, lekin yanada kichik toifalarga kiritish uchun juda katta bo‘lgan osmon jismlaridir. Xalqaro Astronomiya Ittifoqi (International Astronomical Unit — IAU) sayyorani quyidagi mezonlarga bo‘ysunadigan jism sifatida ta’riflaydi:
- Quyosh atrofida orbita bo‘ylab aylanishi
- O‘z massasi ta’sirida o‘zini dumaloq shaklga tortishga yetarli gravitatsiyaga ega bo‘lishi
- O‘z orbitasini kichikroq jismlardan “tozalagan” bo‘lishi
Sayyoralar va mitti sayyoralar aynan oxirgi bandda farqlanadi. Sayyora gravitatsiyasi uning orbitasiga xalal beradigan kichik jismlarni yoki o‘ziga tortadi, yoki chetga surib yuboradi, ammo mitti sayyora gravitatsiyasi buni amalga oshirish uchun yetarli bo‘lmaydi. Hozircha beshta mitti sayyora — Syeres (Ceres), Pluton (Pluto), Eris (Eris), Xaumeya (Haumea) va Makemake (Makemake) — kashf etilgan. Olimlar, ehtimol, kashf etilishini kutayotgan yuzdan ortiq mitti sayyoralar bo‘lishi mumkin, deb taxmin qilishadi.
Nega Pluton mitti sayyora sifatida qayta tasniflandi?
1930-yildan 2006-yilgacha Pluton sayyora sifatida tasniflangan, keyin esa mitti sayyora deb qayta tasniflangan. Pluton doimo noodatiy jism bo‘lib kelgan. Uning orbitasi g‘alati: ayrim paytlarda u Quyoshga Neptunga qaraganda ham yaqinroq bo‘lgan. 2003-yilda astronom Maykl Braun (Michael Brown) quyosh tizimining xuddi shu tashqi hududida, o‘lchami Plutonniki bilan bir xil bo‘lgan Erisni kashf etgach, masala yanada oydinlashdi. 2006-yilda IAU “mitti sayyora” atamasini joriy qildi va uni ham Pluton, ham Erisga nisbatan qo‘lladi.
Asteroidlar mitti sayyoralarmi?
Yo‘q, asteroidlar mitti sayyoralar emas. Yupiter va Mars orasidagi asteroid kamarida (asteroid belt) asosan Quyosh atrofida aylanadigan toshli jismlar asteroidlar deb ataladi. Ko‘pchilik asteroidlar o‘zini sferik (sharsimon) shaklga tortib ololmaydi, shuning uchun ular mitti sayyora mezonlariga mos kelmaydi.
Ko‘p beriladigan savollar – FAQ
Q1
Mitti sayyoralar nima?
Mitti sayyoralar — sayyora deb hisoblash uchun juda kichik, lekin yanada kichik toifalarga kiritish uchun juda katta bo‘lgan osmon jismlaridir.
Q2
IAU bo‘yicha sayyoraning ta’rifi qanday?
Xalqaro Astronomiya Ittifoqi (International Astronomical Unit — IAU) sayyorani quyidagi mezonlarga bo‘ysunadigan jism sifatida ta’riflaydi:
Quyosh atrofida orbita bo‘ylab aylanishi
O‘z massasi ta’sirida o‘zini dumaloq shaklga tortishga yetarli gravitatsiyaga ega bo‘lishi
O‘z orbitasini kichikroq jismlardan tozalagan bo‘lishi
Q3
Sayyora va mitti sayyora o‘rtasidagi farq nima?
Sayyora gravitatsiyasi uning orbitasiga xalal beradigan kichik jismlarni yoki o‘ziga tortadi, yoki chetga surib yuboradi, ammo mitti sayyora gravitatsiyasi buni amalga oshirish uchun yetarli bo‘lmaydi.
Q4
Hozirgacha kashf etilgan mitti sayyoralardan ayrimlarini ayting?
Hozircha beshta mitti sayyora — Syeres (Ceres), Pluton (Pluto), Eris (Eris), Xaumeya (Haumea) va Makemake (Makemake) — kashf etilgan.
Q5
Asteroidlar nima?
Yupiter va Mars orasidagi asteroid kamarida asosan Quyosh atrofida aylanadigan toshli jismlar asteroidlar deb ataladi.
