Kvant (lot. quantum — «qancha») — biror kattalikning bo‘linmas qismi; fizikada esa energiyaning muayyan ulushlari uchun umumiy atama (energiya kvanti), harakat miqdori momenti (burchak momenti), uning proyeksiyasi va boshqa kattaliklar yordamida fizik xususiyatlari tavsiflanadigan mikro- (kvant) tizimlar. Bu tushunchaning asosida quyidagi tamoyil yotadi: kvant mexanikasida ayrim fizik kattaliklar faqat muayyan qiymatlarni qabul qilishi mumkin (bunday holda fizik kattalik kvantlanadi). Ayrim muhim xususiy holatlarda bu kattalik yoki uning o‘zgarish qadami faqat biror fundamental qiymatning butun karrali qiymatlari bo‘lishi mumkin; ana shu qiymat kvant deb ataladi. Masalan, energiya monoxromatik elektromagnit nurlanishning burchak chastotasi ga qarab quyidagi qiymatlarni qabul qilishi mumkin , bunda — keltirilgan Plank doimiysi, — butun son. Bu holda nurlanish kvantining energiyasini bildiradi (boshqacha aytganda, foton), — bu kvantlar (fotonlar) sonini bildiradi. Shu ma’noga yaqin ma’noda, «kvant» atamasi ilk bor Maks Plank tomonidan 1900-yildagi klassik ishida joriy etilgan; bu ish kvant nazariyasining asosini yaratgan birinchi tadqiqot edi. Kvantlanish g‘oyasi atrofida 1900-yillarning boshidan boshlab butunlay yangi fizik konsepsiya rivojlandi; u odatda kvant fizikasi.
Hozirda «kvant» sifatdoshi fizikadagi bir qator sohalar nomlarida qo‘llanadi (kvant mexanikasi, kvant maydon nazariyasi, kvant optikasi va hokazo). Keng qo‘llanadigan kvantlanish atamasi muayyan tizimning kvant nazariyasini yaratish yoki uning klassik tavsifidan kvant tavsifiga o‘tishni anglatadi. Bu atama fizik kattalik faqat diskret qiymatlarni qabul qilishi mumkin bo‘lgan holatni ifodalash uchun ham ishlatiladi. Masalan, elektronning atomdagi energiyasi «kvantlanadi».
«Kvant» atamasining o‘zi hozirgi fizikada ancha cheklangan ma’noda qo‘llanadi. Ba’zan u zarrachalar yoki kvazizarralar, ular bozonli o‘zaro ta’sir maydonlariga mos keladi (foton — elektromagnit maydon kvanti, fonon — tovush to‘lqinlari maydonining kvanti bo‘lib, kristallda yuzaga keladi, graviton — gravitatsion maydonning gipotetik kvanti va hokazo); bunday zarrachalar «uyg‘onish kvantlari» yoki tegishli maydonlarning shunchaki «uyg‘onishlari» deb ham ataladi.
Bundan tashqari, an’anaga ko‘ra, «ta’sir kvanti» atamasi bilan ba’zan Plank doimiysi ataladi. Zamonaviy talqinda bu nom Plank doimiysi ta’sir va shu kabi boshqa fizik kattaliklar uchun tabiiy o‘lchov birligi ekanini anglatishi mumkin; bu kattaliklarning o‘lchamligi bir xil (masalan, impuls momenti).
Tushunchaning tarixiy konteksti va kelib chiqishi
Kvant tushunchasi nemis fizigi Maks Plank tomonidan 1900-yilda mutlaqo qora jismning nurlanish spektrini tushuntirish jarayonida kiritilgan.
Plankdan oldin energiya uzluksiz, ya’ni istalgan miqdorda nurlanishi va yutilishi mumkin, deb hisoblangan. Biroq bu fikr tajriba ma’lumotlariga mos kelmagan.
Kvantlanishning mohiyati
Diskretlik
Asosiy g‘oya kvantlanish shundan iboratki, klassik fizikada uzluksiz deb hisoblanadigan ayrim fizik kattaliklar (masalan, energiya va burchak momenti) aslida faqat muayyan, diskret qiymatlarni qabul qiladi. Bu qiymatlar bir-biridan «kvantlar» bilan ajralib turadi.
Ayrim kvantlar
Ayrim maydonlarning kvantlari maxsus nomlarga ega:
- foton — elektromagnit maydon kvanti;
- glyuon — vektor (glyuon) maydonining kvanti, kvant xromodinamikasida (u kuchli o‘zaro ta’sirni ta’minlaydi);
- graviton — gravitatsion maydonning gipotetik kvanti;
- Xiggs bozoni — Xiggs maydonining kvanti;
- fonon — kristallning tebranma harakati kvanti.
- xronon — gipotetik vaqt kvanti
Adabiyotlar
- Landau L. D., Lifshits E. M. Kvant mexanikasi (norelativistik nazariya). — 6-nashr, tuzatilgan. — M.: Fizmatlit, 2004. — 800 b. — («Nazariy fizika», III-jild). — ISBN 5-9221-0530-2.