Parasimpatik nerv tizimi — vegetativ nerv tizimining bir qismi bo‘lib, u simpatik nerv tizimi bilan bog‘liq, biroq undan farqli ravishda energiyani to‘plashga (oziqlanish va zaxiralashga), masalan, ovqatni faol hazm qilishga, kuchni tiklashga va boshqa jarayonlarga yo‘naltirilgan. Parasimpatik nerv tizimida gangliylar (nerv tugunlari) mavjud.

Parasimpatik tizimning embrional manbai ganglioz plastinkadir. Bosh sohasidagi parasimpatik tugunlar o‘rta miya va uzunchoq miyadan hujayralarning ko‘chib o‘tishi natijasida hosil bo‘ladi. Ovqat hazm qilish yo‘lining periferik parasimpatik gangliylari ham ganglioz plastinkadan kelib chiqadi. Shu joyda adashgan nerv ham shakllanadi — n. vagus.

Sutemizuvchilarda parasimpatik nerv tizimi markaziy va periferik bo‘limlarga ajratiladi. Markaziy bo‘lim tarkibiga bosh miya yadrolari kiradi. 2017-yilda o‘tkazilgan tadqiqotlar natijalariga ko‘ra, orqa miyaning dumg‘aza bo‘limi yadrolari endi parasimpatik nerv tizimiga kiritilmaydi.

Parasimpatik tugunlarning asosiy qismini ichki a’zolar ichida yoki ularning yuzasida tarqoq joylashgan mayda gangliylar tashkil etadi. Parasimpatik tizimga preganglionar neyronlarning uzun o‘simtalari va postganglionar neyronlarning qisqa o‘simtalari xosdir.

Bosh bo‘lim o‘rta miya va uzunchoq miya qismlariga bo‘linadi. O‘rta miya qismi ko‘zni harakatlantiruvchi nervning qo‘shimcha parasimpatik yadrosi (Yakubovich yadrosi yoki Edinger–Vestfal yadrosi) orqali ifodalanadi. Bu yadro o‘rta miya suv yo‘lining (Silviy suv yo‘li) tubida, kranial (yuqori) tepalikchalar yaqinida joylashgan bo‘lib, kipriksimon gangliyda (gangl. ciliare) joylashgan effektor hujayralarda tugaydi. Postganglionar tolalar ko‘z olmasiga kiradi.

VII (yuz) nervi ham parasimpatik tarkibiy qismga ega. Jag‘osti gangliyi orqali u jag‘osti va tilosti so‘lak bezlarini, qanottanglay gangliyida impulslar almashinuvi orqali esa ko‘z yoshi bezlari va burun shilliq qavatini innervatsiya qiladi.

Parasimpatik tizim tolalari IX (til-halqum) nervi tarkibiga ham kiradi. Bu nerv quloqoldi gangliyi orqali quloqoldi so‘lak bezlarini innervatsiya qiladi.

Asosiy parasimpatik nerv — adashgan nerv (N. vagus), uning tarkibida afferent va efferent parasimpatik tolalardan tashqari sezuvchi, harakatlantiruvchi somatik va efferent simpatik tolalar ham mavjud. U deyarli barcha ichki a’zolarni, to‘g‘ri ichakkacha innervatsiya qiladi.

Ko‘pincha neyronlar parasimpatik nerv tizimida xolinergik bo‘ladi. Ma’lumki, asosiy mediator bilan bir qatorda postganglionar aksonlar bir vaqtning o‘zida peptidlarni ham ajratadi (masalan, vazoaktiv ichak peptidi (VIP)). Bundan tashqari, qushlarda kipriksimon gangliyda kimyoviy uzatish bilan bir qatorda elektr uzatish ham mavjud. Ma’lumki, parasimpatik stimulyatsiya ayrim a’zolarda tormozlovchi ta’sir, boshqalarida esa qo‘zg‘atuvchi javobni yuzaga keltiradi. Har qanday holatda ham parasimpatik tizimning ta’siri simpatik tizim ta’siriga qarama-qarshidir (so‘lak bezlari bundan mustasno: ularda ham simpatik, ham parasimpatik nerv tizimi bezlar faoliyatini kuchaytiradi).

Parasimpatik nerv tizimi qorachiq sfinkteri, kipriksimon mushak, jag‘osti va tilosti so‘lak bezlari, quloqoldi so‘lak bezi, o‘pka va bronxlar, yurak, qizilo‘ngach, oshqozon, yo‘g‘on va ingichka ichakni innervatsiya qiladi. U qorachiqni toraytiradi, akkomodatsiyani o‘zgartiradi, innervatsiyalanadigan bezlarning sekretsiyasini kuchaytiradi, bronxlarni toraytiradi, yurak qisqarishlari chastotasi va kuchini kamaytiradi, toj tomirlarini toraytiradi, peristaltikani hamda oshqozon-ichak yo‘li sekretsiyasini yaxshilaydi.

Parasimpatik nerv tizimi ter bezlarini va qo‘l-oyoq qon tomirlarini innervatsiya qilmaydi.

• Biologik ensiklopedik lug‘at. — M.: Sovet ensiklopediyasi, 1989. — 450-bet
• Nozdrachev A. D. Vegetativ nerv tizimi fiziologiyasi. — Leningrad: Meditsina, 1983
• Vegetativ nerv tizimi fiziologiyasi. — Leningrad: Nauka, 1981. — 181—211-betlar